Artıq öyrənmənin diplomla bitdiyi bir dövrdə yaşamırıq – Türkiyə Prezidenti
Məlum olduğu kimi, aprelin 27-28-də İstanbulda İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) və Türkiyə Respublikasının birgə təşkilatçılığı ilə “Nəsillərarası istedadın üzə çıxarılması” mövzusunda “2026-cı il Bacarıqlar Zirvəsi” öz işinə başlayıb.
Təhsil sistemlərinin yenidən qurulması və fərdlərin potensialını dəstəkləmək üçün bacarıq siyasətlərinin müzakirə olunduğu Zirvə toplantısında 57 ölkədən və beynəlxalq təşkilatdan 25 nazir və 20 nazir müavini də daxil olmaqla 300-ə yaxın yüksək səviyyəli nümayəndə iştirak edib. Toplantı inklüziv və gələcəyə yönəlmiş bacarıq sistemlərinin inkişafı, ömürboyu təhsilin təşviqi və sürətlə dəyişən əmək bazarının yaratdığı çağırışların müzakirəsi məqsədilə nazirləri, yüksək səviyyəli dövlət rəsmilərini, beynəlxalq təşkilat nümayəndələrini, akademik dairələri və özəl sektor təmsilçilərini bir araya gətirib.
Qlobal çağırışlar və ortaq həllər
Sammitin açılış mərasimində çıxış edən Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bildirib ki, dünya texnologiya və süni zəkanın təsiri ilə sürətli transformasiya dövründən keçir. Bu şəraitdə bəşəriyyətin ortaq problemlərinə qarşı birlikdə həll yolları tapmaq hər zamankından daha vacibdir: “Dünyamız texnologiya və süni zəkanın öncüllük etdiyi kəskin transformasiya prosesindən keçir. Bu dəyişimin bəşəriyyətə nə qazandırdığını, nə itirdiyini əlbəttə ki, alimlərimiz çoxşaxəli şəkildə araşdırır. Amma hamımız açıq şəkildə görürük ki, yolundakı hər şeyi süpürən bu dəyişiklik dalğasını dayandırmaq mümkün deyil. Lakin dəyişimi düzgün şərh etmək, düzgün istiqamətləndirmək və sağlam şəkildə idarə etmək bizim əlimizdədir. Üstəlik, bu, qərarvericilərin əsas vəzifələrindən biridir”.
Məşğulluq sahəsində köhnə yanaşmaların dəyişdiyinin şahidi olduğunu deyən R.T.Ərdoğan qeyd edib ki, texologiyanın inkişafı ilə istehsal üsulları dəyişir, peşələr transformasiya olunur, bəzi iş sahələri yox olur, yeniləri yaranır. Bu dövrdə ölkələrin uğurunu müəyyən edəcək əsas amilin insan kapitalının keyfiyyəti olduğu aydın görünür.
“Nəsillərarası bacarıqların üzə çıxarılması”
Prezident R.T.Ərdoğan zirvənin əsas mövzusunun “Nəsillərarası bacarıqların üzə çıxarılması” olmasını çox düzgün seçim hesab etdiyini bildirib. O əlavə edib ki, beynəlxalq araşdırmalar OECD ölkələrinin əksəriyyətində əmək qabiliyyətli əhalinin azaldığını göstərir. Əhali getdikcə yaşlanır, əmək bazarları yeni təzyiqlərlə və çağırışlarla üzləşir, rəqəmsal və yaşıl transformasiya isə tələb olunan bacarıqların mahiyyətini köklü şəkildə dəyişdirir.
Bəzi sahələrdə işçi qüvvəsinə tələbat azalır, yeni sahələrdə isə ixtisaslı kadr tapmaq çətinləşir və bu vəziyyət Türkiyə daxil olmaqla bütün iqtisadiyyatlarda müxtəlif səviyyələrdə müşahidə olunur.
R.T. Ərdoğan robot texnologiyalarının və süni zəkanın yayılmasının yeni imkanlarla yanaşı narahatlıqlar da yaratdığını vurğulayıb. O bildirib ki, qlobal robot bazarının hazırkı 100 milyard dollardan 2050-ci ilə qədər 25 trilyon dollara çatacağı proqnozlaşdırılır və bəzi ölkələrdə “qaranlıq fabrik” adlanan tam avtomatlaşdırılmış istehsal müəssisələri sürətlə yayılır.
Süni zəkanın göstəriş verdiyi, robotların icra etdiyi və insan faktorunun, demək olar ki, iştirak etmədiyi istehsal modelinin necə idarə olunacağı hələ də böyük sual olaraq qalır. “Sənaye 4.0” prosesi bir tərəfdən daha ucuz, sürətli və səhvsiz istehsal imkanı yaratsa da, digər tərəfdən ciddi problemlər də doğurur.
Təhsil əsas prioritetdir
Prezident çıxışını davam etdirərək bildirib ki, yalnız “qaranlıq fabrik” reallığına baxmaq belə, sənaye inqilabına bənzər dəyişiklik dalğası ilə üz-üzə olduğumuzu göstərir. O, Zirvədə müzakirə olunacaq mövzuların hər kəs üçün yeni baxış bucaqları yaradacağına inandığını vurğulayıb: “Təhsil bu prosesdə əsas prioritetdir. Məlumatın ən böyük güc mənbələrindən biri olduğu aydındır, lakin köhnəlmiş və ya praktikada istifadə olunmayan bilik faydasızdır. Vacib olan bilik əldə etməklə yanaşı onu tətbiq etmək, inkişaf etdirmək və yeni şəraitə uyğunlaşdırmaqdır. Təhsil sisteminin bütün iştirakçıları dövrün sürətli dəyişiminə uyğunlaşmalıdır”.
OECD qiymətləndirmələrinə istinad edən Türkiyə Prezidenti qeyd edib ki, bir çox ölkələrdə şagirdlərin əsas bacarıqlarında geriləmə var, müəllim heyəti yaşlanır və təhsil sistemlərinin yenidən qurulmasına ehtiyac yaranır. Müasir dövrdə öyrənmə məktəblə məhdudlaşmır, bu, həyat boyu davam edən dinamik prosesdir. “Artıq öyrənmənin sinifdə başlayıb diplomla bitdiyi bir dövrdə yaşamırıq. Əksinə, bu gün öyrənmə həyat boyu uzanan dinamik bir prosesi təmsil edir”.
O həmçinin qeyd edib ki, 2030-cu ildə dünya əhalisinin beşdə birinin, 2050-ci ildə isə dörddə birinin 60 yaşdan yuxarı olacağı proqnozlaşdırılır. Bu isə insanların daha uzun müddət işləyəcəyini göstərir.
Prezident əlavə edib ki, həddindən artıq fərdiləşmə, ənənəvi ailə modelinin zəifləməsi və fərdi yanaşmanın güclənməsi ciddi sosial problemlər yaradır. Türkiyənin ailə bağlarının güclü qalması və sosial həmrəyliyin davam etməsi bu baxımdan üstünlükdür.
Bununla yanaşı, R.Ərdoğan ailə institutunu gücləndirməklə yanaşı, geniş sosial təminat sistemi vasitəsilə heç kimin təhsildən kənarda qalmamasına çalışdıqlarını bildirib.
Bacarıqların yenilənməsi hər kəs üçün həyati əhəmiyyət daşıyır
Yetkinlərin təhsili məsələsinin də çox önəmli olduğunu qeyd edən Prezident, bacarıqların yenilənməsi və dəyişikliklərə uyğunlaşmanın hər kəs üçün həyati əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb. O bildirib ki, çevik təhsil modelləri, karyera yönləndirmə mexanizmləri və işəgötürənlərlə əməkdaşlıq əmək bazarının əsas müəyyənediciləri olacaq. Həyatboyu öyrənmə yalnız fərdi karyeranı deyil, ölkələrin rəqabət qabiliyyətini də müəyyən edir. Gizli qalan istedadların üzə çıxarılması isə həm iqtisadi, həm də mənəvi məsuliyyətdir.
Prezident qeyd edib ki, bir çox ölkələrdə qadınlar, miqrantlar və digər həssas qruplar öz potensiallarını tam reallaşdıra bilmir və bu, yalnız iqtisadi itki deyil.
O vurğulayıb ki, insan kapitalından tam istifadə etməyən heç bir ölkə real inkişaf əldə edə bilməz. Türkiyədə qadınların əmək bazarına qatılma səviyyəsinin artırılması üçün mühüm addımlar atılıb və son illərdə əhəmiyyətli irəliləyiş əldə olunub.
Gənclərin təhsili və məşğulluğu üçün də geniş imkanlar yaradıldığını bildirən Prezident, hər il büdcədə ən böyük payın təhsilə ayrıldığını deyib. Peşə təhsilinin yenidən cazibədar hala gətirildiyini və gənclərin gələcəyin peşələrinə hazırlandığını qeyd edib.
Prezident R.T.Ərdoğan müxtəlif proqramlar vasitəsilə gəncləri gələcəyin peşələrinə hazırladıqlarını və təhsil müəssisələrinin iş dünyası ilə əlaqəsini artırdıqlarını bildirib: "Gənclərin İstehsal Çağının Gücləndirilməsi Proqramı" bunlardan biridir. Gücləndirmə proqramı ilə gənclərimizə və işəgötürənlərimizə təcrübə imkanlarından bacarıq təliminə, peşə rəhbərliyindən əmək haqqı dəstəyinə qədər bir çox sahədə yeni dəstək təklif edəcəyik. Məqsədimiz növbəti 3 ildə 3 milyon gənci işə cəlb etməkdir. Layihəmizlə əsrlər boyu iş həyatımızı formalaşdıran ustad-şagird münasibətlərini də bugünkü şərtlərə uyğunlaşdıracağıq".
O, əlavə edib ki, insan mərkəzli inkişaf siyasəti çərçivəsində təhsildən məşğulluğa qədər bütün sahələrdə islahatlar davam edir. Rəqəmsallaşma yeni iş imkanları yaratsa da, qeyri-rəsmi məşğulluq riskini artırır.
Buna baxmayaraq, son 23 ildə qeyri-rəsmi məşğulluğun səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə azaldılıb və 2025-ci ildə 24 faizə endirilib. O vurğulayıb ki, bacarıq siyasəti yalnız dövlət qurumlarının deyil, həm də özəl sektorun, universitetlərin, həmkarlar ittifaqlarının və vətəndaş cəmiyyətinin birgə əməkdaşlığını tələb edir.
Bacarıqlar çatışmazlığı süni intellektin tətbiqinin genişlənməsində əsas mane kimi
OECD-nin Baş katibi Matias Kormann çıxışında qeyd edib ki, “effektiv bacarıqlar siyasəti iqtisadi siyasət alətlərinin ən güclülərindən biridir, artımı və məhsuldarlığı təşviq edir. Onlar keyfiyyətli məşğulluğa yol açır. Bacarıqların inkişafı sizin tam potensialınıza çatmağınıza, ən yaxşı töhfənizi verməyinizə və iqtisadiyyat və cəmiyyət daxilində mövcud imkanlardan tam yararlanmağınıza kömək edən əsasdır. Lakin bu vədi reallaşdırmaq üçün bacarıqlar sistemləri texnologiyaya, demoqrafik dəyişikliklərə və işin dəyişən formasına uyğunlaşmalıdır. Və biz tez-tez imkanlardan kənarda qalan insanlara daha yaxşı çatmaq üçün yeni yollar tapmalıyıq”. Onun sözlərinə görə, sammitin mövzusu olan “Nəsillərarası istedadın açılması” da bu məqsədi əks etdirir.
O qeyd edib ki, Türkiyənin 2025–2028-ci illər üçün milli məşğulluq strategiyası təhsil ilə məşğulluq arasında daha güclü körpülər qurur, rəqəmsal və yaşıl bacarıqlara investisiya edir və regionlar və sektorlar üzrə bacarıqların uyğunlaşdırılmasını yaxşılaşdırır. Türkiyənin əsas gənclər təşəbbüsü olan “Gənclərin İstehsal Dövrü” proqramı beş il ərzində peşə təhsili alan 750.000 tələbəyə məşğulluq məsləhəti təqdim edəcək. Bu, çox böyük miqyaslı bir öhdəlikdir.
M.Kormann əlavə edib ki, OECD bacarıq səviyyələri, təhsil nailiyyətləri və peşə təlimində iştirakla bağlı müqayisəli sübutlar təqdim edir. Milli bacarıqlar sistemlərinin hazırlanması üçün OECD Bacarıqlar Strategiyası çərçivəsi kimi praktiki alətlər təklif edir. Hər iki ildən bir isə bu kimi müzakirələr üçün əsas yaradan sübut bazası olan “Bacarıqlar Baxışı” hesabatı dərc olunur.
Onun sözlərinə görə, son təhlillərimiz dəyişikliklərin sürəti barədə diqqətçəkən bir mənzərəni ortaya qoyur: “OECD ölkələrində özəl sektorda süni intellektin tətbiqi cəmi iki il ərzində iki dəfədən çox artaraq 2023-cü ildəki 8,7%-dən 2025-ci ildəki 20,2%-ə çatıb və bu transformasiya daha da sürətlənir. Lakin bacarıq boşluqları bu prosesin qarşısını alır. İstehsal və maliyyə sektorunda işəgötürənlərin təxminən 40%-i bacarıq çatışmazlığını süni intellektin tətbiqinin genişlənməsində əsas maneə kimi göstərir. Süni intellekt üzrə təlimdə də ciddi fərqlər mövcuddur: aşağı savadlılıq səviyyəsinə malik böyüklərin yalnız 23%-i müvafiq təlimlərdə iştirak edir, halbuki yüksək savadlılıq səviyyəsinə malik olanlarda bu göstərici 61%-dir. Hazırda texnologiya bu sahədə üstünlükləri olanların üstünlüklərini daha da artırır”.
Öyrənməni daha əlçatan, daha çevik və daha fərdi etmək
Bənzər tendensiyalar ümumi təhsildə də müşahidə olunur. Yüksək təhsilli valideynləri olan böyüklərin yarıdan çoxu ali təhsil alır, halbuki aşağı ixtisaslı işlərdə çalışan valideynlərin övladları arasında bu göstərici dörddə birdən azdır. 1984-cü il təvəllüdlülər arasında riyaziyyat bacarıqlarında gender fərqi 10 yaşdan 39 yaşa qədər dörd dəfə artıb. Bunlar yalnız bərabərlik məsələləri deyil. Bu, insan potensialının böyük israfı və ümumi rifahımıza və həyat səviyyəmizə maneədir. Bu fərqləri aradan qaldırmaq üçün öyrənməni daha əlçatan, daha çevik və daha fərdi etmək lazımdır. Bu, modul kursların və mikrosertifikatların tətbiqini nəzərdə tutur ki, bu da həqiqətən ömürboyu öyrənmə yanaşmasını mümkün edir.
Bu, həm də əlçatan uşaq baxımı deməkdir, çünki təlimə maneələr çox vaxt yalnız maliyyə ilə bağlı olmur. Eyni zamanda, əhalinin qocalması ilə bağlı demoqrafik çağırışları nəzərə alaraq və iştirak, məhsuldarlıq və artım baxımından bunun təsirlərini azaltmaq üçün insanların daha uzun və daha sağlam yaşadıqları bir dövrdə daha uzun müddət işləməyə təşviq olunması vacibdir.
Bunun üçün yaşlı işçilərin də süni intellekt və texnoloji dəyişikliklər nəticəsində sürətlə transformasiya olunan əmək bazarında işləməyə davam etmələri üçün lazım olan bacarıqlarla təmin olunması təmin edilməlidir.
İqtisadiyyatlarımızdakı dəyişikliklər realdır, lakin imkanlar da bir o qədər realdır. Düzgün qurulmuş bacarıqlar siyasəti yalnız dəyişikliklərə uyğunlaşmağa kömək etmir, o, dəyişikliklərə rəhbərlik etməyə imkan yaradır. Bunu düzgün etmək üçün bizə sübutlar lazımdır və bir-birimizdən öyrənməliyik”.
"Biz humanitar dəyərlərə laqeyd qalmamalıyıq"
Sammit çərçivəsində keçirilən "Bacarıqlar siyasətlərində mövcud inkişaflar" adlı sessiyaya sədrlik edən Türkiyənin milli təhsil naziri Yusif Tekin açılış nitqində insan dəyərlərinin tamamilə aşındığı və sarsıldığı, fundamental hüquq və azadlıqların bütün dünyada kənarlaşdırıldığı bir dövrdə yaşadıqlarını bildirib.
Nazir dünyada sülhün, iqtisadi və sosial rifahın inkişafı üçün özlərini məsul hesab edən OECD kimi beynəlxalq strukturların bu prosesdə məsuliyyət daşıdığını bildirib:"Bir tərəfdən, hamımız iqtisadi və sosial-iqtisadi göstəricilərin və istehsalın müsbət impuls göstərdiyi, insan həyatının davam edə biləcəyi bir dünya qurmaq üçün birlikdə çalışmalıyıq. Bu günlərdə çox laqeyd qaldığımız başqa bir sahəni xatırlatmaq istərdim. Yəni, sosial-iqtisadi göstəricilərə çox diqqət yetirərək insan dəyərlərini - insan təbiətinə uyğun dəyərlərə laqeyd qalmamalıyıq".
Nazir orta təhsil müddətinin və məktəbə davamiyyət nisbətinin bütün dünyada artdığını qeyd edib: "Buna görə də, təhsildə bütün vətəndaşları əhatə edən bir proses yaşayırıq. Bu o deməkdir ki, dünyada sülhü, insan hüquqlarını, demokratiyanı və qanunun aliliyini bərqərar etmək istəyiriksə, təhsil proseslərimizdə bu cür müsbət təhsil qədər humanist istinadlara da dəyər verməliyik".
Y.Tekin yeni dövrdə uşaqların və gənclərin bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün birlikdə çalışmalarının vacibliyini qeyd etdi və müxtəlif ölkələrin nümunəvi təcrübələrini paylaşmağın bu sahədə ümumi fikrə nail olmağa kömək edə biləcəyini söyləyib.
