Azərbaycanın ilk Baş naziri Fətəli xan Xoyskinin anım günüdür
İyunun 19-u Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından biri, müstəqil Azərbaycanın ilk Baş naziri Fətəli xan Xoyskinin anım günüdür. Onun vəfatından bir əsrdən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, adı Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm yer tutur.
Fətəli xan Xoyski yalnız hökumət başçısı deyil, həm də görkəmli dövlət xadimi, hüquqşünas və diplomat kimi tanınıb. Azərbaycanın müstəqilliyinə inanan və bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən Xoyski ölkənin dövlətçilik əsaslarının formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
"Azərbaycan müəllimi" xəbər verir ki, Fətəli xan Xoyski 1875-ci il dekabrın 7-də Şəki şəhərində tanınmış Xoyskilər ailəsində anadan olub. Atası İsgəndər xan Rusiya imperiya ordusunda general-leytenant rütbəsinədək yüksəlib. Ailəsində təhsilə və elmə verilən böyük önəm onun gələcək dövlət xadimi kimi formalaşmasına əhəmiyyətli təsir göstərib.
Dövlətçilik fəaliyyətinə aparan yol
Gəncə Klassik Gimnaziyasını bitirdikdən sonra Fətəli xan Xoyski Moskva Universitetində hüquq təhsili alıb. Tələbəlik illərindən hüquq, dövlət idarəçiliyi və demokratik dəyərlərə böyük maraq göstərib. Təhsilini başa vurduqdan sonra müxtəlif şəhərlərdə məhkəmə və hüquq-mühafizə orqanlarında çalışıb, peşəkar hüquqşünas kimi tanınıb.
1907-ci ildə Rusiya imperiyasının Dövlət Dumasına deputat seçilməsi onun siyasi fəaliyyətində yeni mərhələnin başlanğıcı olub. Xoyski Dumada müsəlman xalqlarının hüquqlarını müdafiə edib, milli ayrı-seçkiliyə qarşı çıxıb, təhsilin inkişafını və vətəndaş azadlıqlarının təmin olunmasını dəstəkləyib.
1917-ci ildə Rusiya imperiyasının süqutundan sonra Cənubi Qafqazda yeni siyasi dövr başlayıb. Azərbaycan xalqının tarixi seçim qarşısında qaldığı bu mürəkkəb mərhələdə Fətəli xan Xoyski ölkənin müstəqilliyi uğrunda mübarizənin ön sıralarında yer alıb.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk hökumət başçısı
1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyi elan edildikdən sonra ilk hökumətə rəhbərlik etmək Fətəli xan Xoyskiyə həvalə olunub. Bu vəzifə onun qarşısında böyük məsuliyyət qoyub. Çünki yeni yaradılmış respublikanın sabit iqtisadiyyatı, güclü ordusu və tam formalaşmış dövlət idarəetmə sistemi yox idi.
Fətəli xan Xoyskinin rəhbərliyi ilə dövlət quruculuğu istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Nazirliklər yaradılıb, dövlət idarəçiliyinin əsasları qoyulub, milli ordunun formalaşdırılmasına başlanılıb, maliyyə və vergi sistemləri qurulub. Bütün bunlar olduqca mürəkkəb daxili və beynəlxalq siyasi şəraitdə həyata keçirilib.
1918-ci ilin sentyabrında Bakının azad edilməsi və hökumətin paytaxta köçürülməsi gənc respublikanın tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olub. Bu prosesdə Fətəli xan Xoyskinin uzaqgörən siyasi rəhbərliyi əhəmiyyətli rol oynayıb.
Onun hökumətə rəhbərlik etdiyi dövrdə Azərbaycan Parlamenti fəaliyyətə başlayıb, milli dilin inkişafı istiqamətində mühüm addımlar atılıb, demokratik idarəetmə prinsipləri tətbiq edilib. Həmin dövrdə bir çox ölkələrdən fərqli olaraq, Azərbaycan Parlamentində müxtəlif etnik icmaların nümayəndələrinin təmsil olunması Cümhuriyyətin demokratik xarakterini əks etdirib.
Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmasında mühüm xidmətləri
Fətəli xan Xoyski diplomatiya sahəsində də mühüm fəaliyyət göstərib. Xarici işlər naziri olduğu dövrdə Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınması istiqamətində ardıcıl səylər göstərib.
Onun diplomatik fəaliyyətinin nəticələrindən biri 1920-ci ilin yanvarında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bir sıra aparıcı dünya dövlətləri tərəfindən de-fakto tanınması olub. Cəmi iki ilə yaxın mövcud olan bir dövlət üçün bu, mühüm diplomatik uğur hesab edilirdi.
Lakin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyəti uzun sürməyib. 1920-ci ilin aprelində bolşevik Rusiyasının hərbi müdaxiləsi nəticəsində Cümhuriyyət süqut edib. Fətəli xan Xoyski Bakını tərk edərək Tiflisə köçmək məcburiyyətində qalıb.
Bununla belə, Azərbaycanın müstəqilliyinin əsas qurucularından biri olan Xoyski siyasi təqiblərdən və sui-qəsddən xilas ola bilməyib.
1920-ci il iyunun 19-da Fətəli xan Xoyski Tiflisin mərkəzində erməni terrorçuları tərəfindən törədilən sui-qəsd nəticəsində qətlə yetirilib. Həmin hücum zamanı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin keçmiş daxili işlər və ədliyyə naziri Xəlil bəy Xasməmmədov da ağır yaralanıb.
Cəmi 44 il ömür sürən Fətəli xan Xoyski qısa həyatı ərzində Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixində silinməz iz qoyub. O, tarixə yalnız Azərbaycanın ilk Baş naziri kimi deyil, həm də müstəqil dövlətçiliyin əsasını qoyan şəxsiyyətlərdən biri kimi daxil olub.
Bu gün Azərbaycan dövlətçiliyindən bəhs edilərkən Fətəli xan Xoyskinin adı böyük ehtiramla çəkilir. Onun fəaliyyəti göstərir ki, müstəqillik yalnız elan edilməklə məhdudlaşmır, həm də dövlət institutlarının qurulmasını, müstəqilliyin müdafiəsini və qorunmasını tələb edir. Fətəli xan Xoyski məhz bu tarixi vəzifələrin həyata keçirilməsində mühüm rol oynayan dövlət xadimlərindən olub.
Ömrü qısa, dövlətçilik irsi isə uzunömürlü olan Fətəli xan Xoyskinin adı Azərbaycan tarixində daim yaşayacaq. Onun dövlətçilik fəaliyyəti və müstəqillik uğrunda xidmətləri gələcək nəsillər üçün örnək olaraq qalacaq.
