Ömürboyu təhsilə investisiya: Ölkələr, siyasətlər və gələcəyə baxış

XXI əsrdə informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı, avtomatlaşdırma və rəqəmsal transformasiya əmək bazarını kökündən dəyişir. Bu dəyişikliklər yalnız yeni peşələr yaratmır, həm də mövcud peşələrin sürətlə transformasiyasını tələb edir. 

“Azərbaycan müəllimi”nin araşdırmasına əsasən, belə bir şəraitdə ənənəvi “formal təhsil → iş həyatı → pensiya” modeli kifayət etmir; daha çox “ömürboyu təhsil” (lifelong learning) modelinə ehtiyac yaranır. Bu model fərdin həyatının bütün mərhələlərində bilik və bacarıqlarını davamlı şəkildə yeniləməsini nəzərdə tutur.

Bu yanaşma həm fərdi fürsətləri artırır, həm də ölkələrin rəqabət qabiliyyətini və iqtisadi dayanıqlığını möhkəmləndirir. Belə ki, yüksək səviyyəli bacarıqlara malik işçi qüvvəsi daha innovativ olur və texnoloji dəyişikliklərə daha tez uyğunlaşa bilir. Ömürboyu təhsilə investisiyalar bir çox ölkədə sosial və iqtisadi siyasətlərin mərkəzində yer alır və bu, qlobal miqyasda artan bir trenddir.

Ömürboyu təhsil niyə əhəmiyyətlidir?

Ömürboyu təhsil, sadəcə peşə kurslarını tamamlamadan ibarət deyil, bu, bütün həyat boyu davam edən bilik və bacarıqların yenilənməsi prosesidir. Bu, üç əsas sahəni əhatə edir:

Formal təhsil: məktəblər, universitetlər və rəsmi sertifikatlaşma proqramları
Qeyri formal təhsil: kurslar, əmək bazarında tələb olunan xüsusi bacarıqlar
İnformal öyrənmə: həyat təcrübəsi, onlayn resurslar və şəxsi təşəbbüslər

Bu yanaşma xüsuslə iqtisadi transformasiya və əmək bazarında dinamik dəyişikliklər dövründə kritik əhəmiyyət daşıyır. İnsanların səriştələrinin aktual olması iqtisadi artımın və sosial inklüzivliyin mühüm şərtidir. UNESCO da vurğulayır ki, ömürboyu təhsil sistemləri yalnız fərdlər üçün deyil, bütövlükdə cəmiyyət üçün əhəmiyyətlidir. Təhsilə investisiya edən ölkələr daha inklüziv və dayanıqlı sosial sistemlər yaradırlar. 

OECD ölkələri təhsilə nə qədər xərcləyir? 

OECD ölkələrinin təhsilə ümumi xərclərini müqayisə edərkən ÜDM in təhsil sektoruna ayrılan hissəsinə baxılır. Bu göstərici dövlət prioritetlərini və təhsil sisteminə qoyulan ümumi resursların miqdarını izah edir. OECD nin Education at a Glance 2025 hesabatına görə, OECD ölkələrində təhsilə dövlət xərcləri ÜDM in orta hesabla təxminən 4.7% səviyyəsindədir. Bu göstərici ölkələr arasında fərqlidir, bəzi ölkələrdə bu nisbət 67% ə qədər yüksəlir.  Yüksək təhsil xərcləyən ölkələrə Skandinaviya ölkələri (Finland, Sweden, Denmark və s.) daxildir. Bu ölkələr yalnız ilk təhsil sistemlərində deyil, həm də peşə təhsili və böyüklərin təlimi üçün böyük resurslar ayırırlar. Bu investisiya yalnız məktəb və universitetlərlə məhdudlaşmır, həm də peşə və ixtisasartırma proqramlarında geniş şəkildə yer alır.

OECD ölkələri ömürboyu təhsilə nə qədər xərcləyir?
 
Təhsilə vəsait ayırmaq yetərli deyil, bu investisiyalar nəticə verməlidir. Bu səbəbdən ölkələrin yetkin əhalinin təlimlərə qatılması səviyyəsi də vazkeçilməz göstəricidir. OECD nin hesabatları göstərir ki, yetkinlərin təhsilə təsirli şəkildə qatılması ölkələr arasında böyük fərqlər göstərir. Adətən ömürboyu təhsil iştirakını “formal və qeyri formal təlimlərdə iştirak” ilə ölçürlər. Məsələn, son məlumatlara görə, OECD ölkələrində yetkinlərin təhsilə qatılma səviyyəsi orta hesabla təxminən 40–50% ətrafındadır, bəzi ölkələrdə isə bu göstərici 60% ə qədər çıxır. Eyni zamanda bəzi ölkələrdə bu göstərici xeyli aşağı düşə bilir.  Bu fərqlər yalnız ölkənin təhsil investisiyası ilə deyil, həm də mədəniyyət, işçi bazarının strukturu, təlim fürsətlərinə çıxış kimi bir çox amillərlə bağlıdır.

OECD ölkələrində təhsil xərcləri və yetkinlərin təhsildə iştirakı (ümumiləşdirilib):

Bu məlumatlar əsasən OECD-nin son “Education at a Glance” və “Trends in Adult Learning” hesabatlarından götürülüb.

Finland, Norveç, Danimarka, İsveç kimi ölkələr həm təhsilə dövlət xərclərini ÜDM-ə görə daha yüksək səviyyədə saxlayır, həm də yetkinlərin ömürboyu təhsildə iştirakını yüksək səviyyədə təmin edirlər (təxminən 50%-dən yuxarı). 

ABŞ və Kanada kimi ingilis-dilli ölkələr də orta-yuxarı səviyyədə təhsil xərcləyir və 50%-ə yaxın yetkin təlimdə iştirak göstəricisi ilə fərqlənirlər. 

Yaponiya, Koreya və bir sıra Mərkəzi-Şərqi Avropa ölkələri (Polşa, Xorvatiya) aşağı və ya orta iştirak göstəricilərinə malikdir, bu da ömürboyu təhsil sistemlərinin daha zəif inkişaf etdiyini göstərə bilər.

Bu müqayisə göstərir ki, təhsilə yüksək investisiya edən ölkələr eyni zamanda yetkinlərin təlimə qatılmasını da daha yüksək səviyyədə təmin edə bilir ki, bu da daha çevik və innovativ əmək bazarının göstəricisi sayılır.

Niyə bəzi ölkələr daha uğurlu olur?

Yüksək yetkin təhsili göstəricisi yalnız maliyyə yatırımı ilə izah olunmur. Bu sferasını gücləndirən əsas amillər:

Siyasət və stimullar - bir çox ölkədə təkcə maliyyə vəsaiti deyil, həm də təlimə motivasiya və təşviq mexanizmləri mövcuddur: 
- İşçilər üçün təhsil məzuniyyəti hüquqları
- Dövlət tərəfindən subsidiyalı kurslar və sertifikat proqramları
- İşəgötürən tərəfindən təlim dəstəyi

Bu mexanizmlər ömürboyu təhsili yalnız xərc ki mi deyil, investisiya kimi görən sistemləri yaradır.
İşçi bazarının tələbləri - Rəqəmsal səriştələr, süni intellekt və texnologiyanın sürətli inkişafı əmək bazarında çevikliyi tələb edir. Təhsildə yatırımlar yalnız ilk təhsil dövrünə yönələn modeldən çıxaraq həyat boyu öyrənmə modelinə keçid edir. Bu isə iqtisadi artımı stimullaşdırır və işsizlik riskini azaldır.

OECD və MDB - regional müqayisə

OECD ölkələri ilə yanaşı, MDB ölkələrində də müxtəlif təhsil investisiyası səviyyələri var. Digər tərəfdən, bu regionda yetkinlərin təlimdə iştirakı barədə konkret, beynəlxalq səviyyədə uyğunlaşdırılmış məlumatlar məhduddur. MDB ölkələri OECD ilə eyni standartlarda ömürboyu təhsil statistikasını hələ tam formalaşdırmayıblar, bu da müqayisədə müəyyən çətinlik yaradır.Bu vəziyyət regionda ömürboyu təhsilin inkişafı üçün potensial imkanların olduğunu göstərir: dövlət siyasətləri, özəl sektor təşəbbüsləri və beynəlxalq əməkdaşlıq vasitəsilə bu sahə gücləndirilə bilər.

Ömürboyu təhsilin sosial və iqtisadi effektləri

Ömürboyu təhsilə investisiya yalnız fərd üçün deyil, cəmiyyət üçün də bir çox üstünlüklər yaradır: 

İqtisadi effekt:
- Artan məhsuldarlıq və innovasiya
- Yeni iş yerlərinin yaranması və işçi bazarında adaptasiya
- Vergi gəlirlərinin artması və sosial dəstək xərclərinin azalması

Sosial effekt:

 - Əhalinin sosial inklüzivliyi
 - Daha da bərabər imkanlar
 -Yaşlanan əhali ilə bağlı risklərin azaldılması

Belə ki, ölkələr ömürboyu təhsil sisteminə investisiya etməklə sosial və iqtisadi dayanıqlılığı gücləndirirlər, bu, təkcə dövlət büdcəsinin məsrəfi deyil, uzunmüddətli gəlir mənbəyidir.

Qlobal çağırışlar və gələcək perspektivlər

OECD və UNESCO kimi beynəlxalq qurumlar vurğulayır ki, ömürboyu təhsilə olan investisiyalar hələ də kifayət etmir və bir sıra çağırışlarla üzləşir. Məsələn, UNESCO qeyd edir ki, bir çox ölkədə yetkinlərin yalnız kiçik hissəsi təhsil imkanlarından faydalanır və bu, sosial bərabərsizlikləri daha da dərinləşdirə bilər.  

Bununla yanaşı, demoqrafik dəyişikliklər (yaşlanan əhali), texnoloji sürət və əmək bazarının transformasiyası bu sahənin daha çox investisiya və innovasiya tələb etdiyini göstərir.

Təhsilə yatırım davamlı inkişafın təməli kimi

Ömürboyu təhsil artıq təkcə konsept deyil, gözlə görünən iqtisadi və sosial zərurət halına gəlib. Rəqəmsal dövrdə bacarıq və səriştə ən dəyərli sərmayədir və buna görə də:
- Təhsilə ÜDM də yüksək pay ayıran ölkələr ümumilikdə daha çevik, innovativ və inklüziv olur,
- Yetkinlərin təlimdə iştirakı iqtisadi sabitliyin və sosial rifahın açar göstəricisidir,
- Müxtəlif siyasətlər və təşviq mexanizmləri bu sistemin effektivliyini daha da artırır.

Ömürboyu təhsil yalnız fərdlərin karyera imkanlarını artırmır, həm də ölkələrin rəqabət qabiliyyətini, sosial ədalətini və ümumi yaşayış səviyyəsini yüksəldir. 

Ömürboyu təhsil artıq sosial seçim deyil, iqtisadi zərurətdir. Qlobal təcrübə göstərir ki, təhsilə yüksək və davamlı investisiya ayıran ölkələr uzunmüddətli perspektivdə daha innovativ, dayanıqlı və rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyat qururlar. Gələcəkdə süni intellekt və rəqəmsal transformasiya fonunda ömürboyu təhsilə ayrılan vəsaitin daha da artacağı gözlənilir.