Uşaqların inkişafında valideynlik yanaşmaları – Araşdırma
Psixoloji tədqiqatlar və praktik müşahidələr göstərir ki, valideynlər uşaqların inkişafına ən güclü təsir göstərən əsas amildir. Valideynlik həm böyük sevinc, həm də ciddi məsuliyyət və çətinliklər gətirir. Bu proses təcrübə, çeviklik və öyrənməyə açıq olmağı tələb edir. Necə ki uşaqlar böyüyür və öyrənir, valideynlik yanaşmaları da inkişaf etməlidir.
“Azərbaycan müəllimi”nin bu məqaləsi Kanada Psixoloqlar Assosiasiyasının “Psychology Works” məlumat vərəqi əsasında hazırlanıb. Məqalədə oxuculara çatdırmaq istədiyimiz əsas ideya ondan ibarətdir ki, istər birgə valideynlik, istərsə də tək valideynlik modeli olsun, uşaqların ailə üzvləri, dostlar və cəmiyyət tərəfindən dəstəklənməsi vacibdir. Uşağın sağlam böyüməsi üçün sosial mühitin rolu əvəzsizdir.
Sevgi və struktur: sağlam inkişafın əsasları
Uşaqların sağlam böyüməsi və inkişafı üçün həm sevgi, həm də struktur eyni dərəcədə vacibdir. Sevgi dolu münasibət uşağın emosiyalarını tənzimləməsinə, özünəinam və özünəhörmət hissinin formalaşmasına zəmin yaradır. Valideynlər sevgini fərqli yollarla ifadə edə bilərlər, lakin bu, mütləq şəkildə uşağa vaxt ayırmaq və onun həyatına maraq göstərməyi əhatə etməlidir.
Uşağa telefon, televiziya və digər diqqət yayındırıcı vasitələr olmadan ayrılan müntəzəm vaxt valideyn-övlad münasibətlərinin təməlini təşkil edir. Bu, uşağa çətinliklərlə üzləşdikdə valideyninə güvənə biləcəyini öyrədir.
Sevgi ilə yanaşı, struktur və ardıcıllıq da vacibdir. Gündəlik rutinlər, sadə və aydın qaydalar uşaqlara davranış sərhədlərini anlamağa kömək edir. Valideynlər müsbət davranışları fərq etdikdə və bunu sözlə ifadə etdikdə, uşaqlarda sağlam vərdişlər formalaşır.
Cəza yox, yönləndirmə
Fiziki cəza, qışqırıq və alçaldıcı davranışlar uşaqların psixoloji inkişafına zərər verir. Daha effektiv üsullar mövcuddur: müsbət davranışlara diqqət yetirmək, yüngül qayda pozuntularına sakit və ölçülü şəkildə reaksiya vermək, uyğun mükafat və digər rəğbətləndirici vasitələrdən istifadə etmək. Strukturun olmaması uşaqlarda özünənəzarət və müstəqil qərarvermə bacarıqlarının formalaşmasını çətinləşdirə bilər.
Nümunə olmaq valideynliyin əsas hissəsidir
Uşaqlar böyüklərin davranışlarını müşahidə edərək öyrənirlər. Gündəlik həyat problem həlletmə, emosiyaların sağlam ifadəsi, səbir və tolerantlıq kimi bacarıqları nümayiş etdirmək üçün saysız-hesabsız imkanlar yaradır. Eyni zamanda, uyğun olmayan davranış modellərindən – rəqəmsal cihazlardan həddindən artıq istifadə, zorakılıq, zorbalıq və ya qeyri-konstruktiv münaqişə üsullarından uzaq durmaq vacibdir.
Uşaqlar böyüdükcə valideynliyin forması dəyişir
Hər yaşda uşaqlar sevgi və qayğıya ehtiyac duyur. Körpələr fiziki yaxınlıq və səs tonuna həssasdırsa, yeniyetmələr üçün dinlənilmək və hörmətlə yanaşılmaq daha önəmli olur. Valideynlər uşaqların müstəqilliyini təşviq etməli, onlara düzgün qərar verməkdə dəstək olmalı və səhvlərdən öyrənmələrinə şərait yaratmalıdırlar.
Valideynlər nə zaman dəstəyə müraciət etməlidirlər?
Maddi çətinliklər, iş stresi, ailədaxili problemlər və ya sağlamlıqla bağlı məsələlər valideynliyi daha da mürəkkəbləşdirə bilər. Belə hallarda valideynlərin etibarlı, elmi əsaslı mənbələrə və mütəxəssis dəstəyinə müraciət etməsi tövsiyə olunur. Psixoloji dəstək proqramları valideynlərə uşaqların emosional və davranış inkişafını daha yaxşı anlamağa kömək edir.
Elmi tədqiqatlar sübut edir ki, psixoloji əsaslı valideyn dəstəyi proqramları valideyn–övlad münasibətlərini gücləndirir və davranış problemlərinin azalmasına kömək edir. Bu proqramlar valideynlərə emosiyaların idarə olunması, aydın qaydaların qurulması və çətin davranışlara düzgün reaksiya vermə bacarıqları qazandırır.
