Məmməd ağa Şahtaxtinski – Azərbaycan milli maarifçiliyinin böyük ideoloqu

17 May, 2026 - 16:23

Məmməd ağa Şahtaxtinski – Azərbaycan milli maarifçiliyinin böyük ideoloqu

"Xalqın tərəqqisi onun dilinin saflığından və əlifbasının sadəliyindən başlayır"

Məmməd ağa Şaxtaxtinski

Azərbaycanın ictimai-siyasi və elmi fikir tarixində silinməz izlər qoymuş dahi mütəfəkkir Məmməd ağa Şaxtaxtinskinin ömür yolu, mənsub olduğu köklü Şaxtaxtinskilər nəslinin zəngin maarifçilik ənənələri ilə sıx bağlıdır. Naxçıvanın qədim və hörmətli bəy ailələrindən olan bu nəsil, Azərbaycanın hərb, diplomatiya və elm sahəsinə onlarla parlaq sima bəxş etmişdir. Məmməd ağanın bir dünya miqyaslı alim kimi yetişməsində, onun ailə mühiti — xüsusilə atası İsa Sultan və anası Qəmər xanımın övladlarının təhsilinə göstərdiyi müstəsna diqqət fundamental rol oynamışdır.

Bu nəsildən Əbülfət ağa Şaxtaxtinski, Həmid bəy Şaxtaxtinski,Heydər bəy Şaxtaxtinski və Bəhbud ağa Şaxtaxtinski kimi tanınmış ictimai və siyasi xadimlər yetişmişdir. Bu soylu ailə mühiti təkcə Məmməd ağanı deyil, həm də elmin müxtəlif sahələrində "ilk"lərə imza atan qadın nümayəndələri yetişdirmişdir.Belə ki, bu nəslin davamçıları olan Adilə xanım Şaxtaxtinskaya ölkəmizdə tibb sahəsində elmi dərəcə almış ilk qadın mütəxəssislərdən biri kimi tarixə düşmüş, Leyla xanım Şaxtaxtinskaya isə İsveçrədə ali təhsil alaraq Azərbaycanın tibb sahəsində ilk peşəkar qadın mütəxəssisi rütbəsinə yüksəlmişdir. Məmməd ağa İsa oğlu Şaxtaxtinskinin 1846-cı ildə Naxçıvanın qədim Şaxtaxtı kəndindən başlayan bu şərəfli ömür yolu, ilk gündən elmə, həqiqətə və millətə xidmət amalı ilə yoğrulmuşdur. Onun uşaqlıq illəri Azərbaycanın mədəni dirçəlişinin ilk rüşeymlərinin atıldığı bir dövrə təsadüf etdiyindən, daxilindəki sonsuz öyrənmək ehtirası onu Naxçıvanın məhdud çərçivələrindən çıxararaq əvvəlcə Tiflisə, oradan isə Sankt-Peterburq, Leypsiq və Parisin ən nüfuzlu elm mərkəzlərinə qədər aparmışdır.

Onun akademik hazırlıq dövrü heyranlıq doğuracaq dərəcədə zəngin və rəngarəngdir. 1863-cü ildə Tiflis klassik gimnaziyasını yüksək nailiyyətlərlə bitirdikdən sonra Sankt-Peterburq Universitetinə daxil olan Şaxtaxtinski, burada rus elmi mühitinin ən qabaqcıl nümayəndələri ilə ünsiyyətdə olmuş və imperiyanın intellektual mərkəzində metodoloji biliklərə yiyələnmişdir. Lakin onun daxilindəki bilik yanğısı və Avropa elmi metodologiyasına olan sonsuz marağı onu Almaniyaya istiqamətləndirmişdir. 1860-cı illərin sonlarında Almaniyanın Leypsiq Universitetində fəlsəfə, hüquq və tarix fakültələrində mühazirələr dinləyərək Qərb elmi təfəkkürünü dərindən mənimsəmiş, ardınca Parisin məşhur Sorbonna Universitetində və Şərq Dilləri Məktəbində təhsilini ən yüksək akademik səviyyədə təkmilləşdirmişdir. Bu beynəlxalq mühit onu nadir bir polyqlot kimi formalaşdırmışdır; o, Azərbaycan, türk, rus, fransız, alman, ərəb və fars dillərini mükəmməl bilir, bu dillərin hər birində həm diplomatik yazışmalar aparır, həm də akademik səviyyədə dərin elmi-publisistik əsərlər yaradırdı. Yeddi dildə sərbəst yazıb-oxuyan alim, dünya elminin ən nadir incilərini Azərbaycan və rus dilli mühitə qazandırmaq üçün yorulmadan çalışmışdır. Onun bu sahədəki ən böyük xidmətlərindən biri dahi fransız mütəfəkkiri Şarl Lui Monteskyönün "Qanunların ruhu haqqında" (De l'esprit des lois) əsərini tərcümə etməsidir. Bu tərcümə vasitəsilə o, Azərbaycan ziyalılarını müasir dövlət quruluşu, demokratik idarəçilik və hüququn aliliyi prinsipləri ilə tanış etmişdir.

Onun rus dilli elmi mühitlə Şərq mədəniyyəti arasında qurduğu körpü də xüsusi qeyd olunmalıdır. Şaxtaxtinski dahi Şərq şairi Sədi Şirazinin "Gülüstan" əsərini və digər klassik Şərq mütəfəkkirlərinin hikmətlərini peşəkar səviyyədə rus dilinə tərcümə etmişdir. Bu, rus dilli oxucuların Şərq fəlsəfəsinin dərinliklərinə nüfuz etməsi üçün mühüm bir vasitə olmuşdur.

Bundan əlavə, o, Avropa müəlliflərinin elmi-texnoloji yeniliklərlə, müasir pedaqogika və coğrafiya ilə bağlı müxtəlif kitablarını və məqalələrini də ana dilimizə çevirərək öz qəzetində hissə-hissə çap etdirmişdir. Alim həmçinin diplomatik fəaliyyəti dövründə beynəlxalq hüquq normaları və rəsmi dövlət sənədlərinin rus və fransız dilləri arasında peşəkar tərcüməsini həyata keçirmişdir.

Şaxtaxtinskinin fəaliyyətinin ən parlaq və həlledici səhifələrindən birini əlifba islahatı təşkil edir. O, hələ XIX əsrin 70-ci illərindən başlayaraq xalqın kütləvi savadlanması qarşısında duran ən böyük texniki və psixoloji maneəni mürəkkəb ərəb qrafikasında görürdü. Bu qrafikanın öyrənilməsinin çətinliyi və çap işlərində yaratdığı maneələr onu yeni, daha praktik bir sistem axtarışına sövq etmişdir. Bu məqsədlə 1879-cu ildə Tiflisdə "Təkmilləşdirilmiş müsəlman əlifbası" layihəsini çap etdirərək Azərbaycan dilinin fonetik quruluşuna tam uyğun gələn inqilabi bir islahat təklif etmişdir. O, Mirzə Fətəli Axundovun başladığı əlifba islahatı yolunu daha müasir, praktik və elmi metodlarla davam etdirən əsas simaya çevrilmişdir. Onun bu sahədəki mübarizəsi sadəcə texniki deyil, həm də ideoloji xarakter daşıyırdı; Şaxtaxtinski inanırdı ki, əlifba xalqın tərəqqisi üçün mənəvi bir açardır. Eyni zamanda, "Kəşkül" və "Kaspi" kimi dövrün nüfuzlu mətbuat orqanlarında dərc olunan dərin məzmunlu məqalələri ilə cəmiyyəti milli oyanışa, köhnəlmiş daxili buxovlardan qurtulmağa və köklü mədəni dəyişikliklərə səsləyirdi.

1890-cı illərdə fenomenal dil bilikləri və beynəlxalq hüquqa bələdliyi Şaxtaxtinskini diplomatiya aləminin zirvəsinə daşımışdır. Rusiya İmperiyasının İstanbuldakı nümayəndəliyində tərcüməçi və müşavir kimi çalışaraq Şərq dünyasının ilk peşəkar diplomatlarından biri kimi tanınmışdır. İstanbulda çalışdığı müddətdə o, yalnız dövlət tapşırıqlarını yerinə yetirmir, həm də regional siyasi prosesləri elmi şəkildə təhlil edirdi. Parisdə yaşadığı illərdə isə Sorbonna Universitetində və Paris Siyasi Elmlər Məktəbində mühazirəçi kimi çıxış edərək Azərbaycan mədəniyyətini və İslam dünyasının intellektual potensialını Avropanın mərkəzində böyük uğurla təbliğ etmişdir. O, Qərb dünyasına Şərqi sadəcə tarixi bir məkan kimi deyil, dərin intellektual və fəlsəfi bir mühit kimi təqdim etməyi bacarmışdı. Onun Avropadakı fəaliyyəti Azərbaycanın beynəlxalq müstəvidə tanınması üçün atılan ilk fundamental addımlardan biri hesab olunur.

1903-cü ildə Tiflisdə Azərbaycan dilində "Şərqi-Rus" qəzetini təsis etməklə Şaxtaxtinski milli mətbuatımızda həqiqi bir inqilab etmişdir. Bu qəzet publisistik dilin sadələşməsinə, ağır ifadələrdən təmizlənərək xalq dilinə yaxınlaşmasına nail oldu və Azərbaycan jurnalistikasında yeni bir məktəbin əsasını qoydu. Məhz bu mühitdə Cəlil Məmmədquluzadə kimi nəhəng ədiblər formalaşmış, "Molla Nəsrəddin" ənənəsinin bünövrəsi atılmışdır. Şaxtaxtinskinin redaktorluq fəaliyyəti mətbuatın kütləvi maarifləndirmə vasitəsi kimi rolunu sarsılmaz etmişdir. O, mətbuatı millətin güzgüsü kimi görür və hər bir nömrədə xalqı elmə, texnikaya və mədəniyyətə yiyələnməyə çağırırdı.

Milli istiqlal və müstəqillik idealarının formalaşdığı illərdə də o, öz elmi missiyasından bir an belə uzaqlaşmamışdır. 1920-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin yaradılmasında və xüsusilə Şərqşünaslıq fakültəsinin akademik əsaslar üzərində qurulmasında onun rolu müstəsnadır. Universitetin professoru kimi o, yeni nəsil Azərbaycan ziyalılarının yetişdirilməsinə ömrünün son onilliyini həsr etmişdir. Onun mühazirələri tələbələr üçün yalnız bilik mənbəyi deyil, həm də vətənpərvərlik və mənəvi ucalıq dərsi idi. 1923-cü ildə ali təhsil sahəsindəki əvəzsiz xidmətlərinə görə dövlət tərəfindən yüksək fəxri adlarla təltif edilmişdir. 1931-ci ildə vəfat edənə qədər Azərbaycanın müasirləşməsi və elmi tərəqqisi yolunda sarsılmaz bir iradə ilə çalışan dahi mütəfəkkir, arxasında "elm, dil və milli birlik" ideallarını qoyub getmişdir.

Dahi alimin xatirəsi bu gün müstəqil Azərbaycanda ən yüksək səviyyədə əbədiləşdirilib. Paytaxt Bakı şəhərində və doğma vətəni Naxçıvanda mərkəzi küçələr onun adını qürurla daşıyır. Doğulduğu Şaxtaxtı kəndindəki tam orta məktəb məhz onun adını daşıyaraq maarifçilik ideallarını gənc nəsillərə çatdırır. Bununla yanaşı, Xalq Təhsili Muzeyində,Məmməd ağa Şaxtaxtinskiyə aid zəngin və dəyərli materiallar qorunub saxlanılır. Muzeyin ekspozisiyasında alimin fəaliyyətini əks etdirən nadir tarixi fotolar, elmi əsərlərinin nümunələri və maarifçilik tariximizə işıq tutan sənədlər yer alır. Bu materiallar onun keçdiyi şərəfli yolu gələcək nəsillərə ötürən canlı bir tarixdir. Mən bir muzey bələdçisi olaraq Xalq Təhsili Muzeyində qorunan hər bir əlyazma və fotoşəkil vasitəsilə qonaqları Şaxtaxtinskinin intellektual dünyasına səyahətə çıxarır, onlara tarixin canlı səsini çatdırıram.

Onun 180 illik yubileyini qeyd etdiyimiz bu günlərdə Şaxtaxtinski dühası sadəcə keçmişin parlaq bir səhifəsi deyil, gələcəyə yol göstərən sönməz bir məşəldir. Bu yubiley, bir əsr öncə təməli qoyulan müasir maarifçilik idealarının təntənəsi və xalqın öz zəka sahiblərinə duyduğu sonsuz ehtiramın ifadəsidir. Onun əsərləri və fəaliyyəti mədəniyyətimizin üfüqlərində əbədi bir nur kimi parlayacaqdır. Şaxtaxtinskinin zamanı qabaqlayan zəkası bu gün də müstəqil Azərbaycanın təhsil və elm sahəsindəki uğurlarının mənəvi bünövrəsində möhkəm dayanaraq gələcək nəsilləri intellektual zirvələrə səsləməkdədir.