Elm Günü və milli inkişafın epistemik təməli: elm–təhsil münasibətlərinə dair düşüncələr
27 Mart – Azərbaycanda Elm Günü elmi ictimaiyyətin və akademik institutların fəaliyyətinin ictimai səviyyədə təqdir olunduğu simvolik bir tarix olmaqla yanaşı, cəmiyyətin intellektual inkişaf trayektoriyasını, dövlətin strateji prioritetlərini və təhsil sisteminin gələcək istiqamətlərini yenidən nəzərdən keçirmək üçün mühüm ictimai-mənəvi platforma kimi dəyərləndirilməlidir. Bu gün münasibətilə əsas məsələ təkcə elmin mövcud vəziyyətini qeyd etmək yox, onun sosial funksionallığını, institusional təsir gücünü və xüsusilə təhsil mühiti ilə qarşılıqlı əlaqə mexanizmlərini daha dərindən təhlil etməkdir.
Müasir dövrdə elm dar akademik çevrələrin daxilində qapanan fəaliyyət sahəsi kimi təsəvvür oluna bilməz. Rəqəmsallaşma, süni intellekt, biotexnologiya, iqlim dəyişiklikləri, informasiya axınının sürətlənməsi, qlobal risklərin artması və sosial transformasiyaların dərinləşməsi elmi bilik istehsalını birbaşa şəkildə dövlət siyasəti, ictimai rifah, iqtisadi rəqabət qabiliyyəti və mədəni dayanıqlılıq məsələləri ilə bağlamışdır. Belə bir şəraitdə elmin əhəmiyyəti yalnız nəzəri bilik yaratmasında deyil, mürəkkəb sosial reallığı anlamaq, izah etmək və idarə etmək üçün etibarlı intellektual çərçivə formalaşdırmasında təzahür edir.
Bu baxımdan elmin faydalılığı məsələsi xüsusi aktuallıq qazanır. Lakin “faydalılıq” anlayışı sadəcə qısa müddətli tətbiq nəticələri, texnoloji məhsullar və ya statistik göstəricilər səviyyəsində məhdudlaşdırılmamalıdır. Elmin sosial əhəmiyyəti onun iqtisadiyyatda məhsuldarlıq yaratmaq, idarəetmədə qərarvermə keyfiyyətini yüksəltmək, ictimai prosesləri daha dərindən anlamağa imkan vermək, mədəni özünüdərki gücləndirmək və gələcək inkişafın düşüncə əsaslarını formalaşdırmaq potensialında görünür.
Məhz bu nöqtədə təhsil məsələsi xüsusi çəki qazanır. Çünki elm öz institusional davamlılığını və sosial təkrar istehsalını ilk növbədə təhsil sistemi vasitəsilə təmin edir. Elmin gələcəyi yalnız laboratoriyalarda, tədqiqat mərkəzlərində və akademik nəşrlərdə deyil, daha ilkin mərhələdə – məktəbdə, auditoriyada, müəllim–şagird münasibətlərində, tədris fəlsəfəsində və biliklə ünsiyyət mədəniyyətində formalaşır. Elmi düşüncə sonradan qazanılan texniki bacarıqdan ibarət deyil; o, erkən yaşlardan etibarən sual vermək, səbəb–nəticə əlaqələrini görmək, faktı rəydən ayırmaq, analitik müqayisə aparmaq və müstəqil nəticə çıxarmaq kimi idraki vərdişlər üzərində qurulur.
Ona görə də güclü elm üçün yalnız elmi infrastrukturun inkişafı kifayət etmir; elmi təfəkkürü daşıya biləcək güclü təhsil mühiti də formalaşdırılmalıdır. Təhsil sistemi əgər yalnız informasiyanın ötürülməsinə əsaslanır, lakin araşdırma mədəniyyətini, tənqidi düşüncəni, metodoloji nizamı və intellektual məsuliyyəti yetərincə təşviq etmirsə, bu halda elmi inkişaf üçün zəruri olan sosial baza məhdudlaşır. Deməli, elm siyasəti ilə təhsil siyasəti arasında üzvi əlaqə qurulmadıqca, elmin cəmiyyətə təsiri də parçalı xarakter daşıyacaqdır.
Bu gün həmin əlaqənin məzmunu süni intellekt faktorunun təsiri ilə daha da mürəkkəbləşir. Süni intellekt artıq təkcə texnoloji yenilik və ya rəqəmsal alət deyil; o, bilik istehsalının, öyrənmə üsullarının, qiymətləndirmə meyarlarının və müəllim–şagird münasibətlərinin mahiyyətini dəyişdirən yeni idraki mühit yaradır. OECD də vurğulayır ki, generativ süni intellekt təhsil sistemlərində istifadənin yeni mərhələsini açır və bu mərhələ pedaqogikanın, müəllim rolunun və öyrənmə prosesinin yenidən düşünülməsini tələb edir.
Bu baxımdan təhsil yalnız bilik transferi institutu kimi deyil, həm də epistemik mədəniyyətin formalaşdırıldığı əsas sosial məkan kimi qiymətləndirilməlidir. Məktəb və universitetlər gənc nəslə sadəcə informasiya verməməli, eyni zamanda onlarda biliklə işləmə, biliyi yoxlama, biliyi sorğulama və biliyi yenidən qurma bacarığı formalaşdırmalıdır. Süni intellekt dövründə bu tələb daha da aktuallaşır: çünki məsələ artıq yalnız rəqəmsal savadlılıq deyil, informasiya bolluğu içərisində etibarlı biliklə manipulyativ məzmunu ayırd edə bilən, alqoritmik nəticələri tənqidi qiymətləndirən və etik məsuliyyət daşıyan vətəndaş yetişdirməkdən ibarətdir.
Təhsildə elmi yanaşmanın dərinləşməsi, hər şeydən əvvəl, müəllim fiqurunun yenidən düşünülməsini zəruri edir. Müəllim yalnız proqram materialını çatdıran texniki icraçı deyil, intellektual yönləndirici, metodoloji vasitəçi və düşüncə mədəniyyətinin daşıyıcısıdır. Gənc nəslin elmə maraq göstərməsi, tədqiqat aparmağa meyil qazanması və idraki intizam formalaşdırması bilavasitə müəllimin peşəkar keyfiyyəti, akademik hazırlığı və pedaqoji nüfuzu ilə bağlıdır. Bu səbəbdən elmi inkişafdan danışarkən müəllimin statusu, hazırlıq səviyyəsi, davamlı peşəkar inkişaf imkanları və akademik mühitdəki rolu ayrıca diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır.
Ali təhsil müstəvisində də məsələ universitetlərin yalnız diplom verən qurumlar kimi fəaliyyət göstərməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Universitet mühiti tədris, tədqiqat və intellektual müzakirənin qarşılıqlı şəkildə qovuşduğu canlı elmi ekosistemə çevrilməlidir. Tələbə elmi fəaliyyətlə yalnız formal yekun işi və ya məcburi tədqiqat tapşırığı çərçivəsində deyil, universitet həyatının təbii komponenti kimi qarşılaşmalıdır. Akademik sərbəstlik, laboratoriya imkanları, tədqiqat layihələrinə çıxış, elmi seminarlar, müəllim–tələbə əməkdaşlığı və gənc tədqiqatçıların sistemli təşviqi bu baxımdan strateji əhəmiyyət daşıyır.
Qabaqcıl ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, elm–təhsil əlaqəsinin gücləndirilməsi artıq rəqəmsallaşmadan da o tərəfə keçərək süni intellekt savadlılığının sistemli qurulmasına yönəlir. Estoniya AI Leap 2025 proqramı ilə məktəblərdə şagird və müəllimlərə süni intellekt alətlərinə çıxış və təlim imkanları yaradır; Sinqapur təhsildə “AI-ni öyrənmək, AI-dən istifadə etmək, AI ilə öyrənmək və AI-dən kənar düşünmək” yanaşmasını irəli sürür; Cənubi Koreya isə 2025-ci ildən etibarən bəzi siniflərdə ingilis dili, riyaziyyat və informatika üzrə AI əsaslı rəqəmsal dərsliklərin mərhələli tətbiqinə başlayıb. Bu nümunələr göstərir ki, gələcəyin təhsil siyasəti artıq yalnız rəqəmsal avadanlıqla deyil, düşüncə tərzinin yenilənməsi ilə ölçülür.
Elmin faydalılığı ən aydın şəkildə məhz təhsildə görünür. Çünki təhsil vasitəsilə formalaşan insan kapitalı sonradan iqtisadi inkişafın, texnoloji yeniliyin, sosial idarəetmənin, vətəndaş məsuliyyətinin və mədəni sabitliyin əsas daşıyıcısına çevrilir. Bu mənada təhsilə yönəlmiş elmi yanaşma yalnız məktəb və universitetin daxili işi deyil; bu, dövlətin uzunmüddətli inkişaf modelinin əsas tərkib hissəsidir. Bu gün sinif otağında formalaşan təfəkkür sabah cəmiyyətin institusional davranışına, iqtisadi qərarvermə mədəniyyətinə, ictimai münasibətlərin keyfiyyətinə və milli rəqabət qabiliyyətinə çevrilir.
Burada mühüm bir məqam da ondan ibarətdir ki, elmin faydalılıq meyarı bütün sahələr üzrə eyni şəkildə müəyyən edilə bilməz. Texniki və dəqiq elmlər daha çox texnoloji həllər, innovativ məhsullar və istehsal səmərəliliyi ilə görünürsə, humanitar və ictimai elmlər sosial həmrəyliyin, milli kimliyin, kollektiv yaddaşın, dəyər sisteminin və ictimai düşüncə mədəniyyətinin qorunub inkişaf etdirilməsində özünü göstərir. Bu səbəbdən elmin ictimai əhəmiyyətini yalnız birbaşa maddi nəticələr üzərindən qiymətləndirmək metodoloji baxımdan yetərli deyil. Təhsil məkanı isə texnoloji səriştə ilə sosial məsuliyyətin qarşılaşdığı və vəhdət təşkil etdiyi əsas institusional mühitdir.
Elm Günü münasibətilə aparılan müzakirələrdə diqqət yalnız elmi nəticələrin statistik mənzərəsinə deyil, həmin nəticələri mümkün edən sosial-intellektual mühitə də yönəldilməlidir. Elmi nailiyyətlər boşluqda meydana çıxmır; onlar müəyyən təhsil fəlsəfəsinin, institusional mədəniyyətin, akademik intizamın və uzunmüddətli intellektual investisiyanın məhsulu kimi formalaşır. Elmin inkişaf trayektoriyasını anlamaq üçün onu doğuran mühiti – məktəbi, müəllimi, universiteti, tədqiqat atmosferini və cəmiyyətin biliyə münasibətini – birlikdə dəyərləndirmək lazımdır.
Azərbaycanda elmin sosial təsir gücünü və faydalılıq əmsalını artırmaq üçün elm və təhsil siyasətləri arasında daha sistemli koordinasiya təmin olunmalıdır. Məktəblərdə tədqiqatyönlü düşüncənin təşviqi, ali təhsil müəssisələrində elmi fəaliyyətin stimullaşdırılması, gənc alimlərin inkişaf trayektoriyasının dəstəklənməsi, müəllimlərin peşəkar kapitalının gücləndirilməsi, elmi institutlarla təhsil müəssisələri arasında funksional əməkdaşlığın genişləndirilməsi və qiymətləndirmə meyarlarında yalnız kəmiyyətin deyil, keyfiyyətin, yeniliyin və ictimai təsirin də əsas götürülməsi bu istiqamətdə mühüm addımlar ola bilər. Eyni zamanda, süni intellektin təhsil mühitinə inteqrasiyası texnoloji yenilənmə kimi yox, etik, pedaqoji və metodoloji çərçivələri olan strateji modernləşmə istiqaməti kimi düşünülməlidir.
Bütün bunların fonunda, 27 Mart – Elm Günü yalnız təbriklərin, uğur vurğularının və son dövrlər artan tənqidlərin ifadə olunduğu simvolik bir tarix kimi deyil, elmin cəmiyyət, dövlət və xüsusilə təhsil sistemi ilə münasibətlərinin daha dərin, sistemli və konseptual şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri edən bir çağırış kimi qəbul edilməlidir. Əgər məqsəd elmi milli inkişafın real strateji resursuna çevirməkdirsə, bu zaman diqqət yalnız elmi məhsulun özünə deyil, həmin məhsulu mümkün edən təhsil mühitinə, idraki mədəniyyətə və institusional təməllərə də yönəlməlidir. Çünki elmin dayanıqlı ictimai gücə çevrilməsi, mahiyyət etibarilə, təhsildə qurulan epistemik əsasların möhkəmliyindən asılıdır.
Əbülfəz Süleymanlı,
Türkiyənin Üsküdar Universitetinin professoru, sosiologiya elmləri doktoru
