Süni intellekt dövründə gələcəyin peşələri və təhsil sisteminin transformasiyası
Müasir dövrdə süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı əmək bazarında, iqtisadi münasibətlərdə və sosial institutların fəaliyyətində mühüm struktur dəyişiklikləri yaradır. Rəqəmsallaşma və avtomatlaşdırma istehsal, xidmət və idarəetmə sahələrində iş proseslərini yenidən təşkil edir, bəzi ənənəvi peşələrin aktuallığını azaldır və yeni ixtisas istiqamətlərinin formalaşmasını sürətləndirir. Bu proses əmək bazarında peşələrin tam yox olmasından daha çox onların məzmununun dəyişməsi və insan–texnologiya əmək bölgüsünün yenidən qurulması ilə xarakterizə olunur.
Stenford Universitetinin İnsan Mərkəzli Süni İntellekt İnstitutunun (HAI) AI indeks hesabatlarında qeyd edildiyi kimi, süni intellekt xüsusilə standartlaşdırılmış və təkrarlanan əməliyyatlara əsaslanan fəaliyyət sahələrində avtomatlaşdırmanı genişləndirir. Bunun nəticəsində məlumat daxil etmə operatorları, kassirlər, bank əməliyyat işçiləri, çağrı mərkəzi əməkdaşları, sadə mühasibat və inzibati texniki vəzifələr, bəzi logistika və istehsal xətti işləri kimi peşələrdə məşğulluğun azalması müşahidə olunur. Süni intellekt rutin funksiyaları üzərinə götürdükcə əmək bazarında aşağı ixtisaslı və mexaniki fəaliyyətlər tədricən əhəmiyyətini itirir.
Bununla yanaşı, texnoloji transformasiya bütün peşələrin aradan qalxması anlamına gəlmir. İnsan faktoruna əsaslanan sahələr öz aktuallığını qorumaqda davam edir. Səhiyyə, təhsil, sosial xidmət, hüquq və strateji idarəetmə kimi fəaliyyət istiqamətləri empatiya, etik məsuliyyət, sosial intuisiya və kompleks qərarvermə bacarıqları tələb etdiyi üçün tam avtomatlaşdırılması mümkün görünmür. Bu sahələrdə süni intellekt insan fəaliyyətini əvəz edən deyil, onu dəstəkləyən texnoloji vasitə kimi çıxış edir.
Texnologiya əsaslı iqtisadiyyat şəraitində xüsusilə aşağıdakı sahələr üzrə mütəxəssislərə ehtiyacın artdığı müşahidə olunur:
• süni intellekt və maşın öyrənməsi mütəxəssisləri
• böyük verilər analitikləri və məlumat alimləri (data scientists)
• kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri və etik hakerlər
• robot texnologiyaları və robot etikası üzrə ekspertlər
• rəqəmsal transformasiya və innovasiya menecerləri
• virtual və artırılmış reallıq dizaynerləri
• davranış proqnozu analitikləri
• məlumat təhlükəsizliyi və məxfilik strateqləri
• süni intellekt təlimçiləri və rəqəmsal savadlılıq üzrə mütəxəssislər
Bu peşələrin ümumi xüsusiyyəti texniki biliklərin analitik düşünmə, yaradıcılıq, kommunikasiya və sosial bacarıqlarla inteqrasiyasını tələb etməsidir. Beləliklə, gələcəyin əmək bazarında multidissiplinar kompetensiyalar əsas rəqabət üstünlüyünə çevrilir.
Əmək bazarında baş verən bu dəyişikliklər təhsil sisteminin də mahiyyət etibarilə yenidən qurulmasını zəruri edir. Ənənəvi olaraq sabit peşələr üçün kadr hazırlığına yönəlmiş təhsil modelləri sürətlə dəyişən texnoloji mühitə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkir. Müasir şəraitdə təhsil sistemi yalnız bilik ötürən institut deyil, qeyri-müəyyən gələcək əmək bazarına uyğun çevik düşünən və davamlı öyrənə bilən insan kapitalı formalaşdıran strateji mexanizm rolunu daşıyır.
Bu baxımdan təhsil proqramlarında süni intellekt savadlılığı, rəqəmsal bacarıqlar, məlumat analizi, tənqidi düşünmə, problem həlli və yaradıcı yanaşmanın inteqrasiyası xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ali təhsil müəssisələrində interdisiplinar proqramların genişləndirilməsi, layihə və praktik yönümlü tədrisin tətbiqi, universitet–sənaye əməkdaşlığının gücləndirilməsi və mikroixtisaslaşma modellərinin inkişafı artıq zərurətə çevrilir. Ömürboyu təhsil konsepsiyası gələcək əmək bazarında peşə davamlılığının əsas şərtlərindən biri kimi çıxış edir.
Nəticə etibarilə, süni intellekt əmək bazarında ikili təsir yaradır: bir tərəfdən bəzi ixtisasları tədricən aradan qaldırır, digər tərəfdən isə daha yüksək bilik və yaradıcılıq tələb edən yeni peşələr formalaşdırır. Bu reallıq şəraitində əsas məsələ texnologiyanın insanı əvəz etməsi deyil, insanın dəyişən iqtisadi və texnoloji mühitə uyğun yeni bacarıqlarla yenidən mövqelənməsidir.
Gələcəyin rəqabət qabiliyyətli cəmiyyətində üstünlük yalnız texnologiyadan istifadə edənlərə deyil, onu anlayan, idarə edən və sosial məsuliyyət prinsipləri ilə birləşdirə bilən insan kapitalına məxsus olur. Buna görə də təhsil sisteminin və tədris proqramlarının yenilənməsi artıq seçim deyil, süni intellekt dövründə davamlı sosial və iqtisadi inkişafın əsas şərti kimi çıxış edir.
Əbülfəz Süleymanlı
Türkiyənin Üsküdar Universitetinin professoru, sosiologiya elmləri doktoru
