Finlandiya təhsilini dünyanın ən yaxşı sistemlərindən biri edən 10 əsas amil
Finlandiya uzun illərdir ki, dünyanın ən uğurlu təhsil sistemlərindən biri kimi tanınır. Beynəlxalq qiymətləndirmələrdə yüksək nəticələr göstərən ölkənin uğuru təkcə akademik göstəricilərlə deyil, həm də bərabərlik, müəllimlərin peşəkarlığı və şagirdlərin rifahına verilən önəmlə əlaqələndirilir. Təhsil mütəxəssisləri Finlandiyanın uğurunu təmin edən əsas amilləri açıqlayıblar.
1. Təhsil cəmiyyət üçün əsas dəyər hesab olunur
Finlandiyada təhsil fundamental hüquq kimi qəbul edilir. Dövlət məktəbləri bütün uşaqlar üçün ödənişsizdir və maliyyələşmə baxımından bərabər imkanlara malikdir. Buna görə də ölkədə "elit" və "adi" məktəb anlayışı demək olar ki, mövcud deyil. Valideynlərin əksəriyyəti uşaqlarını dövlət məktəblərinə göndərməyə üstünlük verir. Onların özəl məktəbin ödənişini qarşılamaq və ya daha yaxşı məktəb tapmaq üçün yaşayış yerini dəyişmək kimi narahatlıqları olmur. Çünki Finlandiyada əsas prinsip budur: hər bir məktəb yaxşı məktəb olmalıdır.
2. Müəllim peşəsi yüksək nüfuza malikdir
Cəmiyyət müəllimləri şagirdlərin təhsilinə dair ən doğru qərarları verə biləcək peşəkarlar kimi qəbul edir. Bu etimad yalnız müəllim hazırlığında deyil, onların iş şəraitində, əmək mühitində və davamlı peşəkar inkişaf imkanlarında da özünü göstərir.
Müəllim hazırlığı proqramlarına qəbul olduqca rəqabətlidir. İbtidai sinif müəllimi olmaq istəyən namizədlər magistr təhsili almalı və nəzəri biliklərlə yanaşı, geniş praktik hazırlıq keçməlidirlər. Müəllimlər dərs planlarını və qiymətləndirmə üsullarını müstəqil müəyyən etmək səlahiyyətinə malikdirlər.
Müəllimlər mütəmadi olaraq ixtisasartırma proqramlarında iştirak edir, yeni pedaqoji yanaşmaları öyrənir və öz biliklərini daim yeniləyirlər. Bu isə onların peşəkar bacarıqlarını inkişaf etdirməklə yanaşı, tədrisin keyfiyyətinin davamlı şəkildə yüksəlməsinə də şərait yaradır.
3. Erkən yaşlarda oyun əsaslı təhsil tətbiq olunur
Finlandiya təhsil sisteminin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri uşaqların formal məktəb təhsilinə digər ölkələrlə müqayisədə daha gec başlamasıdır. Ölkədə uşaqlar məktəbə 7 yaşında gedirlər. Bundan əvvəl isə erkən uşaqlıq təhsili akademik nailiyyətlərə deyil, oyun, sosial ünsiyyət və emosional inkişafın dəstəklənməsinə əsaslanır.
Bu dövrdə uşaqlar dövlət tərəfindən geniş şəkildə dəstəklənən məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə davam edirlər. Tədris proqramında oxu, yazı və riyaziyyat kimi akademik bacarıqların erkən öyrədilməsinə üstünlük verilmir. Əvəzində əsas diqqət uşaqların ünsiyyət qurmaq, əməkdaşlıq etmək, problemləri birlikdə həll etmək və emosiyalarını idarə etmək bacarıqlarının inkişafına yönəldilir.
Bu məqsədlə dərslərdə oyunlardan, nağıl və hekayələrdən, musiqidən, təsviri incəsənətdən, yaradıcı fəaliyyətlərdən və açıq havada keçirilən məşğələlərdən geniş istifadə olunur.
4. Tədrisin mərkəzində şagird dayanır
Təhsil sistemi hər bir şagirdin fərdi ehtiyaclarını nəzərə alır. Müəllimlər qiymətləndirmə zamanı yalnız imtahan nəticələrinə deyil, gündəlik müşahidələrə, fərdi söhbətlərə və şagirdin inkişaf dinamikasına əsaslanırlar. Məqsəd şagirdləri bir-biri ilə müqayisə etmək deyil, hər birinin potensialını inkişaf etdirməkdir.
5. Standartlaşdırılmış imtahanlar minimum səviyyədədir
Finlandiyada şagirdlər məktəb illəri ərzində demək olar ki, milli standartlaşdırılmış imtahan vermirlər. Belə imtahan yalnız orta məktəbin sonunda ali təhsil almaq istəyənlər üçün keçirilir. Bu yanaşmanın şagirdlərdə stresi azaltdığı və öyrənməyə marağı artırdığı bildirilir.
6. Məktəblərə geniş müstəqillik verilir
Ölkədə milli kurikulum mövcud olsa da, məktəblər onu yerli şəraitə uyğunlaşdırmaq imkanına malikdirlər. Müəllimlər və məktəb rəhbərləri tədris metodlarını, layihələri və proqramları şagirdlərin ehtiyaclarına uyğun seçirlər. Məktəblər üzərində sərt nəzarət və davamlı yoxlamalar aparılmır.
7. Bütün şagirdlər bərabər imkanlarla təmin olunur
Finlandiyada məktəblərdə pulsuz isti yemək, dərsliklər, tibbi xidmət və zərurət yarandıqda xüsusi təhsil dəstəyi təqdim edilir. Məqsəd uşaqların ailəsinin gəlirindən və yaşadığı bölgədən asılı olmayaraq, eyni keyfiyyətli təhsil almasını təmin etməkdir.
8. Rəqabətdən çox əməkdaşlıq təşviq edilir
Bir çox ölkələrin təhsil sistemində rəqabət şagirdləri daha yaxşı nəticələr əldə etməyə təşviq edən əsas vasitələrdəndir. Məktəblər yüksək reytinq uğrunda yarışır, şagirdlər ən yüksək qiymətləri almağa çalışırlar və sinif otaqlarında daim müqayisə mühiti formalaşır. Finlandiyada isə yanaşma tamamilə fərqlidir. Burada əsas məqsəd ən yaxşı olmaq deyil, hər kəsin birlikdə inkişaf etməsinə şərait yaratmaqdır.
Ölkədə məktəblərin milli reytinqləri dərc edilmir, ən yüksək nəticə göstərən şagirdlərin siyahıları hazırlanıb ictimaiyyətə təqdim olunmur və sinif otaqlarında şagirdlərin bir-biri ilə müqayisəsinə səbəb olan lider cədvəllərindən istifadə edilmir. Akademik nailiyyətlər qiymətləndirilsə də, bunlar şagirdləri bir-birindən üstün və ya zəif kimi qruplaşdırmaq üçün istifadə olunmur.
Əsas diqqət şagirdlərin fərdi inkişafına və öyrənmə prosesində əldə etdikləri irəliləyişə yönəldilir. Məqsəd kiminsə digərindən daha yaxşı nəticə göstərməsi deyil, hər bir şagirdin öz potensialını reallaşdırmasına kömək etməkdir.
9. Müəllimlərin peşəkar inkişafına davamlı investisiya qoyulur
Finlandiyada müəllimlər əmək fəaliyyətləri boyunca mütəmadi təlimlərdə, tədqiqatlarda və peşəkar inkişaf proqramlarında iştirak edirlər. Onlara dərs hazırlığı, əməkdaşlıq və yeni metodların öyrənilməsi üçün kifayət qədər vaxt ayrılır. Bu da müəllim peşəsində iş məmnuniyyətinin yüksək olmasına və peşəkar tükənmənin azalmasına şərait yaradır.
10. Məktəb, ailə və cəmiyyət arasında güclü əməkdaşlıq mövcuddur
Finlandiya təhsil sistemində məktəb yalnız təhsil müəssisəsi deyil, yerli icmanın bir hissəsi hesab olunur. Valideynlər məktəb həyatında fəal iştirak edir, müəllimlərlə müntəzəm əlaqə saxlayırlar. Təhsil sisteminin əsasını isə qarşılıqlı etimad təşkil edir. Dövlət müəllimlərə, müəllimlər şagirdlərə, valideynlər isə məktəblərə etibar edir.
Mütəxəssislərin fikrincə, məhz bərabərlik, etimad, müəllimlərin peşəkarlığı və şagirdlərin rifahına yönəlmiş yanaşma Finlandiyanın uzun illərdir dünyanın ən uğurlu təhsil sistemlərindən biri kimi tanınmasının əsas səbəbləridir.
