Ənənəvi təhsil modeli yetərli deyil - Dünya İqtisadi Forumu
Bu gündən İsveçin Davos şəhərində 2026-cı ilin Dünya İqtisadi Forumu öz işinə başlayır. “Dialoq ruhu” şüarı altında keçirilən 56-cı tədbir ərəfəsində Forumun “Qlobal Risklər Hesabatı” yayımlanıb. Qlobal təhlükələr və gələcəyə dair prioritetlər barədə mühüm siqnallar verən hesabat 1300-dən çox ekspertin fikirləri əsasında qısa, orta və uzunmüddətli dövrü əhatə edən riskləri analiz edir və texnologiya, iqtisadiyyat, cəmiyyət və təhlükəsizlik sahələrinə toxunur.
Dünya İqtisadi Forumun 2026-cı il hesabatında təhsil, öyrənmə, süni intellekt, innovasiyalarla bağlı hansı yeni çağırışlar və risklərdən bəhs olunur?
“Azərbaycan müəllimi" bu suala cavab tapmağa çalışıb.
İlk növbədə, qeyd edək ki, “Qlobal Risklər 2026” hesabatında təhsil həm böyük potensiala malik bir sahə, həm də artan sistemli risklərə qarşı həssas sektor kimi qiymətləndirilir.
Təhsil sahəsində əsas risklər və imkanlar
2026-cı il hesabatında vurğulanır ki, texnologiyalar təhsilin katalizatoru olsa da, mövcud “rəqabət dövrü” və artan bərabərsizlik təhsil sahəsində qlobal tərəqqi üçün ciddi təhlükə yaradır.
Süni intellektin yaratdığı innovasiyalar:
Süni intellekt ikiüzlü qılınc kimi xarakterizə olunur. O, təhsil üçün “böyük fayda potensialı” təklif etsə də, 2026-cı il hesabatında xəbərdarlıq edilir ki, süni intellektin mənfi təsirləri (10 illik dövrdə risklər arasında 5-ci yerə yüksəlir) şagirdlərin tənqidi düşünmə qabiliyyətini və psixi rifahını zəiflədə bilər.
Rəqəmsal bərabərsizlik və bacarıq boşluğu:
Hesabatda qeyd olunur ki, süni intellektə və avtomatlaşdırmaya qeyri-bərabər çıxış işçilərin misli görünməmiş miqyasda sıxışdırılıb kənarlaşdırılması riskini yaradır. Sənəddə müəssisələrə yenidən ixtisaslaşma üçün miqyaslana bilən infrastrukturun maliyyələşdirilməsi və gənclər də daxil olmaqla, rutin vəzifələrdə çalışan işçilər kimi yüksək risk qruplarına dəstək göstərilməsi çağırışı edilir.
Cəmiyyətin qütbləşməsi:
Artan qütbləşmə və “dezinformasiya” (iki illik proqnozda 2-ci yeri tutur) uzunmüddətli və sabit təhsil siyasəti üçün zəruri olan ictimai konsensusu sarsıtmaq təhlükəsi yaradır.
1. Süni intellekt: imkanlar və risklər
Süni intellekt (AI) həm iqtisadi və sosial inkişaf üçün böyük potensiala malikdir, həm də riskləri artırır. Hesabatda AI-nin uzunmüddətli perspektivdə “xarici nəticələr”i (adverse outcomes) beşinci ən ciddi risk olaraq qiymətləndirilib, bu, xüsusilə əmək bazarına təsir, sosial stratifikasiya, siyasi və mədəni qütbləşmə sahələrində nəzərdən keçirilir.
AI və avtomatlaşdırma əmək bazarını köklü şəkildə dəyişə bilər. Təxminlərə görə, 2030-cu ilə qədər 170 milyon yeni iş yaradılacaq, 92 milyon iş isə itə bilər, bu, ümumilikdə 78 milyon müsbət iş artımı ilə nəticələnə bilər, lakin yenə də “K-şəkilli” bərabərsizlik riskləri qalır.
Məsuliyyət və etik məsələlər: Hesabatda AI-nin yanlış və manipulyasiyaedici məlumat yaymasından tutmuş, onun zəif tətbiqlərinə qədər geniş mənfi nəticələrə diqqət çəkilir.
Strategiyalar və tövsiyələr
WEF vurğulayır ki, AI-dən faydalanmaq üçün texnoloji innovasiyaların yaxşı idarə və tənzimlənməsi, etik standartların möhkəmləndirilməsi və güclü risk idarəetməsi tələb olunur. Bu, biznes və hökumətlər üçün prioritet olmalıdır.
2. Təhsil və ömürboyu öyrənmə
Təhsildə transformasiya
AI texnologiyaları təhsilin nəinki məzmununu, həm də öyrətmə və öyrənmə metodlarını dəyişdirir. Yeni trendlər fərdiləşdirilmiş təhsil, real vaxtda qiymətləndirmə və rəqəmsal bacarıqların sürətlə qazanılmasıdır.
Ömürboyu öyrənmə zərurəti
AI və avtomatlaşdırma iş mühitini dəyişdirdiyi üçün ənənəvi təhsil modeli yetərli deyil. Ömürboyu öyrənmə konsepsiyası bu səbəbdən vacibdir, işçilər daim yeni texnologiyalarla ayaqlaşmalı və öz bacarıqlarını yeniləməlidirlər.
Qabaqcıl təlim/yenidən hazırlanma
WEF-in "İş yerlərinin gələcəyi" (“Future of Jobs”) hesabatına görə əmək bazarında sürətli dəyişiklik səbəbindən işçilərin təxminən 40 %-i 2030-cu ilə qədər yeni bacarıqlar öyrənməlidir.
3. İş Yerindər risklər və yeni perspektivlər
İş yerlərinin dəyişməsi
AI avtomatlaşdırması bəzi işləri aradan qaldıracaq, amma yeni imkanlar da yaradacaq. WEF 2030-cu il üçün dörd mümkün gələcək ssenari müəyyən edib:
1. Co-Pilot Economy – insanlar və AI birlikdə işləyir, iş sahəsi genişlənir. Süni intellekt insanı əvəz etmir, işçi rolunu tamamlayır.
2.Age of Displacement – sürətli avtomatlaşdırma işsizliyi artırır.
3.Stalled Progress – bərabərsizlik və struktur problemlər qalır.
4.Supercharged Progress – innovasiya yüksəkdir, lakin bəzi işlərə tələbat azalır.
Bacarıq boşluqları və iqtisadi risk
WEF qeyd edir ki, bacarıqların uyğunsuzluğu (skills gap) şirkətlər üçün əsas problem olaraq qalır, bir çox işəgötürən işçi heyətində suveren AI bacarıqları çatışmazlığını qeyd edir.
4. İxtisasartırma və yenidən hazırlanma
Bazarda mövcud işçilərin yeni bacarıqlar əldə etməsi işçi bazarını gücləndirir və AI ilə sinerji yaradır. WEF-in hesabatına uyğun olaraq, bu, işçilərin dinamik əmək bazarında səviyyəli olmasını təmin etmək üçün vacibdir.
Təlim proqramları və hökumət dəstəyi
Sürətli dəyişən dünya üçün təhsil proqramları (universitetlər, onlayn kurslar, sənaye sertifikatları) və dövlət siyasətləri prioritet olmalıdır ki, işçilər gələcəyin tələblərinə hazırlıqlı olsunlar.
Nəticə olaraq, 2026-cı ilin WEF hesabatı göstərir ki, süni intellekt və texnologiyanın sürətli inkişafı həm bəşəri cəmiyyət üçün böyük imkanlar yaradır, həm də riskləri çoxşaxəli şəkildə artırır.
Təhsil sistemləri, iş yerləri və davamlı öyrənmə mexanizmləri bu çağırışlara cavab verə bilməlidir.
Bu kontekstdə gələcəyə hazırlıq üçün proaktiv siyasət qərarları, təhsil və bacarıq proqramlarının yenilənməsi və insan mərkəzli texnologiyaların tətbiqi vacibdir. AI-dən yalnız əmək bazarını dəyişdirən vasitə deyil, həm də onunla harmoniya yaradan bir vasitə kimi istifadə etmək vacibdir.
Forumun “Qlobal Risklər Hesabatı”nın daha geniş təhlilinə gəlincə, liderlərin və ekspertlərin proqnozları dərin narahatlığın göstəricisidir. Respondentlərin yarısı növbəti iki il ərzində dünyada gərgin və ya fırtınalı bir mühit gözləyir ki, bu da keçən ilə nisbətən 14 faiz çoxdur. Digər 40%-i vəziyyətin növbəti iki il ərzində ən azı qeyri-sabit olacağını, 9%-i sabitlik, 1%-i isə sakit olacağını gözləyir. Növbəti 10 il üçün perspektivlərə gəldikdə, 57% -i təlatümlü və ya qeyri-sakit bir mühit, 32%-i qeyri-sabitlik, 10%-i sabitlik və 1%-i sakitlik gözləyir.
Hesabat riskləri üç zaman çərçivəsi üzrə təhlil edir: birbaşa (2026-cı il); qısa və orta müddətli (növbəti iki il); və uzunmüddətli (növbəti 10 il). Yaxın dövrdə silahlı münaqişələr, iqtisadi alətlərin silahlaşdırılması və cəmiyyətin parçalanması toqquşur. Bu birbaşa risklər gücləndikcə, texnoloji sürətlənmədən ətraf mühitin tənəzzülünə qədər uzanan uzunmüddətli çağırışlar da zəncirvari təsirlər yaradır.
Dünya İqtisadi Forumunun prezidenti və baş icraçı direktoru Berge Brende bildirib ki, “Böyük dövlətlər öz maraq dairələrini təmin etməyə çalışdıqca yeni rəqabət nizamı formalaşır. Əməkdaşlığın dünənkindən xeyli fərqli göründüyü bu dəyişən mənzərə praqmatik reallığı əks etdirir: əməkdaşlıq yanaşmaları və dialoq ruhu vacib olaraq qalır”.
Dünya İqtisadi Forumunun İdarəedici Direktoru Saadia Zahidi bildirib ki, “Qlobal Risklər Hesabatı” qlobal riskləri - geoiqtisadi qarşıdurmadan tutmuş nəzarətsiz texnologiyaya və artan borclara qədər birləşdirdiyindən onları həll etmək üçün erkən xəbərdarlıq sistemi təklif edir. Lakin bu risklərin heç biri əvvəlcədən məlum deyil. Hesabatda vurğulanan çətinliklər həm üzləşdiyimiz potensial təhlükələrin miqyasını, həm də sonrakı hadisələri formalaşdırmaq üçün ortaq məsuliyyətimizi vurğulayır”.
