Müasir universitetlərdə akademik fəaliyyətin qiymətləndirilməsi - Etik çağırışlar
Müasir universitetlərdə akademik fəaliyyətin qiymətləndirilməsi getdikcə daha çox kəmiyyət göstəricilərinə əsaslanır. Xüsusilə “Scopus” və digər beynəlxalq bazalarda indekslənən nəşrlərin sayı əsas performans meyarına çevrilmişdir. Lakin bu yanaşma bir sıra hallarda saxta və ya şişirdilmiş məhsuldarlıq fenomenini doğurur.
Son illərdə ali təhsil sistemində “publish or perish” (nəşr et və ya yox ol) prinsipi geniş yayılmışdır. Bu yanaşma elmi fəaliyyətin intensivləşməsinə müəyyən dərəcədə təkan versə də, paralel olaraq yeni problemlər də yaratmışdır. Əsas problemlərdən biri akademik məhsuldarlığın kəmiyyət baxımından şişirdilməsi və bunun real elmi töhfəni əks etdirməməsidir.
Xüsusilə bir müəllifin qısa müddət ərzində qeyri-adi sayda məqalə və dərslik nəşr etdirməsi artıq elmi uğurdan daha çox, sistemli problemlərin göstəricisi kimi qəbul olunmağa başlamışdır.
1. Akademik məhsuldarlıq: anlayış və ölçmə problemi
Akademik məhsuldarlıq ənənəvi olaraq aşağıdakı göstəricilərlə ölçülür:
• nəşr olunan məqalələrin sayı
• sitat indeksi
• jurnalların impakt faktoru
• layihə və qrant fəaliyyəti
Lakin bu göstəricilərin hamısı keyfiyyətin dolayı ölçüləridir və onların manipulyasiyası mümkündür. Nəticədə “ölçülə bilən” göstəricilər “real elmi təsiri” əvəz etməyə başlayır.
2. Saxta məhsuldarlıq fenomeni və onun mexanizmləri
Akademik mühitdə məhsuldarlığın süni artırılması müxtəlif formalarda müşahidə olunur:
Formal həmmüəlliflik (gift authorship)- Tədqiqatda real töhfəsi olmayan şəxslərin müəllif kimi əlavə edilməsi geniş yayılmış praktikadır. Bu, xüsusilə inzibati vəzifə sahibləri üçün xarakterikdir.
“Salami slicing” (parçalanmış nəşrlər) - Bir tədqiqatın nəticələrinin süni şəkildə bir neçə məqaləyə bölünməsi: eyni məlumat bazası; minimal fərqlər; maksimum nəşr sayı.
Aşağı keyfiyyətli və ya “predatory” (yırtıcı) jurnallar- Formal olaraq indekslənmiş, lakin real elmi standartlara cavab verməyən jurnallarda kütləvi nəşrlər.
Akademik idarəetmə ilə nəşr aktivliyinin ziddiyyəti - İnzibati vəzifə ilə intensiv elmi fəaliyyətin paralel aparılması: real vaxt resursları ilə uyğun gəlmir və məhsuldarlığın süni şəkildə şişirdilməsi ehtimalını artırır
Keyfiyyətin deqradasiyası və sistem riskləri
Saxta məhsuldarlıq yalnız fərdi problem deyil, sistem xarakteri daşıyır və aşağıdakı nəticələrə gətirib çıxarır:
Elmi etikanın zəifləməsi - müəlliflik prinsiplərinin pozulması və akademik dürüstlüyün deformasiyası.
Gənc tədqiqatçılar üçün yanlış model - Kəmiyyətin prioritet olması: “tez yaz, çox yaz” yanaşmasını stimullaşdırır və fundamental tədqiqatları zəiflədir.
Reytinqlərinin manipulyasiyası - Formal göstəricilərin artırılması isə real elmi potensialı əks etdirmir və qərarverməni yanlış istiqamətə yönəldir.
Elmin kommersiyalaşması riski - Nəşr prosesi bilik istehsalından çox hesabat göstəricisinə və karyera alətinə çevrilir.
Real akademik məhsuldarlıq: Aparıcı universitetlərdə: yüksək səviyyəli tədqiqat qruplarında: ildə 3–6 yüksək keyfiyyətli məqalə (kollektiv nəticə)
Bu göstəricilər göstərir ki, həddindən artıq yüksək kəmiyyət:
• istisna deyil
• sistemli şəkildə şübhə doğuran göstəricidir.
Alternativ yanaşmalar və təkliflər - Akademik fəaliyyətin daha obyektiv qiymətləndirilməsi üçün aşağıdakı yanaşmalar təklif olunur:
Keyfiyyət əsaslı qiymətləndirmə - məqalənin sitat təsiri və real tətbiq və innovasiya nəticələri.
Müəllif töhfəsinin diferensial qiymətləndirilməsi - hər müəllifin konkret rolu “contribution statement” tətbiqi
Etik standartların gücləndirilməsi -akademik etika kodeksləri və anti-plagiat və müəlliflik monitorinqi.
İnzibati və elmi fəaliyyətin balansı-idarəetmə və tədqiqat funksiyalarının ayrılması, yəni real vaxt və resurs bölgüsü.
Nəticə
Akademik məhsuldarlığın kəmiyyət göstəricilərinə əsaslanan qiymətləndirilməsi elmi fəaliyyətin mahiyyətini təhrif edir. Qısa müddətdə qeyri-real yüksək nəşr aktivliyi çox vaxt elmi nailiyyətdən daha çox, sistem problemlərinin və etik boşluqların göstəricisidir.
Elm yalnız nəşr sayından ibarət deyil. Əsas məsələ:yeni bilik yaratmaq, onu əsaslandırmaq və cəmiyyət üçün dəyərə çevirməkdir.
Bu səbəbdən müasir universitetlər qarşısında duran əsas vəzifə kəmiyyət illüziyasından uzaqlaşaraq, keyfiyyət əsaslı, şəffaf və etik akademik mühit formalaşdırmaqdır.
Zahid Fərrux Məmmədov,
iqtisad elmləri doktoru, professor, Əməkdar müəllim
