Təhsil–2026: dönüş nöqtəsinə çevriləcək il

2026-cı il müasir təhsil tarixində ən əhəmiyyətli illərdən birinə çevriləcəyini vəd edir. Bunun səbəbi təkcə texnoloji sıçrayış deyil, həm də qlobal təhsil sisteminin elə bir mərhələyə çatmasıdır ki, köhnə metodlar artıq effektiv deyil, yeni yanaşmalar isə geniş miqyasda tətbiq olunmağa hazırdır.

“Azərbaycan müəllimi” xəbər verir ki, bunu son dövrlərdə aparılan tədqiqatlar, analitik hesabatlar və proqnozlar da təsdiqləyir. Proqnoz və tədqiqatlar, onların nəticələri getdikcə daha çox bir məqamda üst-üstə düşür: biz elə bir onilliyə daxil oluruq ki, burada təhsil keçmişin modeli olmaqdan çıxacaq və gələcəyin modelinə çevriləcək.

Yeni təhsil reallığı

Hələ 2023-cü ildə Massaçusets Texnologiya İnstitutunun professoru Erik Bryunolfsson xəbərdarlıq edirdi: “Biz elə bir iqtisadiyyat qururuq ki, orada digərlərindən daha sürətli öyrənə bilənlər qalib gələcək”. 

2026-cı ilə gəldikdə isə bu artıq fərziyyə yox, fakt olacaq. Biliklərin hər 3–5 ildən bir köhnəldiyi bir dünya, insanın özünə, onun sürətinə, motivlərinə və düşüncə tərzinə uyğunlaşa bilən təhsil sistemləri tələb edir.

Harvard Təhsil Məktəbinin Gələcəyin Təhsili Mərkəzinin icraçı direktoru Devid Deminq vurğulayır: “XXI əsrin ən vacib bacarığı müxtəlif sahələrdən olan bilikləri birləşdirə bilmək qabiliyyətidir”. Biz multidissiplinarlıq dövrünə daxil oluruq, bu dövrdə mühəndis kommunikasiya psixologiyasını, pedaqoq neyroelmin əsaslarını, sahibkar isə davamlı inkişaf prinsiplərini anlamalıdır.

Süni intellekt – yeni pedaqogika kimi

Süni intellekt əlavə alət olmaqdan çıxır və təhsil prosesinin tamhüquqlu iştirakçısına çevrilir. 2026-cı ildə elə bir model formalaşacaq ki, burada süni intellekt:
•  təhsili şagirdin fərdi profilinə uyğunlaşdıracaq;
•  boşluqları, düşüncə tərzini və tempi təhlil edəcək;
•  adaptiv təhsil trayektoriyaları təklif edəcək.

Stenford Universitetinin tədqiqatçısı Emma Bryun qeyd edir: “Süni intellekt ilk dəfə olaraq əvvəllər yalnız təkbətək tütorluq zamanı mümkün olanı geniş miqyasda tətbiq etməyə imkan verir”. Bununla paralel olaraq müəllimin rolu da dəyişir. O, artıq məlumat daşıyıcısı deyil, təhsil mühitinin memarı, düşünmənin fasilitatoru və mentoruna çevrilir.

Təhsilin effektivliyi üzrə ən böyük meta-analizin müəllifi, professor Con Hettinin sözləri ilə desək: “Gələcəyin ən yaxşı müəllimləri ən çox bilənlər deyil, beynin necə öyrəndiyini ən yaxşı anlayanlardır”.

Şagird sistemin mərkəzindədir, strukturun elementi deyil

2026-cı ildə fərdiləşdirilmiş təhsil ayrı-ayrı məktəblərin eksperimenti olmaqdan çıxacaq və standarta çevriləcək. İsrailli neyrobioloq İdan Segev yazır: “Hər bir uşağın beyni unikaldır. Universal tədris proqramları milyonlarla fərqli arxitekturanı eyni forma ilə örtməyə cəhddir”. 

Araşdırmalar təsdiqləyir ki, öz tempində öyrənən şagirdlər tənqidi düşünmə, motivasiya və uzunmüddətli yaddaş baxımından daha yaxşı nəticələr göstərirlər. Fərdiləşdirmə “güzəşt” demək deyil. Bu, standartı deyil, insanı anlamaq hesabına təhsilin effektivliyinin artırılması deməkdir.

Soft skills – məktəbin yeni valyutası

Texnologiyalar sürətlə dəyişir, lakin avtomatlaşdırılması mümkün olmayan bacarıqlar var. Futuroloq Yuval Noy Harari xəbərdarlıq edir: “Maşınlar məntiqdə bizdən daha güclü olacaqlar. Amma empatiya, etik düşüncə, yaradıcılıq və məna axtarışında zəif qalacaqlar. Gələcəyin rəqabəti məhz burada yaranacaq”. 2026-cı ildə dünya xüsusilə aşağıdakı bacarıqlara malik insanlara ehtiyac duyacaq:
•  mürəkkəb vəziyyətləri təhlil etmək;
•  komandada işləmək;
•  qeyri-standart həllər təklif etmək;
•  özünü idarə etmək və başqaları ilə qarşılıqlı əlaqə qurmaq.

Təsadüfi deyil ki, Ümumdünya İqtisadi Forumunun hesabatı artıq indidən proqnozlaşdırır: perspektivli peşələrin 80%-i güclü “soft skills” (yumşaq bacarıqlar)  tələb edir.

Layihə və praktik yönümlü təhsil norma halına gələcək

Təhsilin transformasiyası üzrə aparıcı ekspert, MIT professoru Çarlz Feydel bildirir: “Tətbiq olunmayan bilik boş kapitaldır. O, yalnız fəaliyyətdə işə düşür”. 2026-cı il məktəblərin, kolleclərin və universitetlərin aşağıdakı modelə keçdiyi dövr olacaq: 
•  real layihələr vasitəsilə təhsil;
•  real keyslərlə iş;
•  mütəxəssislərdən mentorluq;
•  öz məhsullarının, tədqiqatlarının və startaplarının yaradılması. 
Bu model gənclərin peşəkar formalaşmasının əsas amilinə çevrilir — çünki o, yalnız bilik deyil, təcrübə formalaşdırır.

Təhsilin qlobal məkana miqrasiyası

Təhsilin sərhədləri silinir. Bu gün Qazaxıstandan olan bir şagird Yel Universitetinin professorundan dərs ala, beynəlxalq layihə komandasında işləyə və Kaliforniyadakı startapda onlayn təcrübə keçə bilər. OECD-nin hesabatında deyilir: “Biliklərin qlobal mobilliyi insan kapitalının əsas elementinə çevriləcək”. 
2026-cı il beynəlxalq təhsil əlaqələrinin istisna yox, gündəlik norma olduğu il olacaq.

"Lifelong learning" məcburi normaya çevrilir 

Əvvəllər təhsil həyatın bir mərhələsi sayılırdısa, indi o, həyatın özünə çevrilir. Gələcəyin işi bacarıqların daim yenilənməsini tələb edir. London Biznes Məktəbinin professoru Linda Qratton vurğulayır: “XXI əsrin karyerası xətt deyil, mozaikadır”. İnsan nə qədər tez yenidən öyrənməyi bacarsa, əmək bazarında bir o qədər dayanıqlı olacaq. Lifelong learning (Ömürboyu öyrənmə) məcburi normaya çevrilir.

Nəticə: 2026-cı ildə nələr baş verəcək? 
Biz təhsil inqilabının astanasındayıq. Bu inqilabın əsas prinsipləri bunlardır:
•  fərdiləşdirmə;
•  insan mərkəzliliyi;
•  nəzəriyyə ilə praktikanın əlaqəsi;
•  multidissiplinarlıq;
•  insan və süni intellektin əməkdaşlığı;
•  fasiləsiz və çevik təhsil.
Təhsilin gələcəyi daha çox yadda saxlamaqda deyil, daha dərindən düşünməyi öyrənməkdədir. Proqramı izləməkdə deyil, öz yolunu qurmaqdadır.