Azərbaycanın ali təhsil sistemində NDU modeli

26 Avqust, 2026 - 15:18

Azərbaycanın ali təhsil sistemində NDU modeli

Bir universiteti qiymətləndirərkən çox vaxt ilk baxdığımız onun harada yerləşdiyidir. Paytaxtda olan universitet önə çıxır, mərkəzdən uzaqda olan isə “regional” damğası ilə arxa plana keçir. Naxçıvan Dövlət Universitetinin (NDU) timsalında bu qəlibin doğru olmadığını göstərən maraqlı bir nümunə ilə üzləşirik: Azərbaycanın əsas ərazisindən fiziki olaraq ayrı, Türkiyə, İran və Ernənistanla həmsərhəd bir muxtar respublikada yerləşən bu universitet son beş ildə ölkənin ən dinamik inkişaf edən ali təhsil ocaqlarından birinə çevrilib.Sual sadədir: sərhəddə olmaq, həqiqətən, inkişaf etməyə maneədirmi? NDU-nun son beş ilinin rəqəmləri bu suala inamla "yox" cavabını verir.

Beş ilin kiçik hesabatı

Universitetin rəsmi “İllik Nailiyyətlər İcmalı” sənədi 2020–2025-ci illəri əhatə edən dövrü tam mənzərə ilə göz önünə sərir. Bu beş ildə NDU sadəcə böyüməyib, keyfiyyətcə fərqli bir universitetə çevrilib. Bir akademik heyət üzvünə düşən elmi nəşr sayı 1,27-dən 5,5-ə, yəni 4,3 dəfədən çox artıb. "Scopus" bazasında nəşr sayı 4 dəfə, "Web of Science" bazasında istinad sayı isə 11 dəfə yüksəlib. Elmi Kitabxanadan illik istifadəçi sayı 1649 nəfərdən 12 753 nəfərə çatıb, demək olar ki, 8 qat artıb.

Bu dövr institusional baxımdan da sıçrayış dövrü olub: 2023-cü ildə Texniki və Tibb Kolleci universitetin tərkibinə qatılıb, 2025-ci ildə isə Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə Təbii Ehtiyatlar İnstitutu, Bioresurslar İnstitutu və Batabat Astrofizika Rəsədxanası NDU-ya verilib. Elə həmin il universitet Türk Universitetlər Birliyinə (TÜRKÜNİB) üzv qəbul edilib, əcnəbi tələbələrin təmsil etdiyi ölkələrin sayı 14-dən 22-yə yüksəlib. Azərbaycan ali təhsil müəssisələri içərisində əcnəbi tələbə sayı və ixtisaslara şaxələnməsinə görə lider universitetdir. Bu siyahını uzatmaq olar, amma mahiyyət aydındır: beş il ərzində təsadüfi uğurlar yox, ardıcıl və planlı bir inkişaf xətti izlənir.

Bu inkişafın fiziki əsasını da qeyd etmək yerinə düşər: NDU ölkədə yeganə tam kampuslu ali təhsil müəssisəsidir: 108 hektarlıq universitet şəhərciyində tədris korpusları, yataqxana, kliniki xəstəxana və idman kompleksləri vahid ərazidə birləşib. Bu baza 2026–2027-ci illər üçün təsdiqlənmiş 258 milyon manatlıq dövlət proqramı çərçivəsində daha da genişlənir: yeni 1000 yerlik yataqxana bu paketin tərkib hissəsidir. Bu 5 illik dövrdə qismən fəaliyyət göstərən Texnologiyalar Parkının yaxın gəlcəkdə tam fəaliyyətə başlaması, artıq elmi nəticələrin tətbiqi baxımından çox əhəməiyyətlidir. İxtisas şaxələnməsi baxımından da NDU ölkənin ən geniş profilli universitetlərindən biridir: 10 fakültədə bakalavriatdan rezidenturaya qədər 230-dan çox ixtisas və ixtisaslaşma üzrə kadr hazırlığı aparılır. Bu genişlik beynəlxalq əlaqələrlə də dəstəklənir: universitet dünyanın 80 ölkəsindən 130-dan çox ali təhsil müəssisəsi ilə əlaqə qurub, tədrisə cəlb olunan əcnəbi professorların sayı isə 70 nəfərə çatıb. Eyni zamanda ikili diplom proqramlarının həm magstr, həm də bakalavr təhsil pillələrində artırılması da bu istiqamətdə əsas rol oynayır. Başqa sözlə, NDU-da tələbə təkcə yerli deyil, beynəlxalq akademik mühitlə də üz-üzədir.

Bu genişlənmə auditoriya divarları arasında da hiss olunur: son beş ildə universitetdə Robototexnika, Kriminalistika və Məhkəmə Ekspertizası, Mikrobiologiya və Nanotexnologiya kimi 6 yeni laboratoriya, həmçinin 16 ixtisaslaşmış tədris kabinəsi açılıb — tələbələrə nəzəri biliyi praktikaya çevirmək üçün real baza yaradılıb.

Elm və mədəniyyətin qovuşduğu məkan

NDU-nun unikallığı təkcə elmi göstəricilərlə məhdudlaşmır. Universitetin nəzdində fəaliyyət göstərən Konservatoriya Azərbaycan universitetləri arasında nadir hadisədir — adətən bu səviyyəli ixtisaslaşmış musiqi təhsili yalnız paytaxt ali təhsil ocaqlarında cəmlənib. Bunun canlı bəhrəsi isə Simfonik Orkestrdir: Azərbaycanın dövlət universitetləri arasında öz simfonik orkestrinə sahib yeganə ali təhsil müəssisəsi məhz NDU-dur. Elmlə mədəniyyətin bu cür yanaşı inkişafı onu göstərir ki, universitet sadəcə kadr hazırlayan deyil, həm də mədəniyyət yaradan bir mərkəzdir.

Rəqəmlərin arxasındakı həqiqət

Təbii ki, hər müqayisə ədalətli deyil. QS Dünya Universitet Reytinqinin fərqləndirilmiş hissəsinə Azərbaycandan yalnız 7 universitet daxildir və NDU bu qrupda deyil, əksər regional və paytaxt universitetləri kimi ümumi “1501+” diapazonunda qalır. Lakin diqqətli oxucu sual verəcək: bəs elmi məhsuldarlığı necə ölçmək lazımdır. NDU beynəlxalq “vitrin” görünürlüyündə hələ liderlərlə bir sırada deyil, amma elmi məhsul istehsalının artım tempində ölkənin ilk beşliyindədir. Bu, kiçik fərq deyil. Bir universitetin uğurunu yalnız reytinq sırası ilə ölçmək, sürətlə hərəkət edən bir gəminin sürətini deyil, hazırda okeanın hansı nöqtəsində olduğunu qeyd etməyə bənzəyir. NDU-nun hekayəsi sürətlə bağlıdır və son beş ilin sürəti göz qabağındadır. Eyni zamanda, bunu digər beynəlxalq reytinqlərdə təsdiqləyir: NDU Times Higher Education Impact Rankings-də dünya üzrə 859-cu, UI GreenMetric-də 628-ci yerdədir, QS Stars sistemində isə 4 (Təhsil, strategiya və idarəetmə, infrastruktur- 5 ulduz) ulduzla qiymətləndirilib. Zaman çox qısa olsada, nəticə göz qabağındadır.

Regionda olmaq geridə qalmaq demək deyil.

Dünya təcrübəsi bunun tək-tük istisna olmadığını göstərir: qlobal elmi nüfuz heç də həmişə paytaxtla ölçülmür. Oksford və Kembric Britaniyanın paytaxtı Londondan uzaqda, kiçik universitet şəhərlərində yerləşərək dünyanın ilk onluğunda qərarlaşıb; ABŞ-da Prinston və Stenford də federal paytaxt Vaşinqtondan kənarda fəaliyyət göstərir. Bu nümunələr sübut edir ki, elmi keyfiyyət coğrafi mərkəzdə olmaqdan deyil, institusional strategiyadan asılıdır.

Naxçıvanın simasız bir tənhalıqda olduğunu düşünmək yanlışdır: Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı, uzun illər boyu quru nəqliyyat baxımından məhdud imkanlarla yaşayan bir muxtar respublika. Amma məhz bu tənhalıq NDU-nu fərqli bir modelə — Naxçıvanın demək olar ki, yeganə iri dövlət universiteti roluna gətirib. Naxçıvanda bütün elm-təhsil tələbatı bir mərkəzdə cəmlənir və dövlətin diqqəti, investisiyası səpələnmədən birbaşa nəticəyə çevrilir. Cənab Prezident İlhan Əliyevin "Naxçıvan Muxtar Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsinə dair əlavə tədbirlər haqqında" Sərəncam imzalaması, bu sərəncam çərçivəsində 1000 yerlik NDU Tələbə Yatqxanasının tikilməsi ilə əlqadər 25 miliyon vəsatin ayrılması geniş inkişaf paketinin tərkib hissəsi və qeyd olunanların əyani göstəricisidir.

Nəticə isə göz qabağındadır: gimnaziyadan Konservatoriyaya, kolleclərdən doktoranturaya qədər tam pilləli bir təhsil ekosistemi, rəsədxanaya sahib az sayda universitetdən biri olmaq statusu, elmi nəşrdə ölkə üzrə 2-ci yer — bunların heç biri “kiçik regional universitet” təsvirinə sığmır. NDU sübut edir ki, coğrafi mərkəzdən uzaqlıq, doğru idarəetmə və hədəflənmiş dövlət dəstəyi ilə birləşəndə, nəinki geriliyə səbəb olmur, hətta unikal bir inkişaf modelinin — kiçik, lakin sıx, tam pilləli və nəticəyönümlü bir universitet modelinin formalaşmasına şərait yaradır.

Kampus bütövlüyü, ölkənin ən geniş ixtisas profili, güclü beynəlxalq şəbəkəsi, Konservatoriyası və yeganə simfonik orkestri — bu sadalanan xüsusiyyətlərin hər biri ayrı-ayrılıqda uğur sayıla bilər, amma onların hamısının bir universitetdə birləşməsi NDU-nu Azərbaycanda analoqu olmayan, unikal bir ali təhsil modelinə çevirir. Ona görə də Naxçıvan Dövlət Universiteti haqqında danışarkən “regionda yerləşən universitet” ifadəsini ehtiyatla işlətmək lazımdır. Doğrudur, o, paytaxtdan uzaqdadır. Amma son beş ilin nəticələri göstərir ki, məsafə ilə keyfiyyət arasında birbaşa əlaqə yoxdur.