Müəllim peşəsinin gələcəyi və insan kapitalının inkişafı - Beynəlxalq təcrübədən çıxarılan dərslər

XXI əsrdə ölkələrin rəqabət qabiliyyəti artıq təbii resursların həcmi ilə deyil, insan kapitalının keyfiyyəti ilə ölçülür. İnsan kapitalının formalaşmasının əsas institutu isə təhsil sistemidir. Təhsil sisteminin mərkəzində isə müəllim dayanır. Təsadüfi deyil ki, UNESCO müəllimi “təhsil sisteminin ürəyi” adlandırır.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Bakı Dövlət Universitetinin 100 illik yubiley tədbirində müəllimlik fəaliyyəti ilə bağlı xatirələrini bölüşərkən müəllim peşəsinin cəmiyyət üçün daşıdığı böyük məsuliyyəti və əhəmiyyəti xüsusi vurğulamışdır. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi, müəllim peşəsi şərəfli və hörmətli olmaqla yanaşı, daim öz üzərində işləməyi, bilik və bacarıqların mütəmadi yenilənməsini tələb edən ən məsuliyyətli peşələrdən biridir.

Təsadüfi deyil ki, dünyanın aparıcı dövlətləri təhsil siyasətinin mərkəzində müəllim faktorunu saxlayır, müəllim peşəsinin nüfuzunun artırılmasına, pedaqoji kadr hazırlığının təkmilləşdirilməsinə və müəllimlərin sosial rifahının yüksəldilməsinə xüsusi diqqət yetirirlər. Çünki XXI əsrdə ölkələrin iqtisadi qüdrəti və rəqabət qabiliyyəti məhz insan kapitalının keyfiyyəti ilə müəyyən olunur.

Bu gün beynəlxalq təşkilatların hesabatları göstərir ki, müəllim çatışmazlığı artıq qlobal problemə çevrilmişdir. Bir çox ölkələr pedaqoji peşəyə marağın azalması, müəllimlərin peşəni tərk etməsi və yeni kadrların çatışmazlığı ilə üzləşirlər. Mövcud vəziyyət təhsil siyasətinin yenidən nəzərdən keçirilməsini və müəllim peşəsinə münasibətin dəyişdirilməsini zəruri edir.

Azərbaycan da bu qlobal proseslərdən kənarda deyil. Ölkəmizdə təhsil sahəsində həyata keçirilən ardıcıl islahatlar müəllimlərin peşəkarlığının artırılması, tədrisin keyfiyyətinin yüksəldilməsi və insan kapitalının inkişafı istiqamətində mühüm nəticələr versə də, beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi və qabaqcıl modellərin tətbiqi gələcək inkişaf üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu baxımdan dünyanın müxtəlif ölkələrinin müəllim peşəsinin nüfuzunun artırılması, pedaqoji kadrların hazırlanması və təhsil sisteminin modernləşdirilməsi sahəsində əldə etdikləri təcrübənin təhlili Azərbaycan təhsil sisteminin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm elmi və praktiki əhəmiyyət kəsb edir.

Son illər dünyanın müxtəlif ölkələrində müşahidə olunan müəllim çatışmazlığı problemi qlobal xarakter almışdır. UNESCO və Təhsil üzrə Müəllimlər İşçi Qrupunun hazırladığı hesabat göstərir ki, 2030-cu ilə qədər dünyada ibtidai və orta təhsil səviyyəsində əlavə 44 milyon müəllimə ehtiyac yaranacaq. Problemin miqyası o qədər böyükdür ki, artıq inkişaf etmiş ölkələr də ciddi müəllim çatışmazlığı ilə üzləşirlər.
Bu vəziyyət Azərbaycanda da təhsil siyasətinin yeni mərhələdə yenidən düşünülməsini zəruri edir. Müəllim peşəsinin nüfuzu, pedaqoji kadr hazırlığının keyfiyyəti, regionlarda müəllim təminatı və akademik karyera perspektivləri gələcək inkişafın əsas məsələlərindən birinə çevrilir.

Qlobal müəllim böhranının mahiyyəti

Ənənəvi yanaşmaya görə müəllim çatışmazlığı əsasən inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün xarakterik problem hesab edilirdi. Lakin son illərin statistikası fərqli mənzərə ortaya qoyur.

UNESCO məlumatlarına görə, müəllim çatışmazlığı artıq Avropa və Şimali Amerikada da ciddi problemə çevrilmişdir. Bunun əsas səbəbləri müəllimlərin peşəni tərk etməsi, gənclərin pedaqoji ixtisaslara marağının azalması və peşənin sosial nüfuzunun zəifləməsidir. Müəllimlərin peşəni tərk etmə göstəricisi son illərdə iki dəfəyə yaxın artmışdır.

Əslində bu problem yalnız təhsil sistemi ilə bağlı deyil. Müəllim çatışmazlığı ölkələrin iqtisadi inkişafına, innovasiya potensialına və sosial sabitliyinə təsir göstərən strateji məsələdir.

Nobel mükafatı laureatı Geri Bekker (Gary Becker) tərəfindən irəli sürülmüş insan kapitalı nəzəriyyəsi müasir iqtisadi fikrin ən mühüm konsepsiyalarından biri hesab olunur. Bekkerin yanaşmasına görə, təhsil, peşə hazırlığı, sağlamlıq və insanın bilik-bacarıqlarının artırılmasına yönəldilən xərclər istehlak xarakterli deyil, yüksək gəlirlilik potensialına malik investisiyalardır. Necə ki, müəssisələr yeni texnologiyalara və istehsal vasitələrinə sərmayə qoymaqla məhsuldarlığı artırırlar, dövlətlər də təhsilə investisiya etməklə gələcək iqtisadi inkişaf üçün insan kapitalı formalaşdırırlar.

Müasir dövrdə ölkələrin iqtisadi gücü təkcə təbii sərvətlərlə və ya maliyyə resursları ilə müəyyən edilmir. Ən mühüm strateji resurs yüksək ixtisaslı insan kapitalıdır. İnnovasiya, rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, yüksək texnologiyalar sənayesi və bilik iqtisadiyyatı şəraitində məhz insanın bilik və bacarıqları iqtisadi artımın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilmişdir. Bu baxımdan təhsil sistemi insan kapitalının formalaşdığı əsas platforma, müəllim isə həmin prosesin aparıcı subyekti hesab olunur.

Müəllim yalnız bilik ötürən şəxs deyil. O, gələcək mühəndislərin, həkimlərin, iqtisadçıların, alimlərin, dövlət qulluqçularının və sahibkarların formalaşmasında birbaşa iştirak edən strateji insan resursudur. Bu səbəbdən təhsil sistemində müəllimlərin sayının azalması və ya keyfiyyətli müəllim çatışmazlığı insan kapitalının inkişafına mənfi təsir göstərən ən ciddi amillərdən biri hesab edilir.

Müəllim çatışmazlığı ilk növbədə təhsilin keyfiyyətinə təsir edir. Siniflərdə şagird sayının artması, bəzi fənlərin ixtisaslaşmış müəllimlər tərəfindən tədris edilməməsi, müəllimlərin həddindən artıq iş yükü ilə üzləşməsi təlim nəticələrinin zəifləməsinə səbəb olur. 

Nəticədə şagirdlərin əldə etdikləri bilik və bacarıqların səviyyəsi aşağı düşür ki, bu da gələcəkdə əmək bazarının keyfiyyət göstəricilərinə təsir göstərir.

İqtisadi tədqiqatlar göstərir ki, təhsilin keyfiyyəti ilə ölkələrin uzunmüddətli iqtisadi artımı arasında birbaşa əlaqə mövcuddur. Yüksək keyfiyyətli təhsil alan ölkələrdə əmək məhsuldarlığı daha sürətlə artır, innovasiya fəaliyyəti genişlənir və rəqabət qabiliyyəti yüksəlir. Əksinə, təhsil sistemində yaranan problemlər uzun müddət ərzində iqtisadi inkişaf tempinin zəifləməsinə gətirib çıxarır.

Bu baxımdan müəllim çatışmazlığı təkcə təhsil sahəsinin problemi deyil, həm də iqtisadi inkişaf, sosial rifah və milli təhlükəsizlik məsələsidir. İnsan kapitalının keyfiyyətində baş verən geriləmələr ölkənin texnoloji inkişaf imkanlarını məhdudlaşdırır, innovasiya potensialını zəiflədir və qlobal rəqabət qabiliyyətinə mənfi təsir göstərir.

Məhz buna görə də inkişaf etmiş ölkələr müəllim siyasətini təhsil siyasətinin tərkib hissəsi kimi deyil, insan kapitalının inkişaf strategiyasının əsas elementi kimi qiymətləndirirlər. Müəllimlərin sosial rifahının yüksəldilməsi, peşəkar inkişaf imkanlarının genişləndirilməsi, müəllim peşəsinin nüfuzunun artırılması və gənclərin pedaqoji ixtisaslara cəlb olunması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər əslində gələcək iqtisadi inkişafın təməlini formalaşdıran investisiyalar hesab olunur.

Azərbaycan üçün də bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkənin post-neft dövründə dayanıqlı iqtisadi inkişaf modelinə keçidi, rəqəmsal iqtisadiyyatın formalaşdırılması və innovasiya əsaslı inkişaf strategiyasının uğurla həyata keçirilməsi ilk növbədə yüksək keyfiyyətli insan kapitalının mövcudluğundan asılıdır. Yüksək keyfiyyətli insan kapitalının formalaşmasının əsasında isə peşəkar, motivasiyalı və daim inkişaf edən müəllim dayanır. Buna görə də müəllimə qoyulan investisiya əslində ölkənin gələcəyinə, iqtisadi təhlükəsizliyinə və rəqabət qabiliyyətinə qoyulan investisiyadır.

Beynəlxalq təcrübə nəyi göstərir?

Finlandiya modeli: müəllim peşəsinin elit statusu. Finlandiya təhsil sisteminin uğurunun əsas səbəblərindən biri müəllim peşəsinin yüksək nüfuzudur. Bu ölkədə müəllim olmaq hüquqşünas və ya həkim olmaq qədər prestijli hesab edilir. Pedaqoji fakültələrə qəbul son dərəcə rəqabətlidir. Müəllimlərin böyük əksəriyyəti magistr səviyyəsində təhsil alır. Finlandiya təcrübəsi göstərir ki, müəllim peşəsinin nüfuzu yalnız əməkhaqqı ilə deyil, həm də ictimai hörmət və peşəkar müstəqilliklə formalaşır.

Azərbaycan üçün əsas dərs ondan ibarətdir ki, müəllim peşəsinin nüfuzunun yüksəldilməsi yalnız maaş artımı ilə məhdudlaşmamalıdır. Müəllimə cəmiyyətin intellektual lideri kimi münasibət formalaşdırılmalıdır.
Sinqapur modeli: müəllimlərin davamlı inkişafı.  Sinqapur təhsil siyasətində müəllim hazırlığını dövlət təhlükəsizliyi səviyyəsində strateji məsələ hesab edir. Bu ölkədə hər bir müəllim üçün illik peşəkar inkişaf proqramları məcburidir. Müəllimlər yalnız dərs demir, eyni zamanda tədqiqat aparır, innovativ metodikalar hazırlayır və təhsil siyasətinin formalaşmasında iştirak edirlər.

Sinqapur modeli göstərir ki, müasir müəllim yalnız bilik ötürən şəxs deyil, həm də innovasiya yaradan mütəxəssisdir.

Kanada və Avstraliya: regionların müəllimlə təminatı. Bir çox ölkələrdə müəllim çatışmazlığı əsasən regionlarda müşahidə olunur. Kanada və Avstraliya bu problemi həll etmək üçün regionlarda çalışan müəllimlərə əlavə maliyyə güzəştləri, mənzil proqramları və sosial təminatlar təqdim edirlər.

Bu təcrübə Azərbaycan üçün də aktualdır. Böyük şəhərlərlə regionlar arasında müəllim təminatı baxımından mövcud fərqlərin aradan qaldırılması üçün əlavə stimullaşdırıcı mexanizmlərin tətbiqi vacibdir.

Çin modeli: təcrübəli müəllimlərin potensialından istifadə.  Çində həyata keçirilən “Gümüş Yaş” proqramı çərçivəsində təqaüdə çıxmış müəllimlər yenidən təhsil sisteminə cəlb olunur. Onlar gənc müəllimlərə mentorluq edir, metodiki dəstək göstərir və peşəkar təcrübələrini paylaşırlar.

Azərbaycan ali təhsil sistemində də professor-müəllim heyətinin böyük elmi potensialından daha səmərəli istifadə mexanizmlərinin yaradılması vacib görünür.

Azərbaycan təhsil sistemində mövcud çağırışlar

Azərbaycan son illərdə təhsil sahəsində mühüm islahatlar həyata keçirmişdir. Müəllimlərin işə qəbulu sisteminin mərkəzləşdirilməsi, sertifikasiya mexanizmlərinin tətbiqi, əməkhaqlarının artırılması və rəqəmsal texnologiyaların genişləndirilməsi bu istiqamətdə mühüm addımlar olmuşdur.

Bununla belə, bir sıra problemlər hələ də aktuallığını saxlayır.

Birincisi, pedaqoji ixtisasların bir hissəsi hələ də yüksək nəticə göstərən abituriyentlər üçün ən cəlbedici seçimlər sırasında deyil.
İkincisi, regionlarda ixtisaslı müəllim təminatı məsələsi tam həll olunmamışdır.
Üçüncüsü, müəllimlərin elmi-metodiki fəaliyyətinin inkişafı və davamlı peşəkar inkişaf sisteminin təkmilləşdirilməsinə ehtiyac qalır.
Dördüncüsü, süni intellekt və rəqəmsal transformasiya şəraitində müəllimlərin yeni bacarıqlarla təmin olunması vacibdir.

Süni intellekt dövründə müəllim peşəsi

Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, süni intellekt gələcəkdə müəllimləri əvəz edə bilər. Lakin beynəlxalq təcrübə tamamilə fərqli nəticələr göstərir. Süni intellekt bilik ötürə bilər, lakin motivasiya yarada bilməz. O, məlumat təqdim edə bilər, lakin şəxsiyyət formalaşdıra bilməz. O, suallara cavab verə bilər, lakin insan münasibətlərini əvəz edə bilməz.  

UNESCO hesabatları da göstərir ki, təhsil sistemlərinin gələcəyi müəllimlərin əvəz olunması deyil, onların texnologiyalar vasitəsilə gücləndirilməsi ilə bağlıdır.
Bu baxımdan Azərbaycan müəllimlərinin rəqəmsal bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır.

Universitetlərdə akademik kadr problemi

Müəllim çatışmazlığı yalnız məktəblərə aid deyil. Dünyanın bir çox universitetləri gənc akademiklərin elmi fəaliyyətə marağının azalması ilə üzləşirlər. Akademik karyera uzunmüddətli və mürəkkəb proses olduğundan gənclər daha sürətli gəlir əldə etməyə imkan verən sahələrə üstünlük verirlər.
Azərbaycan universitetləri üçün də professor-müəllim heyətinin yaş strukturunun yenilənməsi, doktorantura təhsilinin cəlbediciliyinin artırılması və gənc alimlərin dəstəklənməsi mühüm vəzifələrdəndir.
Ölkənin aparıcı universitetləri qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri elmi fəaliyyətlə tədrisin daha sıx inteqrasiyasını təmin etməkdir.

İnsan kapitalı və milli təhlükəsizlik

Müasir dünyada insan kapitalı artıq iqtisadi kateqoriya olmaqla yanaşı, milli təhlükəsizlik amilinə çevrilmişdir. Sinqapur, Cənubi Koreya, Finlandiya və İsrail kimi ölkələrin uğurları göstərir ki, təbii sərvətlərin məhdudluğu insan kapitalının inkişafı hesabına kompensasiya edilə bilər. 

Azərbaycanın da post-neft dövründə dayanıqlı inkişafı ilk növbədə təhsil sisteminin keyfiyyətindən asılı olacaq. Bu isə müəllimlərin peşəkar səviyyəsi, motivasiyası və sosial statusu ilə birbaşa əlaqəlidir.

Təhsil sistemi və dövlət dili: Azərbaycanın strateji gələcəyi

Müasir dünyada dil təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil. Dil xalqın tarixi yaddaşı, milli kimliyi, mədəni irsi və dövlətçilik ənənələrinin daşıyıcısıdır. Hər bir xalqın keçmişi, bu günü və gələcəyi onun dili ilə sıx bağlıdır. Məhz buna görə də dövlət dilinin qorunması və inkişaf etdirilməsi yalnız mədəniyyət siyasətinin deyil, həm də milli təhlükəsizlik, təhsil və strateji inkişaf siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri hesab olunur.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin fəaliyyətində Azərbaycan dilinin qorunması, inkişaf etdirilməsi və beynəlxalq nüfuzunun artırılması xüsusi yer tutur. Dövlət başçısının müxtəlif çıxışlarında vurğuladığı kimi, Azərbaycan dili milli varlığımızın əsas atributlarından biridir və onun inkişafı dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən hesab edilir.

Bu yanaşma təsadüfi deyil. Qloballaşma proseslərinin sürətləndiyi, informasiya məkanının sərhədlərinin aradan qalxdığı, süni intellekt və rəqəmsal texnologiyaların həyatın bütün sahələrinə nüfuz etdiyi bir dövrdə milli dillərin qorunması və inkişaf etdirilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır.

Tarix göstərir ki, milli dillər bir çox hallarda dövlətçilik uğrunda mübarizənin mühüm elementinə çevrilmişdir. Azərbaycan xalqı da öz milli kimliyini və mədəniyyətini əsrlər boyu məhz dili vasitəsilə qoruyub saxlamışdır.
Müstəqilliyin bərpasından sonra Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi mövqeyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində ardıcıl addımlar atılmışdır. Ümummilli Lider Heydər Əliyev Azərbaycan dilinin konstitusion statusunun möhkəmləndirilməsini dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biri hesab edirdi. Bu siyasət bu gün Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir.

Azərbaycan dilinin dövlət idarəçiliyində, təhsil sistemində, elm sahəsində və informasiya məkanında tətbiq dairəsinin genişləndirilməsi ölkənin milli inkişaf strategiyasının mühüm komponentinə çevrilmişdir.
Milli kimliyin formalaşmasında dilin rolu əvəzsizdir. İnsan ilk növbədə ana dili vasitəsilə milli-mənəvi dəyərlərlə tanış olur, tarixini öyrənir və mənsub olduğu cəmiyyətlə əlaqə qurur.

Bu baxımdan dövlət dilinin inkişafı yalnız filoloji və ya mədəni məsələ deyil. Bu, vətəndaş həmrəyliyinin, milli birliyin və ictimai sabitliyin mühüm amillərindən biridir.

Prezident İlham Əliyev dəfələrlə vurğulamışdır ki, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması Azərbaycanın gələcək inkişafının əsas şərtlərindən biridir. Azərbaycan dili isə həmin dəyərlərin daşıyıcısı və qoruyucusudur.
Müasir dövrdə milli kimliyin qorunması məsələsi xüsusilə aktuallaşır. İnformasiya axınlarının sürətlə artdığı şəraitdə milli dillərin zəifləməsi cəmiyyətlərin mədəni təhlükəsizliyi üçün müəyyən risklər yarada bilər. Buna görə də dövlət dili siyasəti strateji xarakter daşıyır.

Dövlət dilinin gələcəyi ilk növbədə təhsil sistemində formalaşır. Məktəb və universitetlər yalnız bilik verən qurumlar deyil, həm də milli kimliyi formalaşdıran əsas institutlardır.

Bakı Dövlət Universitetinin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirdə Prezident İlham Əliyevin müəllim peşəsi haqqında söylədiyi fikirlər bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısı qeyd etmişdir ki, müəllim daim öz üzərində işləməli, biliklərini yeniləməli və tələbələrə müasir dünyanın çağırışlarına uyğun keyfiyyətli təhsil verməlidir.

Əslində bu yanaşma dövlət dilinin inkişafı məsələsinə də aiddir. Müasir dövrdə Azərbaycan dili yalnız ədəbiyyat və humanitar sahələrin dili kimi deyil, eyni zamanda elm, texnologiya, iqtisadiyyat və innovasiya dili kimi inkişaf etdirilməlidir.

Bu məqsədlə ali təhsil müəssisələrində Azərbaycan dilində elmi ədəbiyyatın hazırlanması, terminologiya bazasının zənginləşdirilməsi və elmi dilin inkişafı mühüm vəzifələrdən biri olaraq qalır.

Bəşəriyyət yeni texnoloji inqilab mərhələsinə qədəm qoyur. Süni intellekt, böyük verilənlər, rəqəmsal platformalar və avtomatlaşdırma sistemləri iqtisadiyyatın və cəmiyyətin inkişaf istiqamətlərini dəyişir. Bu şəraitdə milli dillərin rəqəmsal imkanlarının genişləndirilməsi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Əgər bir dil rəqəmsal texnologiyalarda, süni intellekt sistemlərində və qlobal informasiya platformalarında kifayət qədər təmsil olunmursa, onun gələcək inkişaf imkanları məhdudlaşa bilər.

Son illərdə Azərbaycan dilinin rəqəmsal mühitdə mövqeyinin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. Lakin qarşıda duran vəzifələr daha genişdir. Azərbaycan dili üzrə elektron korpusların yaradılması, süni intellekt əsaslı dil texnologiyalarının inkişaf etdirilməsi və milli rəqəmsal məzmunun artırılması gələcəyin əsas prioritetləri sırasında olmalıdır.

Dil siyasəti ilk baxışda iqtisadiyyatla əlaqəsiz görünə bilər. Lakin müasir insan kapitalı nəzəriyyəsi bunun əksini göstərir. İnsan kapitalının formalaşmasında təhsil həlledici rol oynayır. Təhsilin keyfiyyəti isə birbaşa dil siyasəti ilə bağlıdır. Güclü dövlət dili elm və təhsilin inkişafını sürətləndirir, biliklərin daha geniş kütlələrə çatdırılmasına imkan yaradır və milli innovasiya sisteminin formalaşmasına xidmət edir.

Bu baxımdan Azərbaycan dilinin inkişafı ölkənin iqtisadi inkişaf strategiyasının da mühüm elementlərindən biridir. Çünki bilik iqtisadiyyatının əsas resursu insan kapitalıdır, insan kapitalının formalaşmasının əsas aləti isə təhsildir.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən inkişaf strategiyasında milli kimliyin qorunması, təhsilin modernləşdirilməsi və insan kapitalının gücləndirilməsi bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi çıxış edir.

Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə qloballaşma ilə milli kimlik arasında düzgün balans yaratmaqdır. Xarici dillərin öyrənilməsi və beynəlxalq elmi məkanla inteqrasiya nə qədər vacibdirsə, Azərbaycan dilinin dövlət, elm və təhsil dili kimi inkişafı da bir o qədər vacibdir.

Müasir dünyada uğur qazanan dövlətlər məhz bu balansı qorumağı bacaran ölkələrdir.
Dövlət dili məsələsi sadəcə dilçilik və ya təhsil problemi deyil. Bu, dövlətçilik, milli təhlükəsizlik, mədəni irs və strateji inkişaf məsələsidir.

Azərbaycan dilinin qorunması və inkişaf etdirilməsi milli kimliyin möhkəmləndirilməsi, insan kapitalının inkişafı və gələcək nəsillərin formalaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Prezident İlham Əliyevin dövlət dili siyasətinə yanaşmasının əsasında da məhz bu strateji baxış dayanır. Bu baxışa görə Azərbaycan dili yalnız keçmişimizin mirası deyil, həm də gələcəyimizin əsas dayaqlarından biridir. Dövlət dilinin inkişafına qoyulan hər bir investisiya əslində Azərbaycanın gələcəyinə, milli təhlükəsizliyinə və davamlı inkişafına qoyulan investisiyadır.

Azərbaycan üçün strateji tövsiyələr

Beynəlxalq təcrübənin təhlili aşağıdakı istiqamətlərin prioritet olduğunu göstərir:
1.    Müəllim peşəsinin sosial nüfuzunun sistemli şəkildə artırılması.
2.    Pedaqoji ixtisaslara yüksək bal toplayan gənclərin cəlb olunması.
3.    Regionlarda çalışan müəllimlər üçün xüsusi sosial paketlərin tətbiqi.
4.    Müəllimlərin davamlı peşəkar inkişaf sisteminin gücləndirilməsi.
5.    Süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar üzrə milli müəllim hazırlığı proqramlarının yaradılması.
6.    Akademik karyeranın cəlbediciliyinin artırılması.
7.    Təhsil və elmi fəaliyyət arasında əlaqələrin gücləndirilməsi.
8.    Təhsil siyasətinin insan kapitalı strategiyası ilə inteqrasiyası.

Nəticə

Dünyada müşahidə olunan müəllim çatışmazlığı böhranı göstərir ki, təhsil sistemlərinin gələcəyi ilk növbədə müəllimin gələcəyi ilə bağlıdır. UNESCO-nun hesablamalarına görə, 2030-cu ilədək dünyaya əlavə 44 milyon müəllim lazım olacaq. Bu rəqəm təkcə kadr çatışmazlığını deyil, həm də təhsilin strateji əhəmiyyətini nümayiş etdirir.

Azərbaycan üçün əsas nəticə ondan ibarətdir ki, təhsilə qoyulan investisiyalar müəllimə qoyulan investisiyalarla başlayır. Müəllim peşəsinin nüfuzunun artırılması, peşəkar inkişaf imkanlarının genişləndirilməsi və insan kapitalının inkişafına yönəlmiş uzunmüddətli strategiyanın formalaşdırılması ölkənin gələcək iqtisadi və sosial inkişafının əsas şərtlərindən biridir.

Əgər XXI əsr bilik iqtisadiyyatı əsridirsə, həmin iqtisadiyyatın əsas memarı müəllimdir. Müəllimə verilən dəyər isə əslində cəmiyyətin öz gələcəyinə verdiyi dəyərin göstəricisidir.

Zahid Fərrux Məmmədov,
iqtisad elmləri doktoru, professor, Əməkdar müəllim (UNEC, İAETİ)