Məktəbdə cəza

Rüstəm QARAXANLI

 

Keniyada cəmi bir neçə il bundan əvvəl məktəblərdə uşaqlara qarşı fiziki gücün tətbiq edilməsinə qadağa qoyulub. Bu qadağayadək müəllimlər sorğusuz-sualsız özünü dərsdə dəcəl aparan uşağın “yumşaq” yerinə çubuqla döyəcləyə bilərdilər. Keniyalı məktəblilər də özlərinə görə deyillər: məktəblərdən birində həftə ərzində 6 kompüteri və 14 pəncərə şüşəsini sındırmağa “müvəffəq” olublar. Ancaq əsas bu deyil. Maraqlısı odur ki, təhsil müəssisələrində müəllimlərin uşaqlara qarşı fiziki güc tətbiq etmələri qadağan olunan günün ertəsi ölkəni valideyn etirazları bürüyüb, hamı köhnə qaydanın bərpa edilməsini tələb edib. Yəni uşaqlarımızı döyün, etirazımız yoxdur!

Oxucu düşünə bilər ki, burada nə var axı, söhbət Keniyadan, bir Afrika ölkəsindən gedir. “Qara qitə”nin elə yerləri var ki, orada insanlar qəbilələr şəklində hələ də ibtidai icma quruluşunu yaşayırlar və dünyadan xəbərləri yoxdur. Əslində isə məktəblərdə uşaqların müəllimlər tərəfindən fiziki güc tətbiq etməklə aşkar cəzalandırılması praktikası tək Keniyada deyil, bu gün sivil saydığımız bir çox ölkədə qalmaqdadır.

 

ABŞ-ın 19 ştatında hələ də döyürlər

 

İnanmaq çətindir, ancaq ABŞ-ın 19 ştatında məktəbdə müəllimin uşağı döyməklə cəzalandırmasına qanunla icazə verilir. XXI əsrdə! Hüquq müdafiəçiləri bu praktikanın qadağan olunmasına çalışır, BMT uşaqlara qarşı məktəb zorakılığını pisləyir, ancaq ABŞ-da müəllimin belə hüququ var və qanunla da “qorunur”. Bu azmış kimi, Ali məhkəmə mövcud təcrübəni qadağan etmir. RT telekanalının məlumatına görə, Cənubi Karolina ştatının sakini Donna Tornun nəvəsini məktəbdə necə döyüblərsə, uşaq xəstəxanaya düşüb: “Uşağı görəndə gözlərimə inanmadım, bütün bədəni göyərmişdi”.

Belə hallar barmaqla sayılası deyil və ölkənin cənubundakı Oklahoma, Arkanzas, Corciya, Luiziana, Missisipi, Tennesi, Texas, Alabama ştatlarında daha çox qeydə alınır. Amerikada ilk dəfə belə praktikanı qadağan edən ştat Nyu-Cersi olub - 1867-ci ildə. Yalnız 104 ildən sonra ikinci ştat “risk” edib - Massaçusets. Sonuncu dəfə qadağa 2011-ci ildə Nyu-Meksiko ştatında qüvvəyə minib.

Təbii ki, ABŞ-da bütün müəllimlər uşaqları döymək yolu ilə cəzalandırmağın tərəfdarı deyillər. Çoxillik pedaqoji stajı olan Pola Flou zorakılığın qadağan olunması üçün mübarizə aparır: “Mahiyyət etibarilə bu, evfemizmdir. Uşağı ağrı vasitəsilə idarə edirsən. Ağrı çəkməmək üçün uşağa nə desən edəcək”.

Amma elə müəllimlər də var ki, qaydaların necə var, elə də qalmasının tərəfdarıdırlar. Onların fikrincə, uşaqların məktəblərdə müəllimlər tərəfindən cəza məqsədilə döyülmələri bir tarixdir, adətdir və dini kökləri olan ənənədir. Əsas etibarilə də cənub ştatlarında. Statistik məlumatlara görə, 2009-2010-cu illərdə pulsuz məktəblərin 11,6%-də uşaqları cəza məqsədilə döyməyə icazə verilib, təhsil ocaqlarının 8,1%-də bu cəza növü reallıqda tətbiq olunub. Hesablamalara görə, elə həmin illərdə döyülənlərin arasında 28655 fiziki məhdudiyyətli oğlan, 5283 qız uşağı olub. Döyülən sağlam oğlan uşaqlarının sayı 140775, qızların isə 43753 nəfər olub.

“The Psychology of Spanking”in məlumatına görə, dünya əhalisinin 60,3%-nin yaşadığı 145 ölkədə məktəblərdə uşaqlara qarşı zorakılıq hallarına dair müəyyən  qadağalar mövcuddur. 42 ölkədə (dünya əhalisinin 10%-i) uşaqların evdə, məktəbdə və həbsxanada döyülməsi qadağan edilib. 52 ölkədə (dünya əhalisinin 34%-i) uşaqları məktəbdə və həbsxanada döymək olmaz. 27 ölkədə (dünya əhalisinin 10%-i) uşaqları məktəbdə döyməyə icazə verilmir. 24 ölkədə (dünya əhalisinin 6%-i) uşaqları yalnız həbsxanada döymək qadağandır. 53 ölkədə (dünya əhalisinin 39.6%-i) uşaqların ümumiyyətlə, döyülməsinə heç bir qadağa yoxdur.

 

Əvvəllər necə döyüblər?

 

Uşaqların fiziki güc vasitəsilə tərbiyə edilməsi metodları tarix boyu mövcud olub. Qədim Yunanıstan və Romada uşaqların məktəbdə bir neçə növ ağacın nazik budaqlarından hazırlanmış çubuqlarla döyülməsi təcrübəsi geniş yayılmışdı. Homer müəllimi Toiliy tərəfindən tez-tez döyülürmüş. Horatsiy öz müəllimini “döyən Orbilius” adlandırırdı. Kvintilian və Plutarx uşaqların döyülməsinə qarşı çıxır, bunun insan şəxsiyyətini alçaldan metod olduğunu desə də, antik dövrün müəllimlərinin mütləq əksəriyyəti fiziki gücün tətbiq edilməsi tərəfdarı idilər.

Uşaqların məktəbdə döyülmələri praktikası orta əsrlərdə də “aktual” olaraq qalıb. Rotterdamlı Erazm yazırdı ki, məktəbdə bütün uşaqları döyürdülər, dəxli yoxdur, yaxşı oxuyandır, ya pis, dəcəldir, yaxud sakit. Erazm özü qabaqcıl şagird olsa da, tez-tez müəllimi tərəfindən döyülürmüş.

Orta əsrlərdə kralların uşaqlarına qarşı da müəllim zorakılığı tətbiq edilib, ancaq özünəməxsus şəkildə. Hər kral övladının yanında döyülmək üçün bir uşaq olurmuş. Monarx övladı özünü pis apardı, yaxud dərsini yaxşı oxumadı? Həmin uşaq müəllim tərəfindən cəzalandırılırmış. Məsələn, III Georq müəllimlərə tapşırırmış ki, Vesminsterdə digər uşaqlar necə döyülür, onun övladları da elə cəzalandırılsın. Ümumiyyətlə, İngiltərədə uşaqların məktəblərdə sərt formada cəzalandırılmasına dair xeyli tarixi məlumat var. Cəza tədbiri kimi ən populyarı alma ağacının bir neçə nazik budağının bir yerə bağlanıb, onunla uşağın döyülməsi idi. Şotlandiyada bunun üçün xüsusi şallaq olub. Edinburqda Nikol adlı müəllim tək-tək deyil, 7-8 nəfəri birdən döyməyi sevirmiş. O, adətən məktəbliləri bir sıraya düzür, sonra həmkarlarını cəza yerinə dəvət edirmiş: gəlin orkestri dinləyin. Elə ki, digər müəllimlər otağa daxil olurmuşlar, Nikol uşaqları xüsusi şallaqla amansızcasına döyməyə başlayırmış - o, hər uşaqdan çıxan fərqli səsi cəm halda orkestr hesab edirmiş.

Demək olmaz ki, şagirdlər və tələbələr müəllim zorakılığına qarşı etirazlar etmirdilər. Tarixdə belə bir fakt var: 1851-ci ildə Marlboro-kollecdə qalxmış qiyamın miqyası elə böyük olur ki, hökumət məktəb direktorunu dərhal işdən çıxarır. Onun yerinə gələn gənc direktor isə tarixə ilk dəfə “məktəblərdə qanuni uşaq davaları” oyunlarını tətbiq etməklə düşür. Sonralar atılan proqressiv addımlardan biri kimi kiçikyaşlı uşaqların yuxarı sinif şagirdləri tərəfindən döyülmələrinin qadağan edilməsini vurğulamaq olar.

İngiltərədə müəllim zorakılığı dini məktəblərdə xüsusi yayılmış hal olub. Səbəb nə qədər istəsəniz: məktəb darvazasından çölə tək niyə çıxdın, nahar vaxtı niyə danışdın, yeməyin qalığı boşqabda niyə qaldı, rəngli və bəzəkli paltar niyə geyindin və s. Ədalət naminə qeyd edilməlidir: həm kasıbların oxuduğu pulsuz dövlət məktəblərində, həm varlı ailələrdən olan elitar təhsil ocaqlarında qaydalar eyni şəkildə tətbiq edilirdi: imkansız uşaq da döyülürdü, imkanlı da.

Uşaqların məktəblərdə müəllimləri tərəfindən döyülmələri praktikasına İngiltərədə 1987-ci ildə son qoyulub. Maraqlıdır ki, bu qərarın qəbul edilməsi üçün səsvermədə fiziki güc tətbiqinin əleyhdarları cəmi 3 səslə qələbə çala biliblər. Təsadüfi deyil ki, 20 il sonra, 2008-ci ildə keçirilmiş rəy sorğusunun nəticələrinə görə, hər 5 müəllimdən biri köhnə qaydaların bərpasının tərəfdarı olub. Əhalinin də böyük bir qismi hesab edir ki, müəllimlər uşaqları döymürlər deyə, sonuncuların təhsil göstəriciləri aşağı düşüb.

Uşaqların məktəblərdə döyməklə cəzalandırılmasına qadağanı ilk dəfə Polşada - 1783-cü ildə qoyublar. 1864-cü ildə Rusiyada, 1920-ci ildə Hollandiyada, 2004-cü ildə Kanadada qadağa tətbiq edilib. Avropa Şurasının bütün üzvlərində belə hallar qadağan olunub. İsraildə bu praktikanın qarşısı Ali Məhkəmə tərəfindən sərt şəkildə alınır. Uşağa məktəbdə və ya evdə ən yüngül formada tətbiq edilmiş güc dərhal məhkəməlik olur.

 

İndi necə cəzalandırırlar?

 

İnsan haqları dünyanın ən aktual problemləri sırasında yer aldıqca, məktəblərdəki sərt cəza növləri ya qadağan edilir, ya da yumşalır. İndi onların bəziləri simvolik xarakter daşıyır, hərçənd Asiya və Afrikanın bir sıra ölkələrində sərtliklərini qoruyub saxlamaqdadırlar. Sosial şəbəkələrdə, youtube-də bu məzmunlu minlərlə videogörüntü var. Özü də dünyanın istənilən ölkəsində belə hallarla rastlaşmaq mümkündür. Bu problem indi daha çox pedaqoqun, yaxud məktəb rəhbərinin şəxsiyyəti, psixoloji durumu ilə bağlı məsələdir. Yəni ümumi qəbul edilmiş norma deyil. Hərçənd bəzi ölkələri istisna olaraq qeyd edə bilərik.

Artıq yuxarıda Amerikanın 19 ştatı barədə məlumat verdik. Pakistanda isə 2 dəqiqə dərsə gecikən uşaq 8 saat Quran oxumalıdır. Məcburi şəkildə. Liberiyada intizamsız uşaq şallaqla döyülür. Deyilənə görə, ölkə prezidenti şəxsən özü 13 yaşlı qızını bu yolla cəzalandırıb. Namibiyada belə bir cəza növü var: özünü pis aparan uşaq arı yuvası olan ağacın dibində səssiz-səmirsiz dayanmalıdır. Bir balaca hərəkət etdi, nələrin baş verəcəyini təsəvvür etmək çətin deyil. Verilən məlumatlara görə, bu cəza növü Təhsil Nazirliyi tərəfindən qadağan olunub, ancaq riayət edən yoxdur.

Nepalda olduqca sərt cəza növü var. Bu cəza fiziki deyil, mənəvi ağrılara səbəb olur. Məktəbdə intizamsız olan oğlan uşağı günahının dərəcəsindən asılı olaraq qız paltarı geyinməli və bir gündən beş günədək belə gəzməlidir. Şəxsiyyətin alçaldılması öz yerində, söhbət həm də ondan gedir ki, bu ölkədə qızları məktəbə buraxmırlar və adətən ailəyə yük sayırlar. Bu səbəbdən çox zəif qidalandırırlar. Qız paltarı geyinmiş oğlan uşağına da eyni münasibət bəslənir. Ac qalmaq isə cəzalardan ən ağırıdır.

Mövcud cəzalardan ən şəni isə güman ki, Braziliyadadır. Dərsə gecikən, ev tapşırıqlarını etməyən, özünü intizamsız aparan uşağa tənəffüsdə futbol oynamaq qadağan edilir. Braziliyalı üçün bundan ağır cəza nə ola bilər?



19.01.2018 | 17:57