Alimlik və etik məsuliyyət: Elm sadəcə diplom və oxumaq deyil
Son dövrlərdə cəmiyyətdə getdikcə daha çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də akademik və peşəkar mühitdə CV-lərin şişirdilməsi və saxta diplomların göstərilməsi problemidir. Bəzən insanlar real olaraq malik olmadıqları diplomları, xüsusilə də “MBA”, “executive education”, müxtəlif beynəlxalq sertifikatları və ya akademik statusları CV-lərinə əlavə etməklə özlərini daha nüfuzlu göstərməyə çalışırlar. Bu tendensiya sadəcə fərdi reputasiya problemi deyil, daha geniş mənada elmin və alimlik anlayışının deformasiyası kimi qiymətləndirilə bilər.
Əslində bu məsələni daha dərindən düşündükdə aydın olur ki, problem yalnız saxta sənəd və ya yanlış məlumat deyil. Problem daha çox alimlik və ziyalılıq anlayışının mahiyyətinin yanlış başa düşülməsi ilə bağlıdır.
Cəmiyyətdə tez-tez belə bir fikir səslənir: “Nə qədər oxursan oxu, alimə yaraşan şəkildə davranmırsansa, demək ki, hələ də cahilsən.” Bu fikir elmin mahiyyətini çox dəqiq ifadə edir. Çünki elm yalnız bilik toplamaq deyil, həm də yüksək mənəvi və intellektual mədəniyyət formasıdır.
Tarix boyu həqiqi alimlər yalnız yazdıqları əsərlərlə deyil, həm də davranışları, cəmiyyətə münasibətləri və etik prinsiplərə sadiqliyi ilə seçiliblər. Alim insanın sözündə, ünsiyyətində, polemika aparma tərzində, başqasının fikrinə münasibətində bir ölçü və mədəniyyət hiss olunmalıdır. Əgər yüksək elmi dərəcə daşıyan bir şəxs aqressiya, təkəbbür və ya qeyri-etik davranış nümayiş etdirirsə, bu artıq onun elmi səviyyəsindən çox, daxili mədəniyyətinin səviyyəsini göstərir.
Məhz bu kontekstdə CV-lərin saxta diplomlarla bəzədilməsi problemi daha ciddi məna kəsb edir. Çünki bu hal təkcə texniki bir yanlışlıq deyil, etik məsuliyyətin pozulmasıdır. Elmi və akademik mühitin əsas dayaqlarından biri etimaddır. Əgər bir insan öz akademik bioqrafiyasında həqiqətə uyğun olmayan məlumat təqdim edirsə, o artıq yalnız öz nüfuzuna deyil, həm də bütövlükdə akademik mühitə zərər vurur.
Bu tendensiyanı müəyyən mənada “CV manipulyasiyası” və ya “diplom inflyasiyası” kimi də xarakterizə etmək olar. İnsanlar real bilik və kompetensiyaları ilə deyil, sənəd üzərində yaradılmış statusla rəqabət aparmağa çalışırlar. Nəticədə CV bəzən bilik və bacarıqların göstəricisi olmaqdan çıxaraq sadəcə imic yaratmaq vasitəsinə çevrilir.
Bunun daha təhlükəli tərəfi isə odur ki, saxta akademik status vasitəsilə əldə edilən vəzifələr və imkanlar bəzən real qərarvermə proseslərinə təsir edir. Belə hallarda artıq söhbət yalnız etik pozuntudan deyil, intellektual və institusional fırıldaq mexanizmindən gedir.
Digər tərəfdən, bu proses cəmiyyətdə elmə və təhsilə olan etimadı da zəiflədə bilər. Çünki real akademik zəhmət çəkən, illərlə təhsil alan və elmi araşdırmalar aparan insanların əməyinin dəyəri belə hallarda kölgədə qala bilər.
Elm insanı yalnız məlumatlı etmir, onu həm də daha məsuliyyətli və təmkinli edir. Alim cəmiyyət üçün nümunədir. Universitet auditoriyalarında minlərlə gənc yalnız müəllimin biliklərini deyil, həm də onun davranışını, üslubunu və dünyagörüşünü mənimsəyir. Buna görə də alimlik statusu sadəcə diplom və ya elmi ad deyil, həm də ictimai məsuliyyətdir.
Bəzən görürük ki, çox kitab oxumuş, yüksək elmi titullara malik insanlar belə sadə etik davranış normalarını pozurlar. Bu isə bir daha göstərir ki, savadla ziyalılıq hər zaman eyni məna daşımır. Savad informasiyadır, ziyalılıq isə mədəniyyət və mənəvi yetkinlikdir.
Həqiqi alim odur ki, onun bilikləri davranışında da öz əksini tapsın. Əks halda, kitabların sayı və diplomların siyahısı nə qədər uzun olsa da, bu insanı həqiqi mənada alim etmir. Elm insanı böyütməli, onu daha təvazökar, daha ədalətli və daha məsuliyyətli etməlidir.
Məhz buna görə də demək olar ki, alimlik yalnız oxumaq deyil — alim kimi yaşamaq və davranmaq mədəniyyətidir. Əgər elm etik məsuliyyət və mənəvi mədəniyyətlə müşayiət olunmursa, o zaman diplomların və titulların çoxluğu da cəmiyyət üçün real dəyər yaratmır.
Zahid Fərrux Məmmədov,
iqtisad elmləri doktoru, professor, Əməkdar müəllim
