Əməkdaşlıq əsaslı müəllim modeli: Qlobal təcrübə və strateji yanaşma

Uzun müddət müəllimlik fəaliyyəti fərdi məsuliyyət prinsipi üzərində qurulmuşdu. Müəllim dərs planını hazırlayır, sinfə daxil olur və tədris prosesini, əsasən, təkbaşına idarə edir. Qarşılaşdığı çətinlikləri özü analiz edir, qərarlarını özü verir və çox zaman peşəkar suallarını bölüşmək imkanı tapmır. Bu yanaşma müəllimin müstəqilliyini ön plana çıxarsa da, onu müəyyən mənada peşəkar təcrid vəziyyətinə salır. Müasir təhsil isə artıq bu modeldən uzaqlaşaraq əməkdaşlıq əsaslı yanaşmaya üstünlük verir.

Bugünkü yanaşmada müəllim fərdi fəaliyyət göstərən deyil, peşəkar icmanın üzvü kimi düşünülür. Əməkdaşlıq edən, təcrübə mübadiləsi aparan və reflektiv təhlil bacarığını inkişaf etdirən müəllim daha dayanıqlı və çevik olur. Bu tendensiya bir çox ölkələrin təhsil sistemində açıq şəkildə müşahidə edilir. Məsələn, Finlandiyada müəllimlər arasında birgə planlaşdırma və qarşılıqlı dərs müşahidəsi inkişaf aləti kimi qəbul olunur. ABŞ və Böyük Britaniyada geniş yayılmış "Professional Learning Communities" (PLC) modeli çərçivəsində müəllimlər müntəzəm olaraq bir araya gələrək tədris strategiyalarını və şagird nailiyyətlərini birlikdə təhlil edirlər. Bu təcrübələr göstərir ki, müəllimin peşəkarlığı təkcə onun fərdi bilik və bacarığı ilə deyil, daxil olduğu əməkdaşlıq mühiti ilə də formalaşır.

"Community of Practice" anlayışı da məhz bu əməkdaşlıq fəlsəfəsinə əsaslanır. Ortaq peşə və ya maraq ətrafında birləşən insanlar sistemli şəkildə bir-birindən öyrənir, ideya mübadiləsi aparır və qarşılıqlı dəstək mexanizmi formalaşdırırlar. Bu, məktəbdaxili kiçik müəllim qrupu, regional şəbəkə və ya beynəlxalq platforma ola bilər. Əsas prinsip isə ortaq məqsəd və davamlı ünsiyyətdir. Araşdırmalar göstərir ki, belə icmalarda iştirak edən müəllimlər yeniliklərə daha açıq olur, özünəinam səviyyələri yüksəlir və tədris keyfiyyəti müsbət istiqamətdə dəyişir.

Bununla yanaşı, peşəkar icmaların qarşısında duran əsas problem davamlılıq məsələsidir. İlkin mərhələdə yüksək motivasiya müşahidə olunsa da, zaman keçdikcə aktivliyin azalması mümkündür. Vaxt məhdudluğu, resurs çatışmazlığı, qeyri-bərabər iştirak və prioritetlərin dəyişməsi bu prosesə təsir edən amillərdəndir. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, uzunömürlü icmalar spontan deyil, planlı şəkildə qurulur və idarə olunur.

Davamlılıq üçün bir neçə mühüm prinsip nəzərə alınmalıdır. İlk növbədə, icmanın məqsədi konkret və aydın olmalıdır. Üzvlər bu platformanın onlara hansı real faydanı verdiyini görməlidirlər. İkincisi, fəaliyyət müəyyən struktur üzərində qurulmalıdır, müntəzəm görüşlər, tematik müzakirələr və ya planlı fəaliyyət cədvəli icmanın aktivliyini qoruyur. Üçüncüsü, iştirak balanslı şəkildə təşviq olunmalıdır. Həm passivlik, həm də həddindən artıq intensivlik üzvlərin motivasiyasına mənfi təsir göstərə bilər. Nəhayət, əldə olunan nəticələrin və kiçik uğurların paylaşılması icmanın dinamikasını qoruyan vacib amillərdəndir.

Əməkdaşlıq əsaslı model təkcə metodik inkişafla məhdudlaşmır; o, müəllimin emosional rifahına da müsbət təsir göstərir. Özünü tək hiss etməyən müəllim peşəsinə daha bağlı olur və dəyişikliklərə daha uyğunlaşa bilir. Xüsusilə rəqəmsallaşma, inklüzivlik və yeni qiymətləndirmə mexanizmlərinin tətbiqi fonunda kollektiv düşüncə daha effektiv qərarların qəbuluna şərait yaradır.
Beləliklə, müasir təhsil kontekstində müəllimin gücü onun fərdi fəaliyyətindən çox, peşəkar əməkdaşlıq imkanları ilə müəyyən olunur. Davamlı peşəkar icmalar müəllimləri təcrid olunmuş fərdlərdən qarşılıqlı dəstək və inkişaf mədəniyyətinin daşıyıcılarına çevirir. Başlanğıc motivasiya ilə mümkündür, lakin uzunmüddətli nəticə üçün sistemli yanaşma və davamlı strategiya vacibdir.

Günay Əkbərova,
Elm və Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın katibi