Türkdilli ölkələrin rəqəmsal inteqrasiyası – TƏHLİL

33 il öncə ABŞ-də yazılmış “Sivilizasiyaların toqquşması” əsəri bu gün ən çox müzakirə olunan və eyni zamanda ən çox tənqid edilən konsepsiyalardan biridir. Əsərin müəllifi amerikalı siyasi alim Samuel P.Hantinqtondır (Huntington). Hantingtonun tezisinə görə, soyuq müharibədən sonra dünyada əsas qarşıdurmalar artıq ideoloji və ya iqtisadi deyil, mədəni-sivilizasion xarakter daşıyacaq. O belə hesab edirdi ki, dünya bir neçə böyük sivilizasiyaya bölünür: Qərb, İslam, Çin, Hindu, Pravoslav, Yapon, Latın Amerikası, Afrika. Bu sivilizasiyalar arasında fərqlər din, tarix, dəyərlər sistemi kimi fundamental elementlər üzərində qurulduğu üçün asanlıqla aradan qalxmır. Müəllif ehtimal edir ki, gələcək münaqişələrin əsas xətti “sivilizasiya sərhədləri” olacaq. Bu gün dünyada baş verən münaqişələr bu ehtimalın müəyyən qədər real olduğunu sübut edir...   
 
Dünyada gedən rəqəmsal transformasiya prosesləri göstərir ki, artıq rəqəmsal sivilizasiyalar yaradır və  sivilizasiyaların toqquşması rəqəmsal müstəvidə, platformalar səviyyəsində  gedir. 
 
Rəqəmsal sivilizasiyalar...
 
“Rəqəmsal sivilizasiya” nədir?  Rəqəmsal sivilizasiya — müəyyən bir cəmiyyətin və ya blokun məlumat istehsalı və emalı modeli, texnoloji platformaları, alqoritmik idarəetmə mexanizmləri, rəqəmsal dəyərlər sistemi üzərində qurulan yeni sivilizasiya formasıdır.  Bu, Samuel P.Hantinqtonun təsvir etdiyi din və mədəniyyət əsaslı bölünmənin texnologiya əsaslı transformasiyasıdır...
 
Müasir rəqəmsal sivilizasiya 3 blokdan  ibarətdir: 

a. Qərb (platforma kapitalizmi)  sivilizasiya  modeli: 
 
Bunun mərkəzi ABŞ-dir. Bu sivilizasiyanın simvollari “Google”, “Apple”, “Microsoft”dur. Sivilizasiyanın xüsusiyyətləri olaraq açıq İnternet ideologiyası (formal), özəl sektor dominantlığı, data dəyəri (data  kapitaldır), süni intellekt sahəsində sürətli innovasiya prosesləri qeyd etmək olar. Bu modeldə insan “istifadəçi və istehlakçı” kimi mərkəzdədir...
 
b. Çin ( rəqəmsal dövlət) sivilizasiya modeli:  
 
Bu sivilizasiyanın simvolları “Huawei”, “Alibaba Group”, “Tencent”dir. Bu sivilizasiyanın xüsusiyyətləri olaraq dövlət nəzarətli platformalar, sosial kredit sistemi, data idarəetmə aləti, süni intellekt dövlət strategiyasının özəyidir. Bu modeldə insan “rəqəmsal vətəndaş və idarə olunan subyekt” kimi çıxış edir...
 
c. Avropa (normativ-rəqəmsal) sivilizasiya  modeli: 
 
Bu sivilizasiyanın simvollari “GDPR” və etik süni intellekt çərçivələridir. Bu sivilizasiyanın xüsusiyyətləri məxfilik və hüquqların  prioritetliyi, texnologiyanın etik tənzimlənməsi, datanın hüquqi resurs olmasıdır. Bu modeldə insan “rəqəmsal hüquq subyekti”  kimi qorunur…
 
Sivilizasiyaların  yeni “toqquşma xətləri” 
 
Hantinqtonun toqquşma xətləri  anlayışı bu gün belə transformasiya olunur:
 
a. data suverenliyi (kim məlumatı idarə edir, kim milli data sərhədləri formalaşır);  
 
b. süni intellekt hegemonluğu (kim Sİ modellərinə sahibdir, dil modelləri artıq ideoloji təsir alətinə çevrilir);  
 
c. platforma müharibələri (“App” ekosistemləri, rəqəmsal bazarların bölüşdürülməsi);
 
d. kibertəhlükəsizlik (dövlətlərarası münaqişələr “görünməz müharibə” şəklindədir). 
 
Əsas transformasiya  mədəniyyətin kodlaşdırılmasındadır. Klassik sivilizasiyada din,  dil, ənənə, ideologiya rəqəmsal sivilizasiyada müvafiq olaraq alqoritm, proqramlaşdırma dili, platforma qaydaları, data modellərə transformasiya edilir... 
 
Klassik sivilizasiya   Rəqəmsal sivilizasiya
 
Din                         Alqoritm
Dil                          Proqramlaşdırma dili
Ənənə                   Platforma qaydaları
İdeologiya             Data modeli
 
Artıq insanın dünyagörüşünü məktəb yox, platforma alqoritmləri formalaşdırır. 
 
Yeni güc anlayışı yaranır. Əgər əvvəl torpaq, ordu, neft  əsas güc idisə, indi data, hesablama gücü (compute), alqoritmik üstünlük əsas geosiyasi kapitaldır.

Azərbaycan və Türk dünyası üçün bəzi nəticələr:  

Bu modeldə ən əsas məsələ budur ki, biz hansısa rəqəmsal sivilizasiyaya inteqrasiya olunacağıq, yoxsa öz modelimizi quracağıq?.. 
 
Burada  müəyyən risklər var: texnoloji asılılıq, data kolonializmi (data əsarəti), dil və mədəniyyətin alqoritmik silinməsi. Eyni zamanda yeni imkanlar da yaranır: türk dünyası üçün vahid rəqəmsal platforma, lokal Sİ modelləri, təhsildə rəqəmsal suverenlik   imkanları yaranır.
 
Dünyada artıq sivilizasiyaların rəqabəti yox, platformaların rəqabəti başlayır. Hantinqtonun məşhur tezisi bu gün belə səslənir: artıq  sivilizasiyalar toqquşmur, platformalar rəqabət aparır, alqoritmlər insan şüurunu formalaşdırır... 
 
Beləliklə, müasir dünyada əsas münaqişə xətti Qərb yoxsa Çin deyil, İslam, yoxsa Qərb də deyil. Əsas qarşıdurma “Açıq sistemlər”, yoxsa “Nəzarətli sistemlər”, daha dəqiq ifadə etsək, “İnsanı azad edən alqoritmlər”, yoxsa “İnsanı idarə edən alqoritmlər” kimidir. 

Bu gün sivilizasiyaların rəqabəti artıq yeni mərhələyə-rəqəmsal sivilizasiyaların rəqabətinə keçib. Bu yeni dünyada qalib olan daha çox ərazisi olanlar yox, daha çox ağıla, biliyə, düşüncəyə sahib olanlardır.  
 
Türk dünyasının rəqəmsal sivilizasiya modeli 

Türk dünyası üçün texnoloji suverenlik, mədəni davamlılıq, iqtisadi inteqrasiya triadası üzərində rəqəmsal sivilizasiya modeli  qurulması aktuallaşır. Bu, Samuel P.Hantinqtonun təsvir etdiyi sivilizasiya çərçivəsinin platforma və alqoritm əsaslı yeni mərhələsidir.
 
I.  Missiya və fəlsəfi baza
 
Missiya. İdeyanın missiyası türk dünyasında vahid rəqəmsal informasiya məkanı  qurmaqdır. Yəni, missiya türk dünyasında vahid, ortaq data ekosistemi, ortaq təhsil və bilik platforması, ortaq texnoloji istehsal infrastruktur yaratmaqdır. 
 
Fəlsəfə. İdeyanın fəlsəfəsi “Dildə bir, düşüncədə bir, əməldə bir” konsepsiyası  əsasında “Dil + Data + Düşüncə = Rəqəmsal sivilizasiya” modeli qurmaqdır. Bu modeldə dil identiklik, data güc, alqoritm idarəetmə mexanizmidir...  
 
II.  Modelin  struktur arxitekturası (5 pilləli model)
 
1. Dil və semantika pilləsi. Məqsəd türk dillərinin rəqəmsal mühitdə dominantlığını təmin etməkdir. Alət olaraq ortaq NLP modelləri (Türk LLM), terminoloji standartlaşma, avtomatik tərcümə sistemləri istifadə edilə bilər. Burada müəyyən risk də var, belə ki, dilin alqoritmik assimilyasiyası yarana bilər. Əsas hədəf dilin suverenliyini qorumaqdır. Vahid türk dili kimi Azərbaycan dilinin istifadəsi daha uyğun olardı... 
 
2. Data və bulud infrastrukturu pilləsi. Məqsəd  datanın xarici platformalardan asılılığını azaltmaqdır. Bu məqsədlə regional data mərkəzləri, milli bulud sistemləri, ortaq “Türk data şəbəkəsi” yaradılmalıdır. Əsas prinsip budur ki, bu data ölkəni tərk etmədən dəyər yaratmalıdır... 
 
3. Süni intellekt və alqoritmik pillə. Məqsəd lokal və mədəni kontekstə uyğun Sİ sistemləri yaratmaqdır. Bu sistemlər türk dillərində böyük dil modelləri, təhsil üçün adaptiv Sİ, dövlət idarəçiliyində qərar dəstəyi sistemləri ola bilər. Əsas məqsəd Sİ suverenliyini təmin etməkdir. 
 
4. Platforma və iqtisadiyyat  pilləsi. Məqsəd qlobal platformalardan asılılığı azaltmaqdır. Alternativ olaraq regional e-ticarət platforması, rəqəmsal ödəniş sistemi, təhsil platforması (“Coursera” tipli, amma lokal) təklif edilə bilər. Qərbdə “Google” və “Microsoft” necə ekosistem qurubsa, burada da oxşar model qurula bilər. 
 
5. İdarəetmə və etik pillə. Məqsəd rəqəmsal hüquq və etik çərçivə yaratmaqdır. Bunun əsas elementləri rəqəmsal konstitusiya, data hüquqları, Sİ etik standartları olacaqdır. Bu, Avropa tipli normativ yanaşma və lokal dəyərlər modelində qurulmalıdır. 
 
III. Strateji sütunlar:

1. Rəqəmsal suverenlik. Yəni, texnologiya idxalçısından, istehsalçıya keçid olacaq.
 
2. Təhsil transformasiyası. Yəni Sİ əsaslı fərdiləşmiş təhsil, türk dünyası üçün vahid kurikulum (türk dünyası üçün  “Boloniya Prosesi”nə analoji  vahid rəqəmsal təhsil məkanı) yaradılacaq. 
 
3. İnteqrasiya olunmuş bazar. Yəni  rəqəmsal ticarət zonası, startap ekosistemi yaradılır.
 
4. Kibertəhlükəsizlik. Yəni ortaq “CERT” strukturu, rəqəmsal təhlükəsizlik (müdafiə) sistemi yaradılır. 
 
IV. Qlobal rəqabətdə mövqe
 
Bu model 3 əsas rəqəmsal blok arasında yerləşir:
 
Model       Xüsusiyyət
 
ABŞ                Platforma kapitalizmi
Çin                  Dövlət nəzarətli sistem
Türk modeli    Hibrid, yəni  mədəni + texnoloji suverenlik
 
Bu zaman, nə tam azad bazar xaosu, nə də tam nəzarət sistemi olur, məqsəd balanslaşdırılmış model 
yaratmaqdır.  
 
V. Risklər və çağırışlar  

Müəyyən risklər və  yeni çağırışlar yaranır. Belə ki, fraqmentasiya (türk ölkələri arasında koordinasiya zəifliyi səbəbi ilə), texnoloji gecikmə (Sİ və çip istehsalında geri qalma səbəbi ilə), data kolonializmi (xarici platformaların dominantlığı səbəbi ilə), kadr problemi (yüksək ixtisaslı mühəndis çatışmazlığı səbəbi ilə) kimi risklər və çağırışlar mümkündür. 
 
VI. Bu prosesdə 3 mərhələli  yol xəritəsi  təklif edilə bilər:
 
1-ci mərhələ (0–3 il). Ortaq təhsil platforması, dil texnologiyaları, data mərkəzlərinin yaradılması. 
 
2-ci mərhələ (3–7 il). Sİ modelləri, regional platformalar, startap fondları. 
 
3-cü mərhələ (7–15 il). Qlobal rəqabətqabiliyyətli texnologiyalar (rəqəmsal ixrac, texnoloji brendlər).
 
Təklifə sivilizasiyaların toqquşması və dünya nizamının yenidən qurulması çərçivəsində baxsaq, türk dünyası ya başqa rəqəmsal sivilizasiyalara inteqrasiya olunacaq, ya da öz rəqəmsal sivilizasiyasını quracaq. XI əsrdə sivilizasiyanı torpaq yox, kod, data və alqoritm müəyyən edir.  
 
Türk dünyasının gələcəyi isə bu qərardan asılıdır: “Biz texnologiyanı istifadə edən olacağıq, yoxsa onu yaradan?” 
 
Türkdilli ölkələrin vahid rəqəmsal universiteti (TRU)
 
(Davamı var)

İlham Əhmədov,
ADPU-nun dosenti, təhsil eksperti