![]() |
|
· Ana səhifə· Rəsmi· Heydər Əliyev Fondu· Əmrlər, sərəncamlar· Təhsil Nazirliyində· Xəbərlər· Pedaqoji yazılar· Məktəblərimiz· Bizimlə əlaqə
|
İcbari ümumi təhsil: problemlər, vəzifələr (Əvvəli qəzetimizin 13-cü sayında) İkinci Dünya müharibəsinin başlanması
ölkənin təhsil sisteminə də təsirsiz ötüşmədi.
Müharibə illərində məktəb şəbəkəsində
azalma baxımından kəskin fərq yarandı. Müharibə
ümumi icbari yeddiillik təhsilə keçid prosesini ləngitdi,
ümumi təhsilin səviyyəsi aşağı düşdü.
1949-cu ildən yeddiillik təhsilə keçid sürətləndirildi
və həmin proses 50-ci illərin sonunda başa çatdırıldı. SSRİ dövləti 1958-ci il dekabrın
24-də "Məktəbin həyatla əlaqəsinin möhkəmləndirilməsi
və SSRİ-də xalq maarifi sisteminin daha da inkişaf
etdirilməsi haqqında" Qanun qəbul etdi. Bu qanuna
əsasən yeddiillik məktəblər
səkkizilliyə çevrildi. 1959-cu il sentyabrın 1-dən başlayaraq ümumi icbari yeddiillik təhsil
əvəzinə, hər yerdə 7 yaşından 16 yaşınadək
bütün uşaqlar və yeniyetmələr üçün icbari
səkkizillik təhsilin həyata keçirilməsi
nəzərdə tutuldu. 8-illik məktəb heç də mövcud
7-illik məktəbə bir sinif əlavə olunması
demək deyildi. Bu mərhələdə şagirdlərə
daha çox bilik verilməsi, onların ümumi və
əmək-politexnik təlimi alacaqları, həyata daha
yaxşı hazırlanacaqları nəzərdə
tutulurdu. Qanunun müəyyən etdiyi kimi, orta
təhsilin müxtəlif formada başa çatdırılması
hər bir gəncin həyata daha yaxşı hazırlanmasına,
tam orta təhsil almasına və istədiyi
sənətə yiyələnməsinə imkan verdi. Tam
orta təhsil almağın əsas yolu gündüz ümumtəhsil
məktəblərində, istehsalat təlimi keçilən
əmək-politexnik məktəblərində orta
təhsilini tamamlamaqdan ibarət idi. İkinci yol istehsalatda çalışmaq, işləməklə
yanaşı, axşam fəhlə və
kəndli-gənclər ümumtəhsil
məktəblərində orta təhsil almaq idi. üçüncü yol səkkizillik məktəbi
qurtardıqdan sonra texnikumda oxuyaraq həm orta təhsil,
həm də orta ixtisaslı mütəxəssis adı
almaqdan ibarət idi. Dördüncü yol səkkizillik məktəbi başa
çatdıran gənclərin texniki peşə təhsili müəssisələrində
həm orta təhsil almaq, həm də müvafiq
sənətə yiyələnmək idi. İcbari 8-illik təhsili başa vuran
gənclər qeyd edilən yollardan hər hansı biri
ilə təhsilini davam etdirməyə imkanı olmadıqda,
onlara eksternat yolu ilə imtahan verməyə şərait
yaradılırdı. Sov. İKP MK və SSRİ Nazirlər Soveti
"Orta ümumtəhsil məktəbinin işini daha da
yaxşılaşdırmaq tədbirləri haqqında"
10 noyabr 1966-cı ildə qərar qəbul etdi. Bu
sənəddə 1970-ci ilə kimi icbari ümumi orta
təhsilə keçilməsi, ölkədə məktəb
şəbəkəsinin təkmilləşdirilməsi
yolları müəyyənləşdirilmişdi. Azərbaycanda ümumi icbari orta təhsilə
keçid 60-cı illərin ortalarından başlansa da,
həmin ideya 70-ci illərdə tam gerçəkləşdi.
70-ci illər Azərbaycanın təhsil tarixinə sonrakı
onilliklərdə reallaşacaq bir çox islahatların planlaşdırıldığı
dövr kimi daxil oldu. Sov. İKP MK və SSRİ Nazirlər Soveti
"Gənclərin hamılıqla ümumi orta
təhsilə keçidinin başa çatdırılması
və ümumtəhsil məktəbinin daha da inkişaf
etdirilməsi haqqında" 20 iyun 1972-ci ildə qərar
qəbul etdi. Aparılan genişmiqyaslı işlər
nəticəsində 1979-cu ildə orta təhsil
məktəbləri şəbəkəsi 1965-ci illə müqayisədə
2,6 dəfədən çox artaraq 765-dən 1964-ə çatdı.
1145 ibtidai və natamam orta məktəb orta ümumtəhsil
məktəbinə çevrildi. Bu dəyişiklik və artım
orta məktəb şəbəkəsinin genişlənməsinə
gətirib çıxarsa da, təhsilin keyfiyyətinə
mənfi istiqamətdə təsir edən
cəhətlərdən də xali deyildi. çünki həmin dövrün
mövcud maddi-texniki bazası bu artımın
tələblərinə tam cavab verə bilmirdi, belə
ki, istənilən halda tədrisin keyfiyyəti hər bir
məktəbin müvafiq müəllim heyətinə,
laboratoriyalara, kitabxanaya malik olmasını tələb
edirdi. Azərbaycan müəllimlərinin VI qurultayından
(1978) VII qurultayına (1987) qədər keçən dövr
ərzində hamılıqla ümumi orta təhsilə keçilməsi
işi başa çatdırılmışdır. Göstərilən
müddət ərzində bir milyondan artıq gənc orta
təhsil almışdır. Bu, respublika əhalisinin altıda
birini təşkil edirdi. Şagirdlərin ümumi orta təhsili vaxtında
başavurma göstəriciləri 73,3 faizdən 89,6 faizə
çatdırılmışdır. Keçən əsrin 60-cı illərindən
başlayaraq bəşəriyyətin inkişaf tendensiyasına
diqqət yetirən dünya dövlətləri təhsilə, xüsusilə
ümumi təhsilə xüsusi maraq göstərməyə başladılar. Bu sahədə inkişaf etmiş ölkələrin
təcrübəsini öyrənən bir çox dövlətlər, xüsusilə
inkişaf etməkdə olan dövlətlər XX əsrin
ikinci yarısında bir-birinin ardınca hamılıqla ümumi
təhsil-icbari təhsil haqqında qanunların qəbul
edilməsini reallaşdırdılar. Bu hərəkat BMT
tərəfindən 1990-cı ildə Tailandın Comtyen
şəhərində qəbul etdiyi "Təhsil hamı
üçün" ümumdünya Bəyannaməsindən sonra daha da sürətləndi. "Təhsil hamı üçün" Proqramı
üzrə ümumdünya Dakar Forumunun (2000-ci il) müəyyənləşdirdiyi
məqsədlərin dünya dövlətləri
tərəfindən həyata keçirilməsi
vəziyyətini öyrənmək məqsədi ilə
YUNESKO-nun müstəqil beynəlxalq ekspertlərdən
ibarət komissiyasının 2002-ci ildə keçirdiyi
monitorinq nəticəsində müəyyən edilmişdir
ki, artıq planetimizin 171 dövləti tərəfindən
hamılıqla təhsil-icbari təhsil haqqında qanun
qəbul edilmişdir. Həmin komissiyanın 2007-ci ildə
keçirdiyi monitorinq nəticəsində müəyyən olundu
ki, bu gün dünyada mövcud olan 203 ölkə və
ərazidən 95 faizində hamılıqla təhsil haqqında
qanun fəaliyyət göstərir. Sənaye
cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdə
icbari ümumi təhsilin müddəti qanunla 10 il müəyyənləşdirilmişdir.
Yüksək inkişaf səviyyəsində olan bir sıra
ölkələr icbari təhsilin müddətini 12 və ya 13
ilə qədər qaldırmaq barədə qanun qəbul
edilməsinə dair layihələr hazırlayırlar. Bununla belə, monitorinq vasitəsilə müəyyən
edilmişdir ki, hazırda dünyada 100 milyondan artıq ibtidai
məktəbyaşlı uşaq təhsildən kənarda
qalmış, 860 milyondan artıq adam savadsızdır. Bu fakt onu göstərir ki, YUNESKO-nun Baş
direktoru K.Matsuuranın dediyi kimi, "...bir çox ölkələr
Comtyendə qoyulmuş vəzifələrin öhdəsindən
gələ bilmədilər. Doğrudan da, etiraf etmək
lazımdır ki, biz hələ yüz milyonlarla uşaq, qadın
və kişi üçün əlçatmaz arzu olaraq qalan hamı
üçün baza təhsilindən uzağıq". İnsan Hüquqları haqqında ümumi
Bəyannamə (1948-ci il) tərəfindən elan edilmiş
təhsil hüququ, Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiya
(1989-cu il), "Təhsil hamı üçün" ümumdünya
Bəyannaməsi (1990-cı il) və "Təhsil hamı
üçün" Dakar fəaliyyət Proqramı (2000-ci il) bəşəriyyətin
davamlı inkişafı üçün təhsilin vacibliyini qeyd
etmişlər. Hazırda dünya dövlətləri
"Təhsil hamı üçün" Dakar Forumunun qəbul
etdiyi məqsədlərin və vəzifələrin
həyata keçirilməsinin optimal yollarını axtarır,
üzərilərinə götürdükləri öhdəliklərin
icrası üçün maddi,
mənəvi və maliyyə ehtiyatlarını
səfərbər edirlər. Azərbaycan hökuməti də Dakar Forumunda
təmsil edilmiş, qəbul edilmiş 6 məqsədin
və 11 vəzifənin 2015-ci ilədək yerinə
yetirəcəyi barədə üzərinə öhdəlik götürmüşdür. "Hamılıqla ümumi təhsil" -
"İcbari ümumi təhsil" - "Təhsil hamı
üçün" dünya təhsil sisteminin yüksələn xətt
üzrə inkişaf mərhələləridir. Bu
mərhələləri hansı dövlət vaxtında
və uğurla başa vurursa, o dövlət həyatın bütün
sahələrində nailiyyətlər əldə edir, ölkənin,
cəmiyyətin, hər bir insanın davamlı inkişafını
təmin edir. Təsadüfi deyildir ki, BMT-nin III minillik üçün
qəbul etdiyi 8 İnkişaf Məqsədləri içərisində
ümumi təhsillə bağlı məqsəd 2-ci yerdə
durur. Bu, Dünya Birliyinin bəşəriyyətin
gələcəyi naminə ümumi təhsilə verdiyi önəmin,
diqqətin təzahürüdür. ölkəmizdə icbari ümumi orta
təhsilin həyata keçirilməsinin davamlılığını
təmin etmək üçün, ilk növbədə, məktəbyaşlı
uşaqların uçotunun hər il dəqiq aparılması,
məktəb şəbəkəsinin düzgün qurulması
zəruridir. Məktəbyaşlı - 6-17 yaşlı
uşaq və yeniyetmələrin qeydə alınması
şəhər, rayon icra hakimiyyəti orqanları
tərəfindən həyata keçirilir. Şəhər, rayon icra hakimiyyəti
orqanları 6-17 yaşlı uşaqların icbari
təhsilə cəlb olunmasına nəzarət etmək
məqsədilə şəhər, rayon,
qəsəbə və kəndlərin ərazilərini ümumtəhsil
məktəbləri arasında bölür. Hər bir ərazi üzrə yaşayış
məntəqələri, küçə, məhəllə
dəqiq göstərilməklə, yeni məktəblərin
açılması və yeni yaşayış
məntəqələrinin yaranması ilə
əlaqədar ərazi bölgülərində müvafiq dəyişiklik
edilir. Hər bir ərazi üzrə məktəbyaşlı
uşaqların qeydə alınması şəhər
və qəsəbələrdə mənzil-istismar
sahələri, kənd yerlərində isə rayon icra
hakimiyyətinin kənd nümayəndəlikləri
tərəfindən müvafiq təlimata əsasən xüsusi
formalarla aparılır, cari ilin avqustun 15-nə kimi
məktəb direktorlarına çatdırılır. Bu
prosesdə sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların
dəqiq uçotunun aparılması və onların vaxtında
müvafiq təlim-tərbiyə müəssisələrinə
cəlb edilməsinə xüsusi diqqət yetirmək
lazımdır. 6-17 yaşlı uşaqların siyahısı
vaxtında məktəblərə çatdırılmadıqda,
məktəb direktoru bu barədə müvafiq rayon, şəhər
icra hakimiyyəti orqanları-na məlumat verir. Məktəbdə icbari ümumi orta
təhsilin həyata keçirilməsinə məktəb
direktoru nəzarət edir, şəxsən və ya sinif
rəhbərləri vasitəsilə şagirdin
dərsə davam etməməsinin səbəblərini öyrənir
və müvafiq tədbirlər görür. Yetkinlik yaşına çatmayan uşaqların
valideyni (və ya onu
əvəz edən şəxs) qəsdən övladını
təhsildən uzaqlaşdırarsa, bu barədə şəhər,
rayon icra hakimiyyətinin yetkinlik yaşına çatmayanlar üzrə
komissiyasına məlumat verilir. Həmin komissiya
qanunvericilikdə nəzərdə tutulan tədbirləri
həyata keçirir. Şəhər, rayon icra hakimiyyəti
orqanları şagirdləri üzürsüz
səbəblərə görə dərsə davam
etməməsinin səbəblərini öyrənməli,
hər bir şagirdin məktəbə davam etməsi üçün
zəruri tədbirlər görməlidir. Bakı şəhərində təhsilin
idarə edilməsi 2006-cı ildən birbaşa Təhsil
Nazirliyinin tabeliyinə keçdiyindən məktəbyaşlı
uşaq və yeniyetmələrin uçotunun aparılması
və onların təhsilə cəlbi ilə bağlı
bütün məsələlər Bakı Şəhəri üzrə
Təhsil İdarəsi tərəfindən həyata keçirilməlidir. Bu sahədə narahatlıq doğuran
əsas məsələ məktəbyaşlı uşaqların
uçotunun düzgün aparılmaması və bu iş üzərində
ciddi nəzarətin olmaması nəticəsində
bəzi valideynlərin uşağın təlimə başlama
yaşı xeyli ötdükdən sonra məktəblərə
müraciət etməsi, hər il IX sinifləri
bitirənlərin bir qisminin təhsildən kənarda
qalmasıdır. R(Ş)T şöbələri digər müvafiq
yerli qurumları cəlb etməklə bu problemin müsbət
həllinə nail olmalıdırlar. İcbari ümumi təhsilin həyata keçirilməsində
ən vacib məsələ ümumtəhsil
məktəbləri şəbəkəsinin düzgün
qurulması - ibtidai, əsas (natamam orta) və orta
məktəblərin ərazi baxımından optimal
(rasional) yerləşdirilməsidir.
Məktəb şəbəkəsi qurularkən rayonun,
şəhərin coğrafi, demoqrafik, təsərrüfat
şəraiti və gələcək inkişaf
perspektivləri nəzərə alınmalıdır.
Məktəb şəbəkəsi elə qurulmalıdır
ki, ibtidai məktəbləri bitirən şagirdlər
əsas məktəbdə, əsas məktəbləri
bitirənlər isə orta məktəblərdə
təhsillərini davam etdirə bilsinlər. Məktəb
şəbəkəsinin hamını, xüsusilə
əhalini, təhsil işçilərini və təhsili
idarəetmə orqanlarını qaneedəcək şəkildə
qurmaq çox mürəkkəb məsələdir. Kənd
rayonlarında, əsasən dağlıq rayonlarda bu
məsələnin həlli, coğrafi şəraitdən-relyefdən
və iqlimdən asılı olaraq yaşayış
məntəqələrinin biri-birindən xeyli aralı,
yolların narahat olması, nəqliyyatla təminatın
olmaması səbəbindən daha da mürəkkəbləşir. (Ardı gələn sayımızda)
Arif MURADOV, Təhsil Nazirliyinin şöbə müdiri, respublikanın əməkdar müəllimi
|
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |