Psevdoekspertlər dövrü: Elmin adından danışan “mütəxəssislər”
Müasir cəmiyyətlərdə elmi bilik empirik araşdırmalara və nəzəri çərçivələrə əsaslanan sistemli bir idrak forması olmaqla yanaşı, ictimai etimadın formalaşmasında həlledici rol oynayan mühüm bir intellektual əsasdır. Xüsusilə psixologiya və sosiologiya kimi insan davranışını, sosial münasibətləri və ictimai strukturları araşdıran sahələrdə elmi kompetensiya ictimai rifahın qorunmasında mühüm rol oynayır. Bu sahələrdə irəli sürülən hər bir fikir, verilən hər bir tövsiyə fərdi və kollektiv səviyyədə real nəticələr doğura bilər. Buna görə də sosial elmlərdə “ekspert” anlayışı yalnız məşhurluqla deyil, uzunmüddətli akademik hazırlıq, metodoloji savadlılıq və elmi etikaya sadiqliklə müəyyənləşir.
Sosioloq Pyer Burdyenin ifadə etdiyi kimi, bilik və simvolik kapital cəmiyyət daxilində nüfuzun əsas mənbələrindən biridir. Lakin müasir mediada bu kapital getdikcə formal elmi fəaliyyətdən deyil, görünürlükdən və populyarlıqdan qaynaqlanmağa başlayır. Nəticədə “elmi legitimlik” anlayışı tədricən deformasiyaya uğrayır və yerini “mediativ məşhurluq” fenomeninə verir.
Son illər Azərbaycanda psixologiya və sosiologiya sahələrində müşahidə edilən psevdoekspertləşmə prosesi məhz bu kontekst daxilində dəyərləndirilməlidir. Akademik hazırlığı, sistemli elmi fəaliyyəti və peşəkar etik çərçivəsi olmayan şəxslərin “mütəxəssis” kimi təqdim olunması həm bilik istehsalının keyfiyyətinə, həm də ictimai etimada ciddi zərbə vurur.
Bu prosesin əsas katalizatorlarından biri televiziya proqramlarıdır. Reytinq yönümlü media strategiyaları çox zaman elmi kriteriyaları arxa plana keçirir. Nəticədə, ixtisas sahəsi, elmi dərəcəsi və tədqiqat fəaliyyəti yoxlanılmadan müxtəlif şəxslər “psixoloq”, “sosioloq”, “ekspert” adı ilə efirə çıxarılır. Bir neçə dəfə televiziyada görünmək isə bəziləri üçün “peşəkar legitimlik” kimi qəbul edilir.
Daha sonra bu çıxışların sosial şəbəkələrdə geniş yayılması süni bir tanınmışlıq yaradır. Alqoritmlərin dəstəyi ilə formalaşan bu görünürlük illüziyası, real elmi səriştə ilə səhv salınır. Beləliklə, heç bir nəzəri hazırlığı olmayan, akademik məqaləsi, monoqrafiyası, tədqiqat təcrübəsi mövcud olmayan şəxslər özlərini ictimai rəy formalaşdırıcısı kimi təqdim etməyə başlayırlar.
Bu psevdoekspertlərin fəaliyyəti xüsusilə psixoloji sağlamlıq sahəsində ciddi risklər doğurur. Elmi əsaslardan uzaq “motivasiya çıxışları”, sadələşdirilmiş diaqnozlar və məsuliyyətsiz tövsiyələr fərdlərin problemlərini həll etmək əvəzinə, onları daha da dərinləşdirə bilər. Klinik və sosial psixologiyada məlumdur ki, yanlış yönləndirmə travmanın təkrar istehsalına və psixoloji müdafiə mexanizmlərinin zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Sosioloji müstəvidə isə kompleks sosial proseslərin primitiv izahı müşahidə olunur. Yoxsulluq, ailə münasibətləri, gənclərin sosiallaşması, gender münasibətləri kimi mürəkkəb problemlər empirik tədqiqatlara əsaslanmadan şablon fikirlərlə izah edilir. Bu yanaşma sosial reallığın elmi təhlilini əvəz edən populist diskursun formalaşmasına xidmət edir.
Bu şəxslərin yaratdığı zərər yalnız fərdi səviyyə ilə məhdudlaşmır. Onlar eyni zamanda sosial elmlərin institusional nüfuzunu zəiflədirlər. İllərlə elmi araşdırmalar aparan, metodoloji yanaşmaları inkişaf etdirən, beynəlxalq akademik mühitdə fəaliyyət göstərən alimlərlə eyni platformada təqdim olunmaları elmin simvolik dəyərini devalvasiya edir.
Akademik bilik sistemli təhsil, tədqiqat metodologiyası, elmi yazı mədəniyyəti və davamlı intellektual əmək tələb edir. Elm, şəxsi təəssüratların və subyektiv müşahidələrin toplusu deyil; yoxlanıla bilən, tənqidə açıq və empirik əsaslara söykənən bilik sistemidir. Bu çərçivədən kənarda formalaşan “ekspertlik” isə yalnız imitasiyadır.
Bu baxımdan media qurumlarının məsuliyyəti xüsusilə vurğulanmalıdır. Elmi sahələrdə çıxış edən şəxslərin kvalifikasiyasının yoxlanılması jurnalist etikası və ictimai məsuliyyətin ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Reytinq uğrunda elmi keyfiyyətdən imtina etmək uzunmüddətli perspektivdə informasiya mühitinin deqradasiyasına gətirib çıxarır.
Eyni zamanda cəmiyyətin tənqidi düşünmə bacarığının gücləndirilməsi vacibdir. Auditoriya hər görünən şəxsi avtomatik olaraq “mütəxəssis” kimi qəbul etməməli, bilik mənbələrinin legitimliyini sorğulamalıdır. Elmi savadlılıq bu gün demokratik cəmiyyətlərin əsas göstəricilərindən biridir.
Nəticə etibarilə, psevdoekspertlərin normallaşması elmi düşüncənin zəifləməsi, yanlış biliklərin legitimləşdirilməsi və ictimai şüurun manipulyasiyası ilə nəticələnir. Bu tendensiya ilə mübarizə aparmaq həm akademik dairələrin, həm medianın, həm də ictimaiyyətin ortaq məsuliyyətidir.
Çünki elm yalnız bilik deyil, həm də etikadır, məsuliyyətdir və ictimai etimaddır. Onu qorumaq isə hər birimizin vəzifəsidir.
Əbülfəz Süleymanlı
Türkiyənin Üsküdar Universitetinin professoru, sosiologiya elmləri doktoru
