Azərbaycanın patent potensialı: həlledici meyar keyfiyyət və səmərəlilik olmalıdır – Elçin Hüseynov
Müasir dövrdə texnoloji irəliləyişlər iqtisadi artımın əsas hərəkətverici qüvvəsi kimi çıxış edir, buna görə də tədqiqat və innovasiya dünya ölkələrinin üzləşdiyi inkişaf problemlərini həll etməkdə vacib vasitələr ola bilər. Hər hansı bir ölkənin innovasiya səviyyəsini ölçməyin bir yolu patent üçün edilən müraciətlərin sayıdır. Son illərdə dünyada ən çox patent sayına malik olan ölkələrin sayı artmaqdadır. Bu ölkələrin önündə Çin, ABŞ və Yaponiya gəlir. Adıçəkilən ölkələr bu sahədə dominantlıq etsə də, əksər ölkələr də nisbətən az sayda aktiv patent təqdim edir. Bu fərq tədqiqat potensialı, sənaye miqyası və innovasiyaya qoyulan investisiyalardakı fərqləri vurğulayır.
Hazırda Çin 5,7 milyon aktiv patentlə dünyada liderlik edir və digər ölkələrdən xeyli irəlidədir. ABŞ 3,5 milyon və Yaponiya 2,1 milyon patentlə müvafiq olaraq ikinci və üçüncü yerlərdədir. Üç ölkə birlikdə dünyanın qalan hissəsinin birlikdə patent sayından daha çox patentə malikdir. Azərbaycanın isə patentlərinin sayı 403-dür. Bu, qaneedicidir, yoxsa yox? Bu sayı necə artıra bilərik?
“Azərbaycan müəllimi”nin mövzu ilə bağlı suallarını Elm və Təhsil Nazirliyinin Fizika İnstitutunun baş elmi işçisi, fizika elmləri doktoru professor Elçin Hüseynov cavablandırır.
Vahid “beynəlxalq patent” yoxdur
– Patentlər üçün beynəlxalq standartlar varmı?
– Bəli, patentlər üçün beynəlxalq standartlar və ümumi qəbul olunmuş hüquqi-praktik çərçivələr mövcuddur. Amma burada vacib bir məqam var, vahid “beynəlxalq patent” yoxdur. Patent hüququ əsasən ərazi xarakteri daşıyır. Yəni patent hansı ölkədə və ya hansı regional sistemdə verilibsə, hüquqi qüvvəsini əsasən həmin məkanda göstərir. Bununla belə, dünya üzrə patent sistemlərinin işləmə prinsipləri böyük ölçüdə beynəlxalq müqavilələr və institutlar vasitəsilə uyğunlaşdırılıb. Burada Paris Konvensiyası, Patent Cooperation Treaty, yəni PCT sistemi, TRIPS çərçivəsi və Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatının formalaşdırdığı mexanizmlər mühüm rol oynayır. Bu sənədlər və mexanizmlər patent müraciətlərinin prioritet hüququnu, beynəlxalq müraciət marşrutlarını və ümumi hüquqi yanaşmaları tənzimləyir. Patent qabiliyyətinin əsas meyarları da əksər ölkələrdə oxşardır. Bir texniki həllin patent ala bilməsi üçün o, yeni olmalı, ixtira səviyyəsinə malik olmalı və sənayedə tətbiq edilə bilməlidir. Yəni söhbət sadəcə yeni fikirdən yox, praktik tətbiqi mümkün olan, mövcud bilikdən aşkar şəkildə çıxmayan texniki həldən gedir. Bundan əlavə, patentlərin texniki sahələr üzrə beynəlxalq təsnifatı da mövcuddur. Məsələn, "International Patent Classification" sistemi patentləri müxtəlif texnologiya istiqamətləri üzrə qruplaşdırmağa imkan verir. Bu da ölkələrin hansı sahələrdə daha fəal olduğunu müqayisə etməyə şərait yaradır.
Azərbaycan qanunvericiliyində də bu yanaşma öz əksini tapır. “Patent haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda göstərilir ki, patent ixtira, faydalı model və sənaye nümunəsi üçün verilən mühafizə sənədidir, müəllifliyi və ilkinliyi təsdiq edir, həmçinin onlardan istifadə üçün müstəsna hüquq verir. Eyni zamanda qanunda ixtiranın patent qabiliyyəti üçün yenilik, ixtira səviyyəsi və sənayedə tətbiq oluna bilmə kimi əsas şərtlər dəqiq müəyyənləşdirilib. Yəni Azərbaycan sistemi də beynəlxalq praktikaya uyğun olaraq qurulub. Qısaca desək, patent üçün beynəlxalq standartlar var, amma patentin özü vahid qlobal sənəd deyil. Bu, milli və ya regional hüquqdur, sadəcə onun verilmə prinsipləri və prosedurları beynəlxalq səviyyədə böyük ölçüdə uyğunlaşdırılıb.
– Ən çox hansı sahələrdə patent alınıb?
– Ümumi tendensiya onu göstərir ki, patentlərin əsas hissəsi yüksək texnologiya, böyük bazar potensialı və sürətli kommersiyalaşma imkanı olan sahələrdə cəmləşir. Ən çox patent alınan istiqamətlər sırasında informasiya-kommunikasiya texnologiyaları, kompüter sistemləri, telekommunikasiya, süni intellekt, mikroelektronika, yarımkeçiricilər, tibbi texnologiyalar, biotexnologiya, farmasevtika, yeni materiallar, enerji saxlama sistemləri, batareya texnologiyaları, yaşıl enerji, avtomatlaşdırma və robototexnika xüsusi yer tutur. Başqa sözlə, bu gün patent yarışı daha çox gələcəyin iqtisadiyyatını formalaşdıran sahələrdə gedir. Çin, ABŞ, Yaponiya və Cənubi Koreya kimi ölkələrin patent baxımından ön sıralarda olması təsadüfi deyil. Bu ölkələr məhz yüksək texnologiya, elektronika, rəqəmsal sistemlər, sənaye innovasiyası və tətbiqi elmi nəticələrin iqtisadiyyata çevrilməsi sahəsində güclü mövqeyə malikdirlər. Xüsusilə Asiya ölkələrinin önə çıxması göstərir ki, bugünkü patent sistemi bilik iqtisadiyyatı və texnoloji istehsal ilə birbaşa bağlıdır.
Burada vacib bir məqam da var, “ən çox patent” ifadəsi həmişə eyni göstərici anlamına gəlmir. Bəzən söhbət patent müraciətlərindən, bəzən verilmiş patentlərdən, bəzən isə aktiv patentlərdən gedir. Mənim fikrimcə, yaxın illərdə bu tendensiya daha da güclənəcək. Xüsusilə süni intellekt, yaşıl enerji, yarımkeçirici texnologiyalar, tibbi innovasiyalar və yüksək funksional materiallar sahəsində patent rəqabəti daha da sərtləşəcək. Çünki patent artıq sadəcə hüquqi mühafizə vasitəsi deyil, həm də texnoloji üstünlük və bazar nəzarəti alətinə çevrilib.
– Azərbaycanın hansı sahələrdə patenti var? Nə qədər patent üçün müraciətlər olunub və nə qədər alınıb?
– Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Agentliyinin (WIPO) 2024-cü il üzrə məlumatlarına əsasən, Azərbaycanın 403 aktiv patenti var. Bu, hazırda hüquqi qüvvədə olan patentlərin ümumi sayını ifadə edir. Yəni bu rəqəm illik neçə müraciət edildiyini və ya illik neçə patent verildiyini birbaşa göstərmir. Ona görə “nə qədər müraciət olunub və nə qədər alınıb?” sualına tam dəqiq cavab vermək üçün rəsmi illik patent statistikasına ayrıca baxmaq lazımdır. Sahələr baxımından yanaşdıqda, Azərbaycanın patent fəaliyyəti və potensialı daha çox tətbiqi və sənaye yönümlü istiqamətlərdə görünür. Bu da təbiidir, çünki ölkənin iqtisadi strukturu, sənaye bazası və elmi ənənələri əsasən bu sahələrdə daha çox cəmlənib. Azərbaycan qanunvericiliyində patent obyekti kimi ixtira, faydalı model və sənaye nümunəsi nəzərdə tutulur. Qanunda açıq şəkildə göstərilir ki, patent müəllifliyi və ilkinliyi təsdiq edir, eyni zamanda ondan istifadə üçün müstəsna hüquq verir. İxtira üçün patentin qüvvədə olma müddəti 20 il, faydalı model və sənaye nümunəsi üçün isə adətən 10 ildir. Bu da göstərir ki, ölkəmizdə patentin hüquqi bazası mövcuddur və kifayət qədər aydın müəyyənləşdirilib. Mənim fikrimcə, Azərbaycan üçün əsas məsələ yalnız neçə patentin olması deyil. Daha vacib məsələ odur ki, həmin patentlərin nə qədəri real sektora keçir, nə qədəri lisenziyalaşdırılır, nə qədəri istehsalata tətbiq olunur və nə qədəri iqtisadi dəyər yaradır. Yəni biz patentə sadəcə statistika kimi yox, elmin texnologiyaya və texnologiyanın iqtisadi nəticəyə çevrilməsi mexanizmi kimi baxmalıyıq. WIPO-nun göstərdiyi 403 aktiv patent rəqəmi müəyyən bir bazanın olduğunu göstərir, amma eyni zamanda bu sahədə hələ böyük inkişaf ehtiyatının da qaldığını göstərir.
Bəzən elmi fəaliyyəti patent sayı ilə qiymətləndirirlər, bu yanlışdır
– Patentlərimizin sayını artırmaq üçün siyasətimiz necə olmalıdır?
– Daha çox patent almaq üçün siyasətimiz təkcə rəqəmləri artırmağa yönəlməməlidir. Təəssüf ki, bəzən patent siyasətində əsas diqqət məhz say göstəricisinin artırılmasına yönəlir və bununla da əsas məqsəd arxa planda qalır. Halbuki patent məsələsində həlledici meyar say deyil, keyfiyyət və real səmərəlilik olmalıdır. Mən hesab edirəm ki, bir nəfərin sənayedə, istehsalatda və ya praktik texnoloji mühitdə real tətbiq olunan, iqtisadi fayda verən bir patenti, onlarla formal və səmərəsiz patentdən daha dəyərlidir. Çünki əsl patent yalnız qeydiyyata alınmış sənəd deyil, real nəticəyə çevrilən texnoloji həll olmalıdır. Məqsəd sadəcə çox patent toplamaq deyil, iqtisadi dəyər yaradan, istehsalata tətbiq olunan və beynəlxalq rəqabət qabiliyyəti olan patent portfeli formalaşdırmaq olmalıdır. Məncə, burada ilk addım milli texnoloji prioritetlərin düzgün seçilməsidir. Yəni biz hər sahədə eyni güclə irəliləməyə çalışmamalıyıq. Azərbaycan üçün real üstünlük yarada biləcək istiqamətlər ön plana çıxarılmalıdır. Patent siyasəti də məhz bu prioritetlər üzərində qurulmalıdır. İkinci istiqamət universitet, elmi institut və sənaye arasında real körpü yaratmaqdır. Patentlərin böyük hissəsi ya güclü elmi nəticədən, ya da konkret istehsal probleminin həllindən yaranır. Ən yaxşı model isə bu ikisinin birləşdiyi modeldir. Əgər tədqiqat laboratoriyada qalırsa, onun patentə və məhsula çevrilmə ehtimalı azalır. Ona görə sənaye sifarişli tədqiqatlar, birgə laboratoriyalar, startap mühiti və texnologiya transferi ofisləri gücləndirilməlidir.
Üçüncü istiqamət qiymətləndirmə və təşviq sisteminin dəyişməsidir. Bəzən elmi fəaliyyəti patent sayı ilə qiymətləndirirlər. Hesab edirəm ki, bu yanlış yanaşmadır. Alimin elmi səviyyəsinin və fərdi elmi fəaliyyətinin qiymətləndirilməsində əsas, ən doğru və dünya praktikasında ən geniş qəbul olunmuş meyar onun elmi məqalələridir. Çünki məhz elmi məqalə yeni biliyin yaradılmasını, elmi nəticənin ekspert rəyindən keçməsini, beynəlxalq elmi ictimaiyyətə təqdim olunmasını və sitat təsiri ilə ölçülə bilməsini təmin edir. Başqa sözlə, alimin fundamental və akademik səviyyəsinin əsas göstəricisi onun elmi nəşrləridir. Patent isə fərqli xarakter daşıyır. Patent daha çox tətbiqi nəticəni, texnologiyaya çevrilmə imkanını, innovasiya və kommersiyalaşma potensialını göstərir. Yəni patent çox vacibdir, amma onu alimin əsas elmi keyfiyyət göstəricisi ilə qarışdırmaq düzgün olmaz. Alimin qiymətləndirilməsində əsas meyar elmi məqalədir, patent isə daha çox tətbiqi fəaliyyətin, texnologiya transferinin və innovasiya ekosisteminin göstəricisi kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Qısası, daha çox patent üçün siyasət belə olmalıdır, elmi nəticə yaransın, vaxtında qorunsun, patentə çevrilsin, sonra prototipə, daha sonra isə məhsula və bazar dəyərinə keçsin. Əgər bu zəncir qurulsa, patent sayı da artacaq, keyfiyyəti də yüksələcək. Əks halda sadəcə statistik artım əldə etmək mümkündür, amma real texnoloji güc formalaşmaz.
Patent mədəniyyəti formalaşmalıdır
– Elm və ali təhsil müəssisələrimiz bu sahədə hansı addımları atmalıdırlar?
– Elm və ali təhsil müəssisələrimiz bu sahədə ilk növbədə patent mədəniyyətini sistemli şəkildə formalaşdırmalıdırlar. Bu baxımdan elm və ali təhsil müəssisələri bir neçə istiqamətdə hərəkət etməlidirlər. Birincisi, hər universitetdə və elmi müəssisədə işlək texnologiya transferi və əqli mülkiyyət ofisləri yaradılmalıdır. Bu strukturlar formal xarakter daşımamalıdır, onlar tədqiqat nəticələrinin patent potensialını ilkin mərhələdə qiymətləndirməli, patent axtarışı aparmalı, sənədlərin hazırlanmasına kömək etməli və lazım gəldikdə patent müvəkkilləri ilə işləməlidirlər. Qanunvericilikdə də patent müvəkkilinin patent alınması, qüvvədə saxlanılması, hüquqların reallaşdırılması və lisenziya müqavilələri zamanı iddiaçını təmsil etdiyi açıq şəkildə göstərilir. İkincisi, ciddi elmi nəticə alınan kimi onun dərhal məqaləyə çevrilməsi yox, əvvəlcə patent potensialının qiymətləndirilməsi praktikası formalaşdırılmalıdır. Çünki bəzi hallarda elmi nəticənin vaxtından əvvəl açıqlanması patent yeniliyinə təsir göstərə bilər. Üçüncüsü, universitet və institutların daxilində müəllif–işəgötürən münasibətləri aydın tənzimlənməlidir. Qanunda göstərilir ki, işçinin xidməti vəzifəsi və ya yazılı tapşırıq əsasında yaratdığı ixtira üzrə patent almaq hüququ, müqavilədə başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, işəgötürənə mənsub ola bilər və eyni zamanda işçinin də hüququ qorunur. Ona görə ali təhsil və elmi müəssisələrdə bu məsələlər əvvəlcədən daxili qaydalar və müqavilələrlə şəffaf şəkildə müəyyən edilməlidir. Dördüncüsü, sənaye ilə əməkdaşlıq gücləndirilməlidir. Patentlər ən yaxşı halda o zaman yaranır ki, güclü elmi nəticə real istehsal probleminin həlli ilə birləşir. Universitetlər zamanla tətbiqi texnologiya yaradan, prototip hazırlayan və sənaye ilə birgə işləyən qurum kimi fəaliyyət göstərməlidirlər. Beşincisi, gənc tədqiqatçılar və doktorantlar üçün patent savadlılığı, əqli mülkiyyət, lisenziyalaşdırma və texnologiya transferi üzrə təlimlər keçirilməlidir. Altıncısı, prototipləşdirmə və proof-of-concept (konsepsiyanın təsdiqlənməsi) üçün kiçik daxili fondlar yaradılmalıdır. Çünki çox vaxt ideya, elmi nəticə var, amma onu bazara yaxınlaşdıran ilkin maliyyə və institusional dəstək çatışmır.
