Təhsili formalaşdıran trendlər: süni intellekt, virtual reallıq…
Dünya təhsil sistemi 2025-ci ildə hansı trendlər əsasında inkişaf edəcək? Yaxud süni intellekt, virtual reallıq və digər texnologiyalardakı irəliləyişlər tədris və öyrənməni necə dəyişdirə bilər?
“Azərbaycan müəllimi” xəbər verir ki, İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (İƏİT) “Təhsili formalaşdıran trendlər 2025” (Trends Shaping Education 2025) adlı yeni hesabatı bu və ya digər əsas qlobal çağırışları və onların dünya üzrə təhsil sistemlərinə təsirlərini araşdırır.
Sənəddə qeyd olunur ki, təhsilin gələcəyi çoxsaylı iqtisadi, sosial, demoqrafik və texnoloji tendensiyalarla formalaşır. Son bir neçə ildə dövlət xərcləri, beynəlxalq miqrasiya, qlobal sağlamlıq və milli siyasət prioritetlərinə təsir göstərən silahlı münaqişələrin artması, geosiyasi gərginlik də daxil olmaqla əhəmiyyətli qlobal böhranlar müşahidə olunub. Onların təhsilə təsirləri müxtəlif yollarla özünü göstərir, təhsilin sülh və həmrəyliyin təşviqində oynaya biləcəyi rolu, eyni zamanda təhsil sistemlərimizin davamlılığının zəruriliyini vurğulayır.
Qlobal tendensiyalar və 2025-ci ildə təhsilin gələcəyi
“Trends Shaping Education” təhsilə təsir edən əsas iqtisadi, siyasi, sosial, texnoloji və ekoloji tendensiyaları araşdıran üçillik hesabatdır. Bu hesabat siyasətçiləri, tədqiqatçıları, təhsil rəhbərlərini, idarəçiləri və müəllimləri istər erkən uşaqlıq təhsili və uşaq baxımı, məktəblər, peşə təhsili və yenidən hazırlıq, ali təhsil və ya ömürboyu təhsil proqramları, istərsə də təhsili müəyyən edən beynəlxalq müqayisəli tendensiyalar haqqında etibarlı bir məlumat mənbəyi ilə təmin etmək məqsədi daşıyır. Hesabatda qaldırılan məsələlər daha məzmunlu və düşündürücüdür – onlar təhsilin qarşısında duran çağırışları əks etdirmək üçün yaradıcı yanaşmanı stimullaşdırmaq və bu gün strateji uzaqgörənliyi və fəaliyyətləri təşviq etmək məqsədi daşıyır.
Hesabatın əsas nəticələri
Qütbləşmiş dünya
Sənəddə qeyd olunur ki, sosial və iqtisadi bərabərsizliklər siyasi qütbləşməni gücləndirmək riski daşıyır. Geosiyasi gərginliklər və qlobal böhranlar öyrənənlər arasında dayanıqlılığın artırılması və onlara təhlükəsizlik hissinin aşılanmasında təhsilin rolunu vurğulayır. Buraya qlobal təsirlərə birbaşa məruz qalanlar, eləcə də getdikcə daha çox münaqişəli, qeyri-sabit dünyada böyüyən uşaqlar daxildir. Təhsil şagirdlərə görmək istədikləri dəyişiklikləri başa düşmək, formalaşdırmaq imkanı verə bilərmi? Təhsil nəsillərarası anlaşmaya və həmrəyliyə necə kömək edə bilər?
Hesabatda qeyd olunur ki, artan geosiyasi gərginliklər və ekoloji böhranlar sülhün, sosial birliyin və davamlılığın təşviqində təhsilin xüsusi rolunu vurğulayır. Münaqişə və iqlim dəyişikliyi inklüziv təhsil siyasətlərinə ehtiyacın yüksək olduğunu müəyyən edir.
İş və tərəqqi
Hesabatın “İş və tərəqqi” fəslində qlobal əmək bazarlarının texnoloji irəliləyişlər və davamlılıq imperativləri səbəbindən necə dəyişdiyi araşdırılır. Qeyd olunur ki, “yaşıl iş”lərə tələbat artır, lakin bacarıqların uyğunsuzluğu “yaşıl iqtisadiyyat”a keçidi ləngidə və yerli əmək bazarlarını poza bilər. Eynilə, süni intellekt (AI) kimi yeni texnologiyaların sürətlə yayılması müxtəlif bacarıq dəstləri tələb edən bir çox işi avtomatlaşdırmaq və yenilərini yaratmaq üçün hədəflər qoyur.
Rəqəmsal texnologiyaların yüksəlişi şəxsi və peşəkar həyatı yenidən formalaşdırır. Eyni zamanda iqlim dəyişikliyi ilə bağlı təcili ehtiyac dayanıqlı yaşayışı və məsuliyyətli istehlakı təşviq etmək üçün təhsilin rolunun artırılmasını tələb edir. Digər tərəfdən rəqəmsallaşma tələbələrə daha geniş sektor və sistem dəyişiklikləri üzrə fəaliyyətlərdə kömək edir.
Hesabatda qeyd olunur ki, pandemiyalar, iqlim dəyişikliyi, enerji təchizatında fasilələr və ya kiberhücumlar kimi qlobal çağırışlar ən yaxşı şəkildə beynəlxalq səylərlə həll edilə bilər. Elmi təcrübə və maliyyə resurslarının birləşdirilməsi cəmiyyətlərə qlobal böhranlara daha çevik və effektiv reaksiya verə bilər.
Texnoloji nailiyyətlər və yeniliklər həyatımızın bütün aspektlərini dəyişir, iqlim dəyişikliyi, ərzaq təhlükəsizliyi və ictimai sağlamlıq kimi qlobal problemlərə yeni yanaşmaları təsəvvür etməyə kömək edir. Süni intellekt, əşyaların interneti və virtual reallıq da daxil olmaqla yeni texnologiyalar artıq bizim işləmək, öyrənmək və ünsiyyət qurmaq tərzimizi dəyişir. İş yerlərinin dəyişdirilməsi, məlumatların məxfiliyi, bərabərlik və psixi sağlamlıqla bağlı narahatlıqlar çox olsa da, bu texnologiyaların tərəqqi və rifaha təkan vermək, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, təhsil, tibb və mədəniyyət kimi müxtəlif sahələri dəyişdirmək vədləri bu sahədə investisiyalara və innovasiyalara təkan verir.
Müasir təhsil sistemi qarşısında bu kimi suallar durur: əmək bazarında üstünlüyü ələ alan bacarıq ehtiyaclarını ən yaxşı şəkildə necə proqnozlaşdırmaq və yüksəkixtisaslı işçilərə və ömürboyu təhsilə artan tələbatı ödəmək üçün təhsil yollarını necə şaxələndirmək olar? Dəyişikliyin sürətli tempini nəzərə alaraq, metakoqnitiv bacarıqlar da daxil olmaqla, ömürboyu öyrənməyə davam etmək üçün lazım olan daha geniş səriştələrlə xüsusi bacarıqların tədrisini ən yaxşı şəkildə necə birləşdirmək olar? Təhsil sistemləri həm təməl, həm də daha mürəkkəb bacarıqlar toplusunu bir-birinə güzəştə getmək əvəzinə onları necə tamamlaya bilər? Təhsil sektoru öyrənmə proseslərini optimallaşdırmaq üçün texnologiyalardan necə istifadə edə bilər?
Qeyd olunur ki, sürətli sosial transformasiyalar yeni fürsətlər yaradır, eyni zamanda mövcud bərabərsizlikləri daha da gücləndirmək riski daşıyır. Aşağı və orta gəlirlər yüksək gəlirlərə nisbətən daha yavaş sürətlə artmaqdadır, hazırkı yaşayış xərcləri böhranı gənclərə xüsusilə ağır zərbə vurub. Eyni zamanda texnoloji irəliləyişlər işlərin və sosial qarşılıqlı əlaqələrin mahiyyətini yenidən müəyyənləşdirir. Bu sürətli dəyişikliklər təhsil sistemləri qarşısında bütün öyrənənlər arasında dayanıqlılığın və çevikliyin ən yaxşı şəkildə dəstəklənməsi, onların dinamik və qeyri-müəyyən əmək bazarlarında naviqasiya etmək üçün hazırlanmasını təmin etməklə bağlı suallar qoyur.
Texnoloji tərəqqi və davamlılıq imperativləri insan əməyinə olan ehtiyaca və insanların bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsinə necə köklü təsir göstərəcək?
Prioritetlərin dəyişməsi göstərir ki, gənclər üçün iş artıq onların şəxsiyyətinin əsas komponentini təşkil etmir. Süni intellekt robotların müxtəlif sahələrdə insanlarla işləmək imkanlarını genişləndirir, yəni qarşıdakı illərdə bir çoxumuz ağıllı maşınlarla birgə işləyəcəyik. İnsani münasibətlər başqalarının qayğısına qalmaq üçün mərkəzi rol oynasa da, yeni texnologiyalar sosial qarşılıqlı əlaqələri dəyişdirmək potensialına malikdir. Birbaşa insan təmaslarına daha az vaxt sərf etməklə, təhsil icma hissini qoruyub saxlamağa və sosial-emosional öyrənmə və rifahı gücləndirməyə kömək edə bilərmi?
Beləliklə, süni intellekt kimi texnoloji tərəqqi əmək bazarını dəyişir, yeni bacarıqlara və ömürboyu öyrənmə yollarına tələbat yaradır. Yaşıl keçid, iqtisadiyyatlar iqlim problemlərinə uyğunlaşdıqca, heç kimin geridə qalmaması, davamlılığı təmin etmək üçün bacarıqlar tələb edir.
Sağlamlıq və rifah
Hesabatda fiziki və psixi sağlamlıq, ətraf mühit amilləri və sosial dəyişikliklər arasında mürəkkəb əlaqələr araşdırılır. Psixi sağlamlıq qlobal miqyasda əsas sağlamlıq probleminə çevrilib, ruhi narahatlıq simptomları hazırda COVID-19 pandemiyasından əvvəlki dövrlə müqayisədə daha çox yayılıb. Gündəlik siqaret çəkmə və alkoqolizm nisbətləri azalsa da, son illərdə psixotrop maddə asılılığı, eləcə də yeni asılılıq nümunələrinin, xüsusən də rəqəmsal mediadan istifadə ilə bağlı asılılıqların ortaya çıxması müşahidə edilir. Hesabat sağlamlıq və rifahın daha geniş kontekstinə müraciət edərək insan, heyvan və ətraf mühitin sağlamlığının qarşılıqlı əlaqəsini vurğulayır. Plastik tullantılar, artan astma və allergiya kimi xəstəliklər koordinasiyalı fəaliyyətə ehtiyac olduğunu vurğulayır.
Təhsil ətraf mühitin qorunmasını təşviq edə, təhsilalanlar və işçilər arasında artan sağlamlıq problemlərini həll etmək üçün strategiyalar hazırlaya bilər.
Sənəddə həmçinin müalicə və qayğının yeni formaları araşdırılır. Təbabət və texnologiya, o cümlədən süni intellekt sahəsindəki irəliləyişlər əlilliyi və xroniki sağlamlıq problemi olan insanlara dəstək olmaq üzrə yeni imkanlar təklif edir və daha çox təhsil inklüzivliyi üçün istifadə edilə bilər. Texnologiya kömək edə bilsə də, insani münasibətlər başqalarının qayğısına qalmağın əsasını təşkil edir. Təhsil sosial-emosional səriştələrin, qayğı göstərmək üçün müvafiq bacarıqların və gender qayğı boşluğunu aradan qaldırmaq üçün tələb olunan ünsiyyət dəyişikliklərinin inkişafına kömək edə bilər. Beləliklə, psixi sağlamlıq xüsusən də COVID-19-dan sonra artan narahatlıqdır. Təhsil sistemləri sosial-emosional öyrənmə və dəstək mexanizmləri vasitəsilə rifahı həll etməlidir. Yardımcı texnologiya və inklüziv pedaqogika sahəsindəki irəliləyişlər əlilliyi olan təhsilalanları gücləndirə bilər.
Gələcək ssenarilər
Hesabatda qeyd olunur ki, gələcək daş üzərində qurulmayıb – bizi sonsuz imkanlar gözləyir. Mövcud tendensiyaların nəzərə alınmasından əlavə, bu hesabat müxtəlif kontekstlərə uyğunlaşa bilən gələcək haqqında düşünmə və strateji uzaqgörənlik səylərini dəstəkləmək üçün nəzərdə tutulub. Strateji uzaqgörənlik indiki zamanda daha yaxşı qərarlar qəbul etmək üçün gələcək haqqında fikirlərin strukturlaşdırılmış şəkildə nəzərdən keçirilməsini nəzərdə tutur. Hesabat alternativ gələcəklər və onların təhsil üçün təsirləri haqqında düşünməyə təşviq edir. Bu səylər qeyri-müəyyənlikləri idarə etməyə, böhranlara hazırlaşmağa və ən başlıcası, gələcəyi formalaşdırmağa kömək edə bilər. Onlar həmçinin təhsil ictimaiyyətinə arzulanan gələcəyin necə görünə biləcəyini və ona çatmaq üçün hansı addımların atılacağını düşünməyə imkan verir. Hesabat dünyanın və təhsilin 2040-cı ildə necə görünə biləcəyini araşdıran xəyali gələcək ssenarilərini də təqdim edir.
Süni intellektlə idarə olunan dünyada öyrənmək
Hesabatda bildirilir ki, texnoloji nailiyyətlər təhsil və işçi qüvvəsi də daxil olmaqla həyatımızın əksər aspektlərini sürətlə dəyişdirir. Süni intellekt (AI), əşyaların interneti (IoT) və virtual reallıq (VR) kimi qabaqcıl texnologiyalar sürətlə inkişaf edir və iqlim dəyişikliyi, ərzaq təhlükəsizliyi və ictimai sağlamlıq kimi qlobal çağırışlara həllər təklif edir. Bu yeniliklər artıq bizim işləmə, öyrənmə və ünsiyyət tərzimizi dəyişir.
Süni intellekt və iş qüvvəsi: Süni intellekt və digər qabaqcıl texnologiyaların inteqrasiyası əmək bazarını yenidən formalaşdırır, bir çox tapşırıqları avtomatlaşdırır və müxtəlif bacarıq dəstləri tələb edən yeni iş yerlərini yaradır. Təhsildə süni intellekt: AI fərdiləşdirilmiş öyrənmə təcrübələri təmin etməklə, inzibati tapşırıqları avtomatlaşdırmaqla və tələbələrin ehtiyaclarını müəyyən etməkdə müəllimlərə dəstək verməklə təhsilin özündə inqilab etmək potensialına malikdir. VR kimi immersiv texnologiyalar artıq tibb kimi sahələrdə texniki bacarıqları öyrətmək üçün istifadə olunur və empatiya kimi daha yumşaq bacarıqların inkişafı üçün də araşdırılır. Bununla belə, bu texnologiyaların təhsildə tətbiqi məlumatların məxfiliyi, ədalətlilik və qərəzlilik potensialı ilə bağlı narahatlıqları da artırır. Təhsil sistemləri etik və praktik problemləri həll edərkən öyrənməni yaxşılaşdırmaq üçün AI və digər qabaqcıl texnologiyalardan necə istifadə edə bilər?
Rəqəmsal savadlılıq və məsuliyyətli istifadə: Rəqəmsal texnologiyalar daha geniş yayıldıqca, dünyanın mürəkkəbliklərini idarə etmək üçün rəqəmsal savadlılığa ehtiyac artır. Buraya süni intellektdən məsuliyyətlə və etik şəkildə istifadə etməyi başa düşmək daxildir. Təhsil şagirdlərə rəqəmsal məzmunun tənqidi qiymətləndirilməsi, onların məxfiliyinin qorunması və texnologiyaların istifadəsi bacarıqlarını ən yaxşı şəkildə necə təmin edə bilər? Rəqəmsal savadlılığın inteqrasiyası və məsuliyyətli istifadənin təşviqi üçün təlim proqramlarını necə hazırlamaq olar? Bu suallara hesabatda cavab axtarılır.
Sağlamlıq və rifah: Süni intellekt və texnologiya sahəsindəki nailiyyətlər sağlamlıq və rifahı dəstəkləmək üçün yeni imkanlar təklif edir. Süni intellekt psixi sağlamlıq diaqnozlarının və müalicə seçimlərinin dəqiqliyini artıra bilər, VR isə fobiyaların, narahatlıqların və sosial izolyasiyanın idarə olunmasına kömək edir. Köməkçi texnologiyalar əlilliyi olan və xroniki xəstəlikləri olan şəxslərə də dəyərli dəstək verir. Təhsil sistemləri tələbələrə və işçilərə hərtərəfli dəstək vermək üçün bu texnologiyalardan istifadə edə bilər.
Bərabərlik və əlçatanlıq: Rəqəmsal uçurum süni intellekt və digər texnologiyaların bərabər istifadəsi üçün əhəmiyyətli maneə olaraq qalır. Bütün tələbələrin lazımi alətlərə və resurslara çıxışının təmin edilməsi inklüziv təhsil mühitinin yaradılması üçün çox vacibdir.
Beləliklə də hesabatda qeyd olunur ki, təhsildə fərdiləşdirilmiş öyrənmə və inzibati dəstək imkanları, etik istifadə və bərabərlik prioritet olaraq qalmalıdır. Təhsil sistemləri davamlı gələcək üçün məlumatlılıq və bacarıqların formalaşdırılmasında əsas rol oynayır.
Sənəddən hasil olunan əsas nəticə belədir ki, cəmiyyəti sürətli dəyişikliklərə hazırlamaqda təhsil ön plandadır. Uyğunlaşma, inklüzivlik və gələcəyi görmə qabiliyyətini təşviq etməklə təhsil davamlı və ədalətli gələcəyi formalaşdıra bilər.
