Uşağın ilk 5 ili: Gələcəyin təməli harada qoyulur? – OECD 

Məlumdur ki, uşağın həyatının ilk beş ili həm böyük imkanlar, həm də həssaslıq baxımından kritik bir dövrdür. Erkən dövrdə formalaşan güclü bacarıqlar uşaqları təhsildə uğur qazanmağa və sağlam, qlobal çağırışlara uyğunlaşa bilən yetkinlər kimi inkişaf etməyə hazırlayır. Lakin zəif başlanğıc bu müsbət inkişaf trayektoriyalarına mane ola bilər. Ölkələr üçün bütün uşaqların möhkəm əsas bacarıqlar əldə etməsini təmin etməkdən daha böyük uzunmüddətli fayda verən az sayda investisiya mövcuddur.

Bəs ölkələr azyaşlı uşaqları onların gələcəyini təmin edəcək zəruri bacarıqlarla nə dərəcədə yaxşı hazırlayır?
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) mayın 5-də yayımladığı Beynəlxalq Erkən Öyrənmə və Uşaqların Rifahı Tədqiqatı (IELS 2025) bu suala cavab verir. 

Hesabat məktəblərdə, erkən uşaqlıq təhsili və qayğı mühitlərində (ECEC) beş yaşlı uşaqların əsas öyrənmə, icraedici funksiyalar və sosial-emosional bacarıqlarının həm birbaşa, həm də dolayı qiymətləndirilməsini birləşdirir. Eyni zamanda sənəddə valideynlərdən və işçi heyətindən uşaqların xüsusiyyətləri, ev mühitləri və məktəbəqədər təhsildə iştirakı haqqında məlumat toplanıb. 

Hesabat uşaqların öyrənmə trayektoriyalarında irəliləyiş və boşluqların daha dərindən təhlili üçün zəmin yaradır. Tədqiqat dünyada bu tip ən böyük sorğudur və uşaqların erkən inkişafının geniş mənzərəsini təqdim etmək üçün hazırlanıb.  IELS-i fərqləndirən cəhət onun 5 yaşda nəticələrə fokuslanması və eyni zamanda geniş inkişaf göstəricilərini ölçməsidir. IELS unikal olaraq uşaqların bacarıqlarını planşetlər vasitəsilə təqdim olunan maraqlı, oyun əsaslı tapşırıqlar vasitəsilə birbaşa qiymətləndirməni valideyn və müəllimlərdən toplanan dolayı məlumatlarla birləşdirərək erkən öyrənmə və inkişaf haqqında hərtərəfli anlayış təqdim edir.

Tədqiqatın ikinci mərhələsində (IELS 2025) bu nəşrdə yer alan səkkiz yurisdiksiyadan 23 000-dən çox uşaq iştirak edib: Bakı və Sumqayıt (Azərbaycan), Seara, Para və San Paulo (Braziliya), İngiltərə (Birləşmiş Krallıq), Flamand icması (Belçika), Koreya, Malta, Hollandiya və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri. 

Hesabat siyasətçilərin, təhsil rəhbərlərinin və erkən uşaqlıq mütəxəssislərinin bütün uşaqlar üçün həyat üçün möhkəm əsaslar qurmaq səylərini məlumatlarla dəstəkləyir.

Erkən uşaqlıq dövrü təhsil üçün bir hazırlıq deyil - təməldir

Hesabatın giriş hissəsində OECD-nin Təhsil və bacarıqlar departamentinin direktoru və Baş katibin təhsil üzrə xüsusi məsləhətçisi Andreas Şleyxerin “IELS 2025”lə  bağlı fikirləri təqdim olunur. A.Şleyxer qeyd edir ki, “bir ölkənin gələcəyini anlamaq istəyirsinizsə, universitetlərindən başlamayın. Uşaq bağçalarından, körpələr evi və məktəbəqədər təhsildən başlayın. Çünki 5 yaşına çatanda hekayə artıq yazılır. Erkən uşaqlıq dövrü inkişafı sadəcə təhsil üçün bir hazırlıq deyil - təməldir. Bu, uşağın məktəbdə uğur qazanıb-qazanmayacağını, həyatda özünəinam hiss edib-etməyəcəyini və nəticədə cəmiyyətdə öz yerini tapıb-tapmayacağını formalaşdırır. Uşaqlar bu mərhələdə geridə qaldıqda, nəticələr kiçik gecikmələr deyil. Bunlar sonradan bağlamaq çətin və baha başa gələn boşluqlardır. Uşağı həyatı boyu sakitcə izləyə biləcək boşluqlar”.

OECD rəsmisi hesabatın nəticələri ilə bağlı narahatedici boşluqlara da toxunub və qeyd edib ki, “IELS 2025” nəticələri göstərir ki, 5 yaşına qədər bu boşluqlar həm ölkələr daxilində, həm də ölkələr arasında artıq genişdir. “Bəzi ölkələrdə uşaqlar yeni savadlılıq və hesablama bacarıqları sahəsində möhkəm təməllərə malikdirlər. Digərlərində isə onlar başlanğıc xəttindən çıxmaqda çətinlik çəkirlər. Və bu, yalnız sonrakı öyrənməyə hazırlaşmaqla bağlı deyil. Məlumatlar sosial və emosional bacarıqlarda, işləyən yaddaşda və uşaqların problemləri həll etmək üçün ehtiyac duyduqları zehni elastiklikdə - dünyanı necə öyrənəcəklərini, uyğunlaşacaqlarını və istiqamətləndirəcəklərini müəyyən edən bacarıqlarda eyni fərqləri göstərir”.

Erkən uşaqlıq dövründə təhsil və qayğı hekayənin yalnız bir hissəsidir

A.Şleyxer hesab edir ki, bu, sadəcə təhsil məsələsi deyil. Bu, iqtisadi məsələ, sosial məsələ və ədalət məsələsidir. “Amma yaxşı xəbər budur ki, bu, taleyin işi deyil. Məlumatlar çox vacib bir şeyə işarə edir: müşahidə etdiyimiz fərqlərin əhəmiyyətli bir hissəsi birbaşa təsir edə biləcəyimiz bir amilə - erkən uşaqlıq təhsili və qayğısının keyfiyyətinə bağlıdır. Başqa sözlə, siyasət çox vacibdir. Hökumətlər yaxşı təlim keçmiş işçi heyətinə, zəngin və stimullaşdırıcı təlim mühitlərinə, hər bir uşağa cavab verən tədrisə və sosial və emosional inkişafın tərbiyəsinə investisiya qoyduqda, onlar yalnız məktəbəqədər təhsili inkişaf etdirmirlər. Onlar investisiya qoyulan pulun ən yüksək gəlir gətirdiyi anda həyat trayektoriyalarını formalaşdırırlar”.
 
Onun sözlərinə görə, lakin erkən uşaqlıq dövründə təhsil və qayğı hekayənin yalnız bir hissəsidir. “Uşaq sinif otağına girməzdən çox əvvəl, evdə təlim artıq baş verir və orada baş verənlər çox vacibdir. Dəlillər aydındır: məsələ valideynlərin uşaqları ilə nə qədər vaxt keçirməsində deyil, həm də bunu necə etməsindədir. Ən güclü qarşılıqlı təsirlər çox vaxt diqqət, dil, maraq və mübadiləni əhatə edən ən sadə qarşılıqlı təsirlərdir. Söhbət. Sual. Kitab üzərində ortaq bir an. Bütün bunlar inkişafın həqiqətən canlandığı qarşılıqlı əlaqəni - insan qarşılıqlı təsirinin ritmini yaradır”. 

A.Şleyxerə görə, ailə resursları vacibdir, amma müzakirənin inkişaf etməli olduğu yer budur. Mənalı, dolğun valideyn-uşaq qarşılıqlı əlaqələri sosial-iqtisadi vəziyyətdən xeyli kənara çıxır. Bu yalnız gəlirlə bağlı deyil; söhbət məlumatlılıq, dəstək və imkanlarla bağlıdır. Bir daha qeyd etmək lazımdır ki, siyasət ailələrə uşaqların nəticələrini ən güclü şəkildə formalaşdıran qarşılıqlı əlaqələri anlamağa və təmin etməyə kömək etməklə mühüm rol oynayır.

Ən vacib olduğu yerdən başlamalıyıq - ən əvvəldən

O qeyd edir ki, “IELS 2025”-i bu qədər güclü edən şey, onun yalnız bir tapmaca parçasına baxmamasıdır.  Hesabat “valideynlərin və müəllimlərin fikirləri ilə uşaqların idrak, sosial və emosional təməllərinin birbaşa qiymətləndirilməsini bir araya gətirir. O, eyni anda inkişafın birdən çox sahəsini araşdırır. Bunu etməklə, bizə uzun müddətdir ki, əskik olduğumuz bir şeyi verir: uşaqların öyrənmə səyahətlərinin lap əvvəlində əslində necə olduqlarının aydın və müqayisə edilə bilən bir mənzərəsi. Əgər bu erkən siqnalları təhsilin sonrakı mərhələlərindən bildiklərimizlə əlaqələndirsək, güclü bir fikir ortaya çıxır: OECD PISA riyaziyyat, oxu və elm testlərini keçirdiyi 15 yaşında müşahidə etdiyimiz şeylərdən əvvəl və formalaşdıran çox şey baş verir. Bu, erkən uşaqlıqdan başlayır - sakit, qeyri-bərabər, lakin qətiyyətlə. Və bu, o deməkdir ki, əgər biz bərabərliyə, mükəmməlliyə, qurmaq istədiyimiz cəmiyyətlərin növünə ciddi yanaşırıqsa, onda ən vacib olduğu yerdən başlamalıyıq, ən əvvəldən”.

Beş yaşlı uşaqların vəziyyəti

Hesabatda 5 yaşlı uşaqların ölkələr üzrə vəziyyətinə dair aşağıdakı müddəalar əksini tapıb: 

– Koreya və İngiltərədə (Birləşmiş Krallıq) uşaqlar ilkin savadlılıq və riyaziyyat sahələrində yüksək nəticələr göstərirlər. Koreyada uşaqlar həmçinin zehni elastiklik kimi icraedici funksiyalar sahəsində də güclü nəticələr əldə edirlər. İlkin savadlılıq və riyaziyyat üzrə yüksək və aşağı nəticə göstərən uşaqlar arasındakı fərqlər Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində və Bakı ilə Sumqayıtda (Azərbaycan) nisbətən böyük, Koreya, Flaman İcması (Belçika) və Niderlandda isə nisbətən kiçikdir.
– Beş yaşlı uşaqların iştirak etdiyi erkən təhsil mühitlərinin keyfiyyəti və tərkibi onların erkən öyrənmə və inkişaf nəticələrindəki fərqlərin əhəmiyyətli hissəsini izah edir. Orta hesabla, əsas öyrənmə sahələrində nəticələrin dəyişkənliyinin 36%-i, icraedici funksiyalar və sosial-emosional inkişaf sahələrində isə 22%-i bu mühitlər arasındakı fərqlərlə bağlıdır.
– Erkən öyrənmə və inkişafın bir sahəsində güclü nəticələr göstərən uşaqların böyük hissəsi digər sahələrdə də güclü nəticələr göstərir, zəif nəticələr üçün də eyni hal müşahidə olunur. Erkən bacarıqları nisbətən zəif olan uşaqları dəstəkləmək üçün siyasətlər bir neçə sahəni eyni zamanda əhatə etməlidir.

Bərabərlik boşluqları

  Hesabatda qeyd olunur ki: 
– 5 yaşda qızlar IELS 2025-də qiymətləndirilən erkən öyrənmə və inkişafın üç sahəsində də oğlanları üstələyirlər. Gender fərqləri sosial və emosional inkişafda daha qabarıq, əsas öyrənmədə daha az nəzərə çarpır və çox vaxt zəif bacarıqlı uşaqlar arasında daha böyük olur.
– 5 yaşa qədər sosial-iqtisadi fərqlər öyrənmə və inkişaf nəticələrində açıq şəkildə görünür. Orta hesabla, sosial-iqtisadi cəhətdən üstün mövqedə olan uşaqlar ilkin savadlılıq və riyaziyyatda həmyaşıdlarından 60–70 bal daha yüksək nəticə göstərirlər. Bu fərqlər icraedici funksiyalar və sosial-emosional inkişaf sahələrində daha kiçik olsa da, davamlıdır. 
– Müxtəlif miqrasiya və dil mənşəli uşaqlar arasındakı fərqlər sosial-iqtisadi və ya gender fərqləri ilə müqayisədə daha kiçikdir, xüsusilə də uşaqların sosial-iqtisadi vəziyyəti nəzərə alındıqda.
– Valideyn və müəllimlərin beş yaşlı uşaqların idrak və motor bacarıqları, sosial-emosional və ümumi bacarıqları barədə fikirləri, ümumiyyətlə, qiymətləndirmələrdə ortaya çıxan eyni sosial-demoqrafik fərqləri əks etdirir.

Ev mühiti

  Tədqiqatda ailə mühitlərinin uşaqların erkən inkişafına təsiri aşağıdakı kimi göstərilir:
– Evdə öyrənmə mühitinin keyfiyyəti sosial-iqtisadi vəziyyətə görə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir, lakin valideynlərin uşaqları ilə nə etməyi seçməsi də vacibdir. Valideynləri ilə daha çox tədris yönümlü fəaliyyətlərdə iştirak edən uşaqlar orta hesabla ilkin savadlılıq, riyaziyyat və bəzi sosial-emosional sahələrdə daha yaxşı nəticələr göstərirlər. Aztəminatlı ailələrin zəngin ev öyrənmə mühitləri yaratmasına dəstək daha yaxşı nəticələr və bərabərliyin artmasına kömək edə bilər.
– Hesabatdan doğan mühüm nəticələrdən biri budur ki, beş yaşdan kiçik uşaqlar üçün kitablar öyrənmədə ekranlardan üstündür. Araşdırma göstərir ki, uşaqlara kitab oxumaq hələ də valideynlər üçün ən vacib təlim fəaliyyətlərindən biridir. Ancaq bəzi ölkə və ərazilərdə ailələrin yarısından azı beş yaşlı uşaqlarına həftədə üç dəfədən çox kitab oxuyur.  “5 yaş və daha kiçik uşaqlar üçün öyrənmə baxımından kitablar ekranlardan daha üstündür. IELS-in araşdırdığı ev fəaliyyətləri arasında uşaqlara kitab oxumaq müxtəlif sahələrdə ən güclü müsbət əlaqəni göstərir. Eyni zamanda, tədqiqatdakı uşaqların yarısından çoxunun hər gün rəqəmsal cihazlardan istifadə etdiyi bildirilsə də, bu istifadə nəticələrlə zəif və bəzən mənfi əlaqəlidir”.
– 5 yaşda valideynləri erkən təhsil mühitlərində fəal iştirak edən uşaqlar, daha az iştirak edən valideynlərin uşaqları ilə müqayisədə bir çox sahədə, xüsusilə sosial və emosional inkişafda daha yüksək nəticələr göstərirlər. Bu əlaqə sosial-iqtisadi vəziyyət nəzərə alındıqdan sonra da qalır. Erkən yaşlarda ailə-məktəb əlaqələrini gücləndirən siyasətlər bütün uşaqlara fayda verə bilər.

Erkən təhsil

1. Sənəddə qeyd olunur ki, 1. Erkən uşaqlıq təhsili və qayğı (ECEC) və ya məktəbə daha erkən başlayan uşaqların 5 yaşda daha yaxşı öyrənmə nəticələri əldə etmə ehtimalı yüksəkdir. Bu əlaqə xüsusilə erkən təhsilə başlama yaşına görə qruplaşdırmalar aparıldıqda daha aydın görünür.
2. ECEC və ya məktəbdə iştirak müddəti ilə nəticələr arasındakı müsbət əlaqə ilkin savadlılıq və riyaziyyatda daha güclüdür, icraedici funksiyalar və sosial-emosional sahələrdə isə nisbətən zəifdir.
3. IELS 2025 göstərir ki, ECEC və ya məktəbdə iştirak sosial-iqtisadi baxımdan qeyri-üstün uşaqlar üçün daha faydalı olduğuna dair sübut yoxdur. Bir çox yurisdiksiyalarda üstün mövqedə olan uşaqların daha çox iştirak etdiyini və ümumilikdə bunun müsbət təsirini nəzərə alaraq, ECEC və erkən məktəbləşmə hazırda sosial-iqtisadi fərqləri azaltmaq potensialını tam istifadə edə bilmir. Erkən iştirakdakı fərqlərin aradan qaldırılması və yüksək keyfiyyətin təmin olunması bu potensialın reallaşmasına kömək edə bilər.
4. Orta hesabla, IELS 2025-də iştirak edən uşaqların təxminən hər on nəfərindən biri valideynləri tərəfindən erkən öyrənmə və ya erkən sosial, emosional və davranış çətinlikləri yaşadığı kimi qiymətləndirilib; bu göstərici sosial-iqtisadi cəhətdən üstün ailələrdə daha yüksəkdir. Daha çox risk faktoruna məruz qalan uşaqların xüsusi dəstək alma ehtimalı daha yüksəkdir ki, bu da dəstəyin ən həssas uşaqlara yönəldiyini göstərir.

Qeyd edək ki, Beynəlxalq Erkən Öyrənmə və Uşaqların Rifahı Tədqiqatı (IELS) ölkələrə uşaqların erkən öyrənməsi və inkişafı barədə müqayisəli məlumatlar təqdim edir. Bu, hökumətlərə ilkin nəticələrin erkən yaş siyasətləri ilə formalaşan təcrübə və mühitlərlə necə əlaqəli olduğunu anlamağa kömək edir.