Faciə qurbanları - məktəblilərimiz

Azərbaycan xalqının tarixində elə hadisələr var ki, onun üzərindən illər keçsə də, unudulmayıb, əksinə qan yaddaşımızda əbədi həkk olunub. Məhz 20 Yanvar  1990-cı il xalqımızın tarixində təkcə faciə deyil, həm də istiqlal mücadiləsinin qələbəsi, milli məfkurəmizin azadlıq istəyinin oyanış günüdür. Sovet imperiyasının əsarətində yaşamağa məhkum olan xalqımızın azadlıq səsini ucaltdığı, öz suverenliyi uğrunda cəsarət nümayiş etdirdiyi şərəfli bir tarixdir 20 Yanvar. 36 ildir ki, xalqımız  bu günü, Vətənimizin azadlığı və suverenliyi uğrunda qurban getmiş mərd oğul və qızlarının xatirəsini dərin hörmət və ehtiramla yad etmək üçün Şəhidlər Xiyabanına axın edirlər. 

Həmin Qanlı Yanvar gecəsi azadlığımız, müstəqilliyimiz uğrunda canlarını qurban verən oğul və qızlarımız arasında  şagirdlərimiz də oldu. Larisa Məmmədova , İlqar İbrahimov, Nəriman Hüseynov və Vera Bessantina.  Onlar 20 Yanvar faciəsinin qurbanı olan məktəblilərimizdir. 1990-ci il yanvarın 19-na  qədər həyat eşqi ilə dolu, qayğısız uşaqlıqları var idi...  Həmin o faciə yaşanılan günə qədər öz doğma məktəblərinə sevə-sevə  şagird kimi gedirdilər. Hər birinin xəyalları, arzuları, sevimli müəllimi və sinif yoldaşları var idi. Larisa Məmmədova Bakıdakı 132-134  nömrəli Təhsil Kompleksinin, İlqar İbrahimov  167 nömrəli tam orta məktəbin  VII sinif  şagirdləri idilər. 15 yaşlı Nəriman Hüseynov  isə paytaxtdakı  42 nömrəli tam orta məktəbdə  VIII  sinifdə oxuyurdu. Həmin faciənin qurbanı olan daha bir məktəblimiz - Vera Bessantina  258 nömrəli tam orta məktəbin XI sinif şagirdi idi. Onların hər birinin yarımçıq qalan  ömür hekayəsi insanı sarsıdaraq, dəhşətə gətirir.

“Mən atamla getmək, insanları və bayrağı görmək istəyirəm” 

On üç yaşlı körpə bala,
Yazıq anan necə dözsün
Bu kədərə, bu məlala?
Məzarının baş ucunda
kuklan da var.
Bu gün laylay çalmalıykən
sən kuklana,
Kuklan sənə laylay çalar.
Sən özün də kukla idin.
Bu dünyanın əvvəlini,
Axırını heç bilmədin.
Kim kuklaya güllə atar?
Atan oldu...

Azərbaycanın Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin 20 Yanvarda öldürülən Larisa Məmmədovaya ithaf etdiyi “On üç yaşlı körpə bala” şeirində deyildiyi kimi, doğrudan da, bu dünyanın əvvəlini, axırını bilmədən, həmin günə qədər sevimli məktəbinə böyük həvəslə gedərək nə xəyallar quran bu balaca qızın öz şirin dünyası var idi. Gözəl bir ailəsi var idi Larisanın. Ailənin ilki idi.  Ata-anası, balaca bacısı və qardaşı onu çox sevirdi. Qanı Yanvar gecəsindən 36 il keçsə də valideynlərinin ürəyindəki övlad yanğısı hər dəfəsində yenidən alovlanır. Anası Qalina xanım, atası Fərman Məmmədov üçün faciəni xatırlamaq həmin dəhşətli günü yenidən yaşamaq deməkdir. 

Qalina xanım faciənin yaşandığı 20 Yanvardan danışarkən göz yaşlarını saxlaya bilmir: “Həmin gecə həyatımızı dəyişdi.  Larisa hər zaman mənə uşağa baxmaqda, ev işlərində kömək edərdi. Həddindən artıq diqqətcil, həyatsevər və qayğıkeş idi.  Həyat yoldaşım Fərman Məmmədov 2 saylı avtobazada kortej rəisi işləyirdi. Həmin gün işə gedirdi. Larisa da ona aldığımız yeni paltarlarını geyinərək atası ilə getmək istədiyini söylədi. Larisanı atası ilə getmək fikrindən nə qədər daşındırmağa çalışsam da o inadkarlıq edərək sonunda öz istədiyinə nail oldu. Mən atamla getmək, insanları və bayrağı görmək istəyirəm, - dedi.  O gecə onu buraxmazdım, amma həmişə atasının yanında olmağa can atırdı, ona işə yemək aparır, avtobusuna minir, hətta onunla birlikdə mitinqlərə də gedirdi.  Belə bir faciənin baş verəcəyini ağlıma belə gətirməzdim...

Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə şəhərdə atəş səsləri eşidiləndə küçəyə çıxdım və çox narahat oldum.  Evdə 4 aylıq Nərminə və 5 yaşlı Emin tək qalsa da, səhərə qədər bayırda onları gözlədim.  Səhər Semaşko xəstəxanasından mənə zəng edib ərimin vəziyyətinin ağır olduğunu bildirdilər.  Qonşularımla birlikdə dərhal ora getdim. Əsgərlər zavodun yanında Fərmanla Larisanın oturduqları avtobusu gülləbaran etmişdilər. Həyat yoldaşım Fərman ayağından yaralanmışdı. Larisam isə ürək nahiyəsindən güllə yarası alaraq, yerindəcə həlak olmuşdu”.

Larisanın anası Qalina Məmmədova xatirələrində bildirir ki, qızının yaşı az olmasına baxmayaraq, o, həyatda hər şey üçün tələsirdi, ömrünün ən gözəl dövründə sanki bu dünya ilə vidalaşacağını bilirdi.

Larisa Məmmədova   bir şagird kimi də nümunəvi olub.  Dərslərini yaxşı oxumaqla yanaşı, toxuculuq, tikiş dərnəklərinə gedib. Pianinoda ifa etməyi bacarırdı, eyni zamanda gözəl rəsmlər çəkirdi. O ərəfələrdə onun rəsmlərindən ibarət sərgisi keçirilməli idi.  
Vaxtilə təhsil aldığı 132-134 nömrəli Təhsil Kompleksində artıq neçə illərdir ki, onun adını daşıyan dərnək fəaliyyət göstərir.

Larisanın adını əbədiləşdirmək məqsədilə onunla bağlı yaradılmış guşədə isə uşaqlıq, ailə, məktəb fotoları yerləşdirilib. Təhsil müəssisəsinin şagirdləri mütəmadi olaraq guşəyə baş çəkir, Larisa ilə bağlı məlumatlarla yaxından tanış olurlar. Qızcığazın vətən sevgisi, qəhrəmanlıq hekayəsi,  bu təhsil müəssisəsində oxuyan hər bir şagird üçün örnəkdir.  Onunla bağlı “dəyirmi masa”lar təşkil edilir. Rəsmə xüsusi sevgisi olduğu üçün vaxtaşırı rəsm sərgiləri keçirilir.

“Təhsil müəssisəsinin rəhbərliyi, pedaqoji kollektivi və şagirdlərimiz öz sevimli şagirdini unutmur, xatirəsini hər zaman ehtiramla anır”, - deyir Larisanın bacısı Nərminə müəllim. Özü Larisanı valideynlərinin və qardaşının danışdıqlarından tanıyır. Bacısı həlak olanda o, 4 aylıq olub. Artıq neçə illərdir ki, bu təhsil kompleksində ibtidai sinif müəllimi kimi fəaliyyət göstərir.   Hər dəfə ümumtəhsil müəssisəsinə daxil olanda Larisanın fotosu ilə üz-üzə gələn Nərminə müəllimə bacısından sanki doğmalıq, sevgi ötürülür.   Kim bilir, yaşasaydı məsum baxışlı Larisa Məmmədova bacı və qardaşına gözəl bacı olmaqla yanaşı, istedadlı pianist və ya tanınmış rəssam ola bilərdi. Bütün arzuları yarımçıq qaldı...

Deyilənlərə görə Larisanın paytaxtımızda ən sevdiyi yerlərdən biri hazırda Şəhidlər Xiyabanının yerləşdiyi Dağüstü Park olub. Şəhərin ən hündür yerindən Bakını seyr etməyi xoşlayardı. Bəlkə də şəhidlik zirvəsinə yüksələn Larisanın alın yazısı idi ki, məhz o sevdiyi məkanda - burada uyumalı, ziyarətinə isə hər il çox sayda insan axışmalıdır. 

Məktəb 13 yaşlı İlqarın adını fəxrlə, qürurla daşıyır

Bakıdakı 167 nömrəli tam orta məktəbin həyətində bir büst ucaldılıb. Və bu büst 20 Yanvar faciəsinin qurbanı, 13 yaşlı İlqar İbrahimovundur. Körpə canıyla qəhrəmanlıq simvoluna çevrilən İlqar məktəbin şagirdi olub. O, vaxtilə bu məktəbdə oxuyub. 36 il öncə yaşanmış həmin o müdhiş gecədə həlak olan İlqarın xatirəsinə ehtiram göstərən məktəbin şagirdləri büstün ətrafının təmizliyinə nəzarət edir, mütəmadi olaraq təzə-tər gül dəstələri qoyurlar.      
 
1990-cı ilin 19-20 yanvarında, ayazlı-şaxtalı gecədə 13 yaşlı İlqar qonşuları Nazimin “Zaparojes” markalı maşını ilə dostları Zakir və Pərvizlə düşmən tanklarının önünə sinələrini sipər edən soydaşlarımıza ocaq qalayıb isinmək üçün odun aparırdı. Bu dəfə onlar tanklarla üzləşdilər. Maşınlarını saxlayıb qaçmağa başladılar. İlqar isə arxada qaldı. Düşmən tankı əvvəlcə onların maşınının üstünə çıxıb əzik-üzük etdi. Sonra da İlqara bir neçə atəş açaraq onu ölümcül yaraladı. İlqarı xəstəxanaya çatdırsalar da, onun həyatını xilas etmək mümkün olmadı. Düşmən gülləsi İlqarın həyatına son qoydu.

İlqarın oxuduğu 7 “a” sinfinin şagirdləri məktəbdə seçilirdi. Onun özü də məhz öndə gedən şagirdlərdən hesab olunurdu. İlqar tanıyanlarının yaddaşında yaraşıqlı, sakit təbiətli, qayğıkeş uşaq kimi qalıb. Başqa fənlərə nisbətən ədəbiyyatı daha çox sevərmiş. Poeziya vurğunu idi. Ən əsası isə xalqını, torpağını varlığı qədər sevən bir gənc idi. Bir çox uşaqlar kimi hobbisi marka, maşın şəkilləri toplamaq olub. Məktəbi bitirdikdən sonra hərbçi olmağı arzulayırdı. Arzuları yarımçıq qaldı...
İllər keçir, 167 nömrəli tam orta məktəbin şagirdləri məzun olaraq estafeti digərlərinə ötürürlər.  20 Yanvar şəhidi İlqar İbrahimovun adını daşıyan bu məktəbdə təhsil alan hər yeni şagird də bu adın bunun məsuliyyətini dərk etməklə yanaşı, həmçinin böyük qürur hissi keçirir. 

Onun son və əbədi mənzili bizim and yerimiz olan Şəhidlər xiyabanıdır

Vera Lvovna Bessantina Bakıdakı Arif Vəliyev adına 258 nömrəli tam orta məktəbin şagirdi olub. O zaman XI sinifdə təhsil alırdı. 23 nömrəli musiqi məktəbinin skripka sinfini bitirmişdi. Vera da düşmən gülləsinə tuş gələn şagirdlərimizdəndir. Ancaq ona dəyən güllə elə öz evində olub. 

Veranın anası həmin günü xatırlayaraq deyirdi: “Yanvar ayının 19-da axşam həmişəkindən də bir az tez yatdıq. Yerimizə tez girməyin səbəbi bu idi ki, televiziya yayımı dayandırılmışdı, heç nəyə baxıb vaxtımızı keçirə bilmirdik. Yatıb rahatlanmaq istəyirdik. Sabah görüləsi işlərim çox idi. Gecə yarıdan keçəndən sonra tankların gurultusuna, güllələrin şaqqıltısına yuxudan ayıldıq. Bu nə səs idi? Kim idi güllə atan? Güllələri kimə atırdılar, niyə atırdılar? Niyə şəhərimizin dinc həyatını pozurdular? Biz İnşaatçılar prospektindəki “Olimp” mağazası yerləşən binanın beşinci mərtəbəsində yaşayırdıq. Bütün bu suallara cavab tapmaq üçün pəncərəyə yaxınlaşıb aşağı baxmaq istədim. Yuxudan ayılan Vera da küçədə nələr baş verdiyini öyrənmək üçün işığı yandırıb pəncərədən aşağı boylandı. Elə bu vaxt pəncərəmiz atəşə tutuldu. Şüşələr çilik-çilik olub yerə töküldü. Geri çəkilib döşəmənin üstünə atıldıq. Qızım Vera “ay ana”, deyib arxası üstə yerə yıxıldı. Veramı qan içində gördüm. İmperiya əsgərinin atdığı güllə onun qarın nahiyyəsindən dəymişdi. Vaxt itirmədən təcili yardıma zəng vuraraq həkim çağırdım. Vera hələ özündə idi, bizimlə danışırdı. Onu ehtiyatla təcili yardım maşınına yerləşdirdik. İlahi, doğma şəhərimizin küçələri nə gündə idi! Zirehli, tırtıllı texnikaların gurultusu, nəriltisi, avtomat və başqa silahlardan açılan atəş səsləri şəhərimizi başına götürmüşdü. Quduzlaşmış imperiya əsgərləri bir neçə yerdə maşınımızın qarşısını kəsdi”.

Əliyalın insanlara qarşı amansızlıq göstərən ordu nə qocaya, nə qadına, nə də uşaqlara rəhm edirdi. Və Vera da bu qəddarlığın qurbanı oldu. Təcili yardım maşını xəstəxanaya çatmamış yenidən atəşə tutuldu. Digər təcili yardım maşını ilə xəstəxanaya çatdırılsa da, artıq gec idi. Vera Bessantina güllə yarasından əbədi olaraq gözlərini yummuşdu. 
Onun da son və əbədi mənzili bizim and yerimiz olan Şəhidlər xiyabanı oldu. 

Ailənin 15 yaşlı yeganə oğlu Nəriman

Düşmən gülləsinə tuş gələn növbəti məktəblimiz Nəriman Vəli oğlu Hüseynovdur.  O, Bakıdakı 42 nömrəli tam orta məktəbin VIII sinif şagirdi idi. Vəli kişinin 15 yaşına çatdırdığı ilki Nəriman ailənin yeganə oğlu idi. Nərimanın anası uzun illərdir ki, ağır xəstə olub. İki bacısına da Nəriman qulluq edirdi. 

20 Yanvar günü atışma səsinə küçəyə çıxan Nəriman, Salyan kazarmasının yanında avtomat gülləsi ilə yaralanır.  Məhəllə uşaqları onu xəstəxanaya aparırlar. Onlar xəstəxanaya çatanda hər yan zülmət imiş. Semaşko adına xəstəxananın işıqları söndürülübmüş. Səhər tezdən onun meyitini Semaşko adına xəstəxananın meyitxanasından tapıblar. Çox sayda güllə onun döş qəfəsində sağalmaz yaralar açmışdı.  

Yeniyetməlik çağında olan Nərimanın həyatına beləcə son qoyuldu. 

Vətən sevgisi hər şeydən üstündür...

Bəli, 1990-cı ilin 20 Yanvarı Azərbaycan xalqının hüzn və şərəf günüdür. Həmin gün Azərbaycanın azadlığı və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizə tarixinə qəhrəmanlıq səhifəsi kimi daxil oldu.  20 Yanvar şəhidləri xalqımızın milli azadlığı, suverenliyi və gözəl həyatı üçün yol açdılar. Həmin yolu açanların sırasında 13 yaşlı Larisa və İlqar, 15 yaşlı Nəriman, 16 yaşlı Vera da oldu. Bu şəhidlik təsdiq edir ki, hər bir Azərbaycanlının qəlbində Vətən sevgisi hər şeydən üstündür... Və bu sevgi yaşa baxmır...