Universitetlərdə rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi: insan mərkəzli yanaşma niyə vacibdir?

Müasir universitetlər artıq yalnız auditoriya və kitabxana məkanı deyil. Rəqəmsallaşma ali təhsilin idarə olunması, tədris metodları, elmi tədqiqat fəaliyyəti və tələbə xidmətləri üçün yeni mərhələ formalaşdırır. Lakin beynəlxalq təcrübə göstərir ki, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi yalnız texniki məsələ deyil — bu, ilk növbədə insan yönümlü transformasiya prosesidir. 

Universitetlərdə rəqəmsallaşmanın əsas məqsədi nədir?

Universitetlərdə rəqəmsallaşmanın əsas məqsədi texnologiyanı nümayiş etdirmək deyil, təhsil, elm və idarəetmənin keyfiyyətini yüksəltməkdir. Başqa sözlə, rəqəmsallaşma universitetin bütün fəaliyyətini daha çevik, şəffaf, effektiv və insan yönümlü etmək məqsədi daşıyır.

Əsas məqsədləri aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar:
1.    Tədrisin keyfiyyətini artırmaq -  Rəqəmsal platformalar, interaktiv dərslər, online resurslar və süni intellekt əsaslı sistemlər tələbələrin daha effektiv öyrənməsinə kömək edir. 
2.    Tələbə mərkəzli təhsil modeli yaratmaq- Hər tələbənin fərdi inkişaf trayektoriyasını izləmək, fərdiləşdirilmiş təhsil imkanları təqdim etmək və çevik öyrənmə mühiti formalaşdırmaq. 
3.    Müəllimlərin iş yükünü azaltmaq-  Elektron jurnal, avtomatik qiymətləndirmə, rəqəmsal hesabat sistemləri rutin inzibati işləri azaldaraq müəllimin elmi və yaradıcı fəaliyyətinə daha çox vaxt ayırmasına imkan yaradır. 
4.    Elmi fəaliyyətin idarə olunmasını gücləndirmək- Elmi bazalar, rəqəmsal arxivlər, qrant və nəşr idarəetmə sistemləri tədqiqatların effektivliyini artırır və beynəlxalq əməkdaşlığı genişləndirir. 
5.    Universitet idarəetməsini modernləşdirmək- Data əsaslı qərarvermə, elektron sənəd dövriyyəsi və analitik platformalar universitetin idarə edilməsini daha operativ və şəffaf edir. 
6.    Əmək bazarına uyğun kadr hazırlamaq- Rəqəmsal bacarıqlara malik mütəxəssislərin hazırlanması müasir iqtisadiyyatın əsas tələblərindən biridir. 
7.    Universitetin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini artırmaq- Rəqəmsal transformasiya universitetlərin beynəlxalq reytinqlərdə, elmi əməkdaşlıqda və qlobal təhsil bazarında mövqeyini gücləndirir. 

Ən vacib məqam isə budur:  rəqəmsallaşmanın məqsədi “texnologiya mərkəzli universitet” yaratmaq deyil, “insan mərkəzli ağıllı universitet” modeli qurmaqdır. Texnologiya tələbə, müəllim və tədqiqatçının inkişafına xidmət etdikdə rəqəmsallaşma uğurlu hesab olunur.

Lakin bir çox ali məktəbdə rəqəmsallaşma formal xarakter daşıyır. Köhnə mühazirələrin sadəcə videoya çəkilərək platformalara yerləşdirilməsi “rəqəmsal transformasiya” hesab olunur. Nəticədə tələbə və müəllimlər üçün sistem daha mürəkkəb və yorucu hala gəlir. Bu isə texnologiyanın məqsədini dəyişir: texnologiya insan üçün deyil, insan texnologiyaya uyğunlaşmağa məcbur olur.

Müasir tələbənin gözləntiləri dəyişib

Beynəlxalq sorğular göstərir ki, tələbələrin böyük hissəsi artıq işləyir və ya ailə məsuliyyəti daşıyır. Buna görə çevik və hibrid təhsil modellərinə ehtiyac artır. 

Bugünkü tələbə üçün əsas məsələ:
•    dərsin online və ya offline olması deyil; 
•    öyrənmənin keyfiyyəti və interaktivliyidir. 
Tələbələr:
•    fərdiləşdirilmiş təhsil, 
•    rahat rəqəmsal giriş, 
•    karyera yönümlü proqramlar, 
•    akademik mentorluq gözləyirlər. 

Ən ciddi problemlərdən biri isə universitet proqramlarının əmək bazarının tələblərinə tam uyğunlaşmamasıdır. Bir çox məzun hesab edir ki, universitet onları real peşə fəaliyyətinə kifayət qədər hazırlamır. 

Bu məsələ Azərbaycan universitetləri üçün də aktualdır. Əgər ali təhsil sistemi əmək bazarı ilə sinxronlaşmırsa, rəqəmsallaşma yalnız texniki modernizasiya səviyyəsində qalacaq.

Müəllim rəqəmsal transformasiyanın mərkəzində olmalıdır

Məqalədə diqqət çəkən əsas məqamlardan biri müəllim yükü ilə bağlıdır. Universitetlərdə müəllimlər çox zaman:
•    uzun mühazirələr, 
•    hesabatlar, 
•    inzibati işlər səbəbindən  yaradıcı tədris metodlarına və elmi fəaliyyətə kifayət qədər vaxt ayıra bilmirlər. 

Rəqəmsal texnologiyalar burada iki mühüm funksiyanı yerinə yetirə bilər:
1.    rutin proseslərin avtomatlaşdırılması; 
2.    müəllimin fərdi mentorluq və interaktiv tədrisə daha çox vaxt ayırması. 

Bu isə “rəqəmsal pedaqogika” anlayışını ön plana çıxarır. Sadəcə texnologiyanı bilmək kifayət deyil; müəllim rəqəmsal mühitdə:
•    tələbə motivasiyasını, 
•    interaktivliyi, 
•    ölçmə və qiymətləndirməni idarə etməyi bacarmalıdır. 

Elmi fəaliyyət üçün rəqəmsal universitet modeli

Məqalədə universitetlərin yalnız tədris deyil, həm də elmi tədqiqat mərkəzi olduğu vurğulanır. Bu baxımdan rəqəmsallaşma:
•    qrant idarəçiliyini, 
•    elmi məlumat bazalarını, 
•    beynəlxalq əməkdaşlığı, 
•    nəşr proseslərini, 
•    elmi analitikanı asanlaşdırmalıdır. 

Müasir dünyada universitetlərin rəqabət üstünlüyü artıq yalnız auditoriya sayı ilə deyil, data əsaslı elmi idarəetmə sistemi ilə müəyyən olunur.

Burada Finlandiya, Sinqapur, Yaponiya kimi ölkələrin təcrübəsi diqqət çəkir. Bu ölkələr rəqəmsal universitet modelini insan kapitalının inkişaf strategiyasına çevirməyi bacarıblar. 

Universitetlər üçün əsas risk: sistemsiz rəqəmsallaşma

Ən böyük problemlərdən biri müxtəlif platformaların bir-biri ilə inteqrasiya olunmamasıdır. Nəticədə:
•    məlumat parçalanır; 
•    qərarvermə zəifləyir; 
•    müəllim və tələbələr əlavə vaxt itirirlər. 
Bu səbəbdən gələcəyin universiteti:
•    vahid data platforması, 
•    süni intellekt əsaslı analitika, 
•    çevik təhsil modeli, 
•    rəqəmsal akademik dəstək sistemi üzərində qurulmalıdır. 

Azərbaycan universitetləri üçün nəticələr və tövsiyələr

Azərbaycan ali təhsil sistemi də sürətlə rəqəmsallaşma mərhələsinə daxil olur. Lakin əsas məsələ texnologiyanın alınması deyil, onun effektiv idarə edilməsidir.

Universitetlər üçün prioritet istiqamətlər:
•    insan mərkəzli rəqəmsal strategiyanın hazırlanması; 
•    müəllimlərin rəqəmsal pedaqogika üzrə hazırlanması; 
•    vahid universitet data platformalarının yaradılması; 
•    tələbə analitikası və akademik monitorinq sistemlərinin qurulması; 
•    süni intellekt və data analitikasının idarəetməyə inteqrasiyası; 
•    elmi fəaliyyətin rəqəmsal ekosistemə keçirilməsi. 

Nəticə

Rəqəmsal universitet yalnız texnologiyalarla təchiz edilmiş kampus deyil. Əsl rəqəmsal transformasiya:
•    tələbənin inkişafına, 
•    müəllimin yaradıcılığına, 
•    elmi fəaliyyətin effektivliyinə, 
•    universitet idarəetməsinin çevikliyinə xidmət etməlidir. 

Əgər texnologiya insanı yormursa, ona imkan yaradırsa — o zaman rəqəmsallaşma uğurludur.
Müasir universitetlərin əsas çağırışı da məhz budur: “texnologiya mərkəzli universitet” deyil, “insan mərkəzli rəqəmsal universitet” modeli qurmaq. 

Zahid Fərrux Məmmədov,
iqtisad elmləri doktoru, professor, Əməkdar müəllim