"Shadowing" texnikası: Azərbaycan müəlliminin beynəlxalq arenaya açılan yolu
Son illər Azərbaycanda xarici dil biliklərinin inkişafı istiqamətində mühüm addımlar atılır. Müəllimlərin beynəlxalq təlimlərdə, konfranslarda, akademik mübadilə proqramlarında, xarici universitetlərlə əməkdaşlıq layihələrində və beynəlxalq elmi nəşrlərdə iştirak imkanları ildən-ilə genişlənir. Lakin bu imkanlardan maksimum yararlanmaq üçün yalnız qrammatik bilik və zəngin söz ehtiyatı kifayət etmir. Beynəlxalq mühitdə uğurlu ünsiyyət qurmaq, fikir ifadə etmək, təqdimat etmək, müzakirələrdə iştirak etmək və peşəkar əlaqələr yaratmaq üçün danışıq bacarıqları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təəssüf ki, uzun illər xarici dilin ənənəvi tədrisi daha çox qayda öyrənməyə və test nəticələrinə fokuslandığı üçün bir çox müəllim ingilis dilini oxuya və anlaya bildiyi halda, danışarkən özünü rahat hiss etmir. Əslində, müasir dövrdə müəllimin beynəlxalq arenaya çıxışı, ilk növbədə, onun ünsiyyət bacarığından başlayır.
Məhz bu baxımdan son illərdə dünya təhsil ictimaiyyətində geniş maraq doğuran "shadowing" texnikası müəllimlərin xarici dil bacarıqlarının inkişafı üçün ən praktik və elmi əsaslandırılmış yanaşmalardan biri kimi diqqət çəkir. "Shadowing" dinlənilən nitqin demək olar ki, eyni anda çox qısa gecikmə ilə təkrar edilməsinə əsaslanan məşq üsuludur. İlk baxışdan sadə görünən bu metod, əslində, beynin dinləmə, qavrama və danışıq mexanizmlərini eyni vaxtda işə salır. Məhz buna görə də bu texnika təkcə tələffüzü deyil, həm də nitqin ritmini, intonasiyanı, vurğunu, dinləmə bacarığını və danışıq axıcılığını paralel şəkildə inkişaf etdirir. "Shadowing" əvvəlcə sinxron tərcüməçilərin hazırlığında istifadə olunsa da, sonradan xarici dil tədrisində geniş tətbiq olunmağa başlayıb və bu gün müxtəlif ölkələrdə müəllim hazırlığında da uğurla istifadə edilir.
Müasir elmi araşdırmalar göstərir ki, insan xarici dili yalnız qaydaları əzbərləməklə deyil, onu dəfələrlə eşidərək və təqlid edərək daha təbii şəkildə mənimsəyir. Uşaqlar ana dilini öyrənərkən də məhz bu yolu keçirlər. Onlar əvvəlcə dinləyir, sonra təqlid edir, daha sonra isə sərbəst danışmağa başlayırlar. "Shadowing" texnikası da məhz bu təbii öyrənmə mexanizmini yenidən aktivləşdirir. Aparılmış tədqiqatlarda bu metodun nitq axıcılığına, tələffüz dəqiqliyinə, intonasiya bacarıqlarına və dinləyib-anlama səviyyəsinə müsbət təsiri dəfələrlə sübut olunub. Xüsusilə müəllim namizədləri üzərində aparılan araşdırmalar shadowingin qısa müddətdə özünəinamı artırdığını, danışıq qorxusunu azaltdığını və daha təbii nitq formalaşdırdığını göstərir.
Azərbaycan müəllimləri üçün bu metodun ən böyük üstünlüyü ondan ibarətdir ki, əlavə kurslara və ya bahalı proqramlara ehtiyac olmadan gündə cəmi 15-20 dəqiqəlik məşqlərlə əhəmiyyətli nəticələr əldə etmək mümkündür. Müəllim seçdiyi mövzu üzrə qısa bir TED çıxışını, podkastı, xəbər süjetini və ya tədris videosunu dinləyərək danışanın ardınca eyni intonasiya və ritmlə təkrar edir. Burada məqsəd sözləri sadəcə oxumaq deyil, danışanın səsini, emosiyasını, vurğusunu və danışıq tempini mümkün qədər dəqiq təqlid etməkdir. Davamlı təkrar nəticəsində beyin həmin dil nümunələrini avtomatik şəkildə mənimsəməyə başlayır və zaman keçdikcə müəllim daha az düşünərək, daha sərbəst danışır.
Xüsusilə ingilis dili müəllimləri üçün "shadowing" peşəkar inkişafın ayrılmaz hissəsinə çevrilə bilər. Dərsdə şagird qarşısında düzgün tələffüz nümayiş etdirmək, beynəlxalq vebinarlarda çıxış etmək, xarici həmkarlarla əməkdaşlıq qurmaq və beynəlxalq layihələrdə iştirak etmək müəllimin dil bacarığına birbaşa bağlıdır. Digər fənn müəllimləri üçün də bu metod böyük imkanlar yaradır. Bu gün bir çox beynəlxalq təlim, MOOC platformaları, elmi məqalələr və peşəkar inkişaf proqramları ingilis dilində təqdim olunur. Xarici dili daha rahat danışan müəllim yalnız məlumat istehlakçısı olmur, eyni zamanda öz təcrübəsini beynəlxalq auditoriyaya təqdim edə bilir, ölkəsini və təhsil sistemini beynəlxalq platformalarda layiqincə təmsil edir.
Əslində, "shadowing" yalnız dil öyrənmə texnikası deyil, həm də peşəkar inkişaf strategiyasıdır. Müasir müəllim daim öyrənən, özünü inkişaf etdirən və dəyişən dünyanın tələblərinə uyğunlaşan şəxs olmalıdır. Xarici dil isə bu inkişafın ən mühüm açarlarından biridir. Dünyanın ən qabaqcıl təhsil təcrübələri, innovativ metodikalar, süni intellekt alətləri və beynəlxalq elmi əməkdaşlıqlar məhz xarici dillər vasitəsilə müəllimlər üçün əlçatan olur. Dil baryeri aradan qalxdıqda müəllimin peşəkar üfüqləri də genişlənir.
Mən hesab edirəm ki, ölkəmizdə müəllimlərin peşəkar inkişaf proqramlarında "shadowing" texnikasına ayrıca yer verilməsi faydalı olardı. Bu metod həm müəllim hazırlığında, həm də fəaliyyət göstərən müəllimlərin ixtisasartırma təlimlərində praktik məşq kimi tətbiq edilə bilər. Rəqəmsal platformaların geniş yayıldığı müasir dövrdə bunun həyata keçirilməsi də çətin deyil. Hər müəllim gündə cəmi bir neçə dəqiqəsini bu məşqlərə ayırmaqla bir neçə ay ərzində danışıq bacarığında nəzərəçarpacaq irəliləyiş əldə edə bilər.
Bu gün Azərbaycan müəllimləri artıq yalnız sinif otağının müəllimi deyil. Onlar beynəlxalq layihələrin iştirakçısı, qlobal təhsil şəbəkələrinin üzvü, müxtəlif ölkələrdən olan həmkarları ilə əməkdaşlıq quran peşəkarlardır. Belə bir dövrdə xarici dili inamla danışmaq əlavə üstünlük deyil, peşəkar inkişafın vacib tərkib hissəsidir. "Shadowing" isə bu yolda müəllimlərə kömək edə biləcək ən sadə, əlçatan və eyni zamanda ən effektiv metodlardan biridir. Xarici dili öyrənmək bəzən uzun və çətin yol kimi görünə bilər. Amma hər gün atılan kiçik addımlar böyük dəyişikliklərin başlanğıcı olur. Bəlkə də sabah beynəlxalq konfransda inamla çıxış edəcək, xarici həmkarı ilə yeni layihəyə başlayacaq və ya elmi araşdırmasını dünya ilə bölüşəcək müəllimin uğur hekayəsi məhz bu gün dinlədiyi və təkrarladığı ilk cümlədən başlayacaq.
