Məktəbə hücum və müəllimə qarşı zorakılıq hüquqi məsuliyyət yaradır - Hüquqşünas

“Məktəb yalnız təhsil verilən məkan deyil, həm də cəmiyyətin hüquqa, intizama, qarşılıqlı hörmətə və məsuliyyətə münasibətinin formalaşdığı mühüm ictimai institutdur. Məktəbli forması və şagirdlərin xarici görünüşü ilə bağlı müəyyən edilmiş qaydalardan narazılıq yarana bilər. Lakin heç bir narazılıq dövlət məktəbinin binasını dağıtmağa, qapı-pəncərələrini sındırmağa, müəllimi təhqir və təhdid etməyə, yaxud digər şagirdlərin təhsil hüququna mane olmağa hüquqi əsas vermir. Qanunla müəyyən edilmiş qaydalara etiraz etmək hüququ ilə qanunu pozmaq arasında aydın sərhəd var və həmin sərhəd keçildikdə hüquqi məsuliyyət məsələsi qaçılmaz olur”.

Bu fikirləri “Azərbaycan müəllimi”nə açıqlamasında Vəkillər Kollegiyasının üzvü, hüquqşünas Elvin Əliyev bildirib.

“Məktəb əmlakına qəsdən ziyan vurulması cinayət məsuliyyəti yarada bilər”

Onun sözlərinə görə, məktəb binasına, sinif otaqlarına və digər tədris resurslarına qəsdən ziyan vurulması əməlin xarakterindən və vurulan zərərin miqdarından asılı olaraq, cinayət məsuliyyətinə səbəb ola bilər:
“Cinayət Məcəlləsinin 186-cı maddəsi özgənin əmlakını qəsdən məhv etmə və ya zədələməyə görə cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutur. Həmin maddənin 186.1-ci hissəsinə əsasən, xeyli miqdarda ziyan vurmaqla törədilən belə əmələ görə cinayət nəticəsində vurulmuş ziyanın iki mislindən üç mislinədək cərimə, iki ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması və ya iki ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə cəzası tətbiq oluna bilər. Əməl külli miqdarda ziyan vurmaqla, yandırma, partlatma və ya digər ümumi təhlükəli üsulla törədildikdə, yaxud ağır nəticələrə səbəb olduqda, Cinayət Məcəlləsinin 186.2-ci maddəsi ilə üç ildən yeddi ilədək, xüsusilə külli miqdarda ziyan vurulduqda isə 186.3-cü maddə ilə yeddi ildən on ilədək azadlıqdan məhrumetmə cəzası nəzərdə tutulur. Bu sanksiyalar yalnız müvafiq cinayət tərkibinin bütün qanuni əlamətləri müəyyən edildikdə tətbiq olunur”.

Vəkil qeyd edib ki, məktəb əmlakına ziyan vurulması hallarında hadisə araşdırılmalı, təqsirli şəxslərin hərəkətlərinə hüquqi qiymət verilməlidir:

“Burada əsas məsələ odur ki, məktəbin əmlakına vurulan zərər adi mübahisənin nəticəsi kimi təqdim edilərək məsuliyyətdən yayınma vasitəsinə çevrilməməlidir. Hadisə qeydə alınmalı, zərərin məbləği müəyyən edilməli, təqsirli şəxslərin hərəkətlərinə hüquqi qiymət verilməli və qanuni əsaslar olduqda məsuliyyət tədbirləri görülməlidir. Əməlin cinayət tərkibi yaratmadığı hallarda belə, müvafiq inzibati və mülki-hüquqi məsuliyyət məsələsi ayrıca qiymətləndirilməlidir”.

E.Əliyev vurğulayıb ki, məktəb əmlakına vurulan maddi zərərin ödənilməsi də qanunvericiliklə tənzimlənir:

“Mülki Məcəllənin 1096 və 1097-ci maddələrinə əsasən, hüquqa zidd hərəkət nəticəsində başqasının əmlakına vurulmuş zərər, bir qayda olaraq, tam həcmdə ödənilməlidir. Deməli, məktəbin təmirinə, sındırılmış qapı və pəncərələrin dəyişdirilməsinə, sıradan çıxarılmış avadanlığın bərpasına çəkilən əsaslandırılmış xərclər zərərvuran şəxsdən qanunla müəyyən edilmiş qaydada tələb oluna bilər. Cinayət və ya inzibati məsuliyyətə cəlb edilmə vurulmuş zərərin ödənilməsi öhdəliyini avtomatik aradan qaldırmır”.

“Müəllimə qarşı təhdid və zorakılıq qanuni qaydada araşdırılmalıdır”

Vəkil müəllimlərə qarşı təhqir, hədə-qorxu və fiziki təzyiq hallarının da hüquqi məsuliyyət yarada biləcəyini bildirib:

“Eyni dərəcədə ciddi yanaşma müəllimlərə qarşı təhqir, hədə-qorxu və fiziki təzyiq hallarında da nümayiş etdirilməlidir. Müəllim məktəbdə müəyyən edilmiş qanuni qaydaları tətbiq etdiyinə görə valideynin və ya başqa şəxsin aqressiyasına məruz qalmalı deyil. Müəllimin şəxsiyyətinə, sağlamlığına və təhlükəsizliyinə hörmət edilməli, onun qanuni peşə fəaliyyətinə zorakılıq və təhdidlə müdaxilə yolverilməz hesab olunmalıdır”.

Onun sözlərinə görə, müəllimə qarşı səsləndirilən hədələrin hüquqi qiymətləndirilməsi zamanı hadisənin şəraiti və təhdidin real xarakter daşıyıb-daşımaması nəzərə alınır:

“Cinayət Məcəlləsinin 134-cü maddəsinə əsasən, öldürməklə və ya sağlamlığa ağır zərər vurmaqla hədələmə, belə hədənin həyata keçiriləcəyinə dair real əsaslar olduqda, iki ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması və ya iki ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırıla bilər. Hədənin sadəcə mübahisə zamanı səsləndirilməsi deyil, onun məzmunu, şəraiti və real qəbul edilməsinə əsas verən hallar hüquqi qiymətləndirmə zamanı nəzərə alınır”.

E.Əliyev müəllimlərin şərəf və ləyaqətinin alçaldılması ilə bağlı hallara da toxunub:

“Cinayət Məcəlləsinin 148-ci maddəsi kütləvi çıxışda, mediada və ya qanunda göstərilən digər kütləvi nümayiş formalarında şəxsin şərəf və ləyaqətinin nalayiq şəkildə qəsdən alçaldılmasına görə min manatdan min beş yüz manatadək cərimə, 240 saatdan 480 saatadək ictimai işlər, bir ilədək islah işləri və ya altı ayadək azadlıqdan məhrumetmə cəzası nəzərdə tutur. Saxta istifadəçi adı və ya hesab vasitəsilə internetdə kütləvi nümayiş etdirilən təhqir törədildikdə, qanunda nəzərdə tutulan şərtlərlə 148-1-ci maddənin tətbiqi də gündəmə gələ bilər. Bununla belə, hər bir kobud ifadə avtomatik olaraq həmin maddələr üzrə cinayət sayılmır; əməlin konkret hüquqi əlamətləri müəyyən edilməlidir”.

Vəkil bildirib ki, müəllimə qarşı fiziki zorakılıq hallarında məsuliyyətin müəyyən edilməsi hadisənin nəticələrindən və hüquqi əlamətlərindən asılıdır:

“Müəllimə fiziki zor tətbiq edilməsi isə nəticəsindən və xarakterindən asılı olaraq sağlamlığa zərər vurma, döymə və ya digər müvafiq cinayət və inzibati xəta normaları üzrə qiymətləndirilməlidir. Belə hallarda xəsarətin dərəcəsi, hadisənin şəraiti, təqsirin forması və digər hüquqi əlamətlər araşdırılmadan konkret cəza növünü əvvəlcədən müəyyən etmək olmaz. Lakin bir məqam dəyişməzdir: müəllimə qarşı zorakılıq adi valideyn- müəllim mübahisəsi kimi ört-basdır edilməməli, hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən qanuni qaydada araşdırılmalıdır”.

“Şagirdlərin təhsil hüququnun pozulmasına yol verilməməlidir”

E.Əliyev məktəblərdə baş verən qarşıdurmalar zamanı digər şagirdlərin təhsil hüququnun və təhlükəsizliyinin qorunmasının vacibliyini də diqqətə çatdırıb:

“Digər tərəfdən, şagirdlərin təhsil hüququ da qorunmalıdır. Məktəbdə baş verən qarşıdurmaların dərs prosesini pozması, digər uşaqların təhlükəsizliyinə risk yaratması və təhsil müəssisəsinin fəaliyyətinə mane olması kobud qanun pozuntusudur”.

Vəkil bu kimi hallarda valideynlərin məsuliyyətinin də qanunvericiliklə müəyyən edildiyini bildirib:

“Burada eyni zamanda valideynlərin də üzərinə düşən məsuliyyət var. Yetkinlik yaşına çatmayan şəxsin əməli ilə bağlı məsuliyyət məsələsi onun yaşından, əməlin xarakterindən və qanunvericiliyin tələblərindən asılı olaraq müəyyən edilir. Valideynin məsuliyyəti də avtomatik deyil, qanuni əsaslar mövcud olduqda yaranır”.

E.Əliyev onu da vurğulayıb ki, məktəblərdə qaydaların tətbiqi ilə bağlı fikir ayrılıqları qanun pozuntularına bəraət qazandıra bilməz:

“Nəticə etibarilə, məktəbli forması ilə bağlı narazılıq məktəbin dağıdılmasına, müəllimin təhdid edilməsinə və digər uşaqların təhsil hüququnun pozulmasına bəraət qazandıra bilməz. Qanunun aliliyi yalnız qaydaların mövcudluğu ilə deyil, onların hamıya bərabər tətbiqi ilə təmin edilir. Məktəb nə zorakılıq meydanıdır, nə də təhdid yolu ilə qaydaların dəyişdirilə biləcəyi bir məkan. Müəllimin təhlükəsizliyi, şagirdin təhsil hüququ və dövlət əmlakının qorunması təmin edilməli, qanun pozuntularına isə əməlin ağırlığına və sübut edilmiş hallara uyğun hüquqi qiymət verilməlidir”.