Müasir şəhərsalma: Qarabağda quruculuq və regional yenilənmə
Azərbaycanın şəhərləri son illərdə sürətlə dəyişir. Bu dəyişikliklər yalnız Bakı ilə məhdudlaşmır, regional şəhərlər də müasir şəhərsalma prinsiplərinə uyğun inkişaf edir. Müasir şəhərsalma artıq yalnız yeni binaların tikilməsi deyil, həm də şəhərin funksionallığını artırmaq, yaşayış keyfiyyətini yüksəltmək, sosial və mədəni imkanları genişləndirmək və ekoloji davamlılığı təmin etmək deməkdir.
Regional şəhərlərin inkişafı Azərbaycanın iqtisadi və sosial strateji planlarının əsas hissəsini təşkil edir. Mingəçevir, Gəncə, Şəki, Sumqayıt və Qarabağ bölgəsi bu nümunələrin ən diqqət çəkənləridir. Hər biri özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə regionun inkişaf modelini göstərir.
Son onilliklərdə Mingəçevir şəhəri Azərbaycanın enerji və sənaye mərkəzlərindən birinə çevrilib. Buradakı Mingəçevir Su Elektrik Stansiyası regionun iqtisadi inkişafında strateji rol oynayır. Şəhərdə həm sənaye zonaları modernləşdirilir, həm də yaşayış sahələri yenilənir. Köhnə binalar abadlaşdırılır, yeni massivlər tikilir, parklar, bulvarlar və idman obyektləri şəhərin sosial həyatını zənginləşdirir. Yollar modernləşdirilir və ictimai nəqliyyat sistemi təkmilləşdirilir. Mingəçevirdə ekologiya da diqqət mərkəzindədir. Çay sahili boyunca bulvarlar salınır, yeni yaşıllıq zonaları yaradılır və tullantıların idarə olunması üçün müasir sistemlər tətbiq edilir.
Gəncə şəhəri Azərbaycanın ikinci böyük şəhəri olaraq regional mərkəz funksiyasını daşıyır. Burada köhnə şəhər hissəsi bərpa edilir, yeni yaşayış və biznes mərkəzləri açılır, parklar və ictimai məkanlar yenilənir. Gəncə həm turizm, həm də mədəni tədbirlər baxımından inkişaf etdirilir.
Şəki şəhəri isə tarixi-mədəni irsin qorunması və turizmin inkişafı ilə seçilir. Şəki qalası və tarixi evləri bərpa edilir, yeni otel və restoran kompleksləri yaradılır. Bu şəhərdə həm mədəni irs, həm də turizm iqtisadi inkişafın təməlini təşkil edir.
Sumqayıt sənaye və urbanist infrastrukturun modernləşdirilməsi ilə tanınır. Burada sənaye zonaları yenilənir, sosial sahələr modernləşdirilir, yollar və ictimai nəqliyyat sistemi təkmilləşdirilir. Yaşıllıq zonalarının yaradılması şəhərin ekologiyasını qoruyur və urbanizasiya prosesini balanslı edir.
Lakin bütün bu regional şəhərlərin təcrübəsi Qarabağdakı quruculuq işləri ilə müqayisədə daha mülayimdir. Qarabağ bölgəsi, xüsusilə 2020-ci ildən sonra azad olunmuş ərazilərdə, genişmiqyaslı bərpa və urbanist layihələrinin tətbiqi ilə diqqət çəkir. Burada görülən işlərin həcmi və əhatəsi digər regional şəhərlərin inkişaf layihələrindən xeyli böyükdür.
Əsas və kənd yolları yenidən çəkilir, körpülər və yol keçidləri bərpa olunur. Bakı-Şuşa və Qubadlı istiqamətində strateji yollar inşa edilir, bu isə bölgənin logistika və turizm baxımından əlçatanlığını təmin edir. Yeni yaşayış binaları tikilir, köhnə binalar təmir olunur. Məktəblər, uşaq bağçaları, xəstəxanalar və idman obyektləri yenilənir. Bu, bölgəyə qayıdan və ya köç edən sakinlərin həyat şəraitini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.
Su və elektrik xətləri modernləşdirilir, enerji təminatı dayanıqlı sistemlə təmin edilir. Alternativ enerji layihələri, kiçik hidroenerji və günəş panelləri bölgənin enerji təhlükəsizliyinə dəstək verir. Kanalizasiya və tullantıların idarə olunması sistemləri müasir standartlara uyğun qurulur, ekoloji davamlılıq təmin edilir.
Qarabağda tarixi-mədəni irsə xüsusi diqqət ayrılır. Şuşa, Ağdam və digər şəhərlərdə abidələr bərpa olunur. Qarabağda xalçaçılıq, musiqi və teatr ənənələri qorunur və inkişaf etdirilir. Turizm üçün otellər, restoranlar və sərgi mərkəzləri yaradılır. Bu, bölgənin iqtisadi və mədəni potensialını artırır. Parklar, bulvarlar və yaşıllıq zonalarının yaradılması həm sosial, həm də ekoloji baxımdan regionu modernləşdirir. Qarabağda şəhərsalma yalnız fiziki bərpa ilə məhdudlaşmır. Burada texnoloji yeniliklər tətbiq olunur. “Ağıllı şəhər” yanaşmaları ilə enerji səmərəliliyi, ictimai nəqliyyatın optimallaşdırılması və təhlükəsizlik sistemləri təmin edilir. Şəhərsalma mərhələli şəkildə aparılır: ilkin bərpa, sosial infrastrukturun yaradılması, sənaye və turizm layihələrinin icrası, ekoloji və yaşıllıq zonalarının qurulması, mədəni irsin qorunması və ictimai mərkəzlərin modernləşdirilməsi. Qarabağda həyata keçirilən quruculuq layihələri bölgədə iqtisadi fəallığın artmasına xidmət edir. Yeni iş yerlərinin yaradılması, turizm və xidmət sahələrinin inkişafı, kənd təsərrüfatı və kiçik biznes imkanlarının genişləndirilməsi sosial-iqtisadi canlanma yaradır. Məktəblərin, xəstəxanaların və idman komplekslərinin tikilməsi əhalinin rifahını artırır və bölgəyə geri dönüşü təşviq edir.
Müasir şəhərsalmanın əsas prinsipləri Mingəçevir, Gəncə, Şəki, Sumqayıt və Qarabağ nümunələrində aydın görünür: funksionallıq və estetik görünüş, yaşayış keyfiyyəti, texnologiya inteqrasiyası, ekoloji davamlılıq və tarixi-mədəni irsin qorunması bir-birini tamamlayır.
Azərbaycanın regional şəhərləri sürətlə dəyişir, modernləşir və beynəlxalq standartlara yaxınlaşır. Qarabağda quruculuq işləri həm sosial-iqtisadi canlanma, həm də tarixi-mədəni irsin qorunması baxımından ən diqqət çəkən modeldir. Digər inkişaf etmiş regional şəhərlər – Mingəçevir, Gəncə, Şəki və Sumqayıt – müxtəlif sahələrdə qabaqcıl urbanist təcrübə təqdim edir. Qarabağda bərpa və şəhərsalma layihələri gələcəkdə bölgənin davamlı inkişafını təmin edəcək və digər şəhərlər üçün də nümunə rolunu oynayacaq.
Xədicə Əliyeva
Mingəçevir Dövlət Universitetinin Xarici dillər kafedrasının müəllimi
