“Geyim qaydalarına əməl etmək hüquqi öhdəlikdir” - MÜSAHİBƏ 

Son günlər Azərbaycanda məktəbli geyiminin tətbiqi ətrafında aparılan müzakirələr ictimaiyyətin diqqət mərkəzindədir. Məsələ ilə bağlı hüquqi, dini, pedaqoji və psixoloji arqumentlər səsləndirilir, fərqli mövqelər ortaya qoyulur. Bəs vahid məktəbli forması nə üçün lazımdır? Dünyəvi təhsil prinsipi nəyi ifadə edir? Mövcud qaydalar hansı şəkildə tətbiq edilməlidir ki, həm məktəbdə nizam-intizam təmin olunsun, həm də uşaqların hüquqları qorunsun? Təhsil mütəxəssisi Rəsul Ağayev “Azərbaycan müəllimi”nə müsahibəsində bu məsələlərlə bağlı fikirlərini açıqlayıb. 

- Məktəbli geyimi ilə bağlı qaydalar geniş ictimai rezonans doğurub. Siz bu məsələyə necə yanaşırsınız?

- Hesab edirəm ki, ilk növbədə məsələyə emosional qarşıdurma deyil, hüquqi, pedaqoji və elmi əsaslarla yanaşmalıyıq. Çünki söhbət yalnız məktəbli geyimindən getmir. Burada uşaqlarımızın təhsili, onların şəxsiyyət kimi formalaşması, ailələrin dəyərləri, dövlətin təhsil siyasəti və cəmiyyətimizin gələcəyi ilə bağlı mühüm məsələlər var.

Məncə, mövzunun düzgün anlaşılması üçün üç əsas suala cavab verməliyik: 
•    Məktəbdə vahid geyim qaydaları nə üçün mövcuddur? 
•    Dünyəvi təhsil prinsipi nə deməkdir? 
•    Bu qaydaları uşaqların hüquqlarını və mənafeyini qoruyaraq necə tətbiq etmək olar?

Əsas məsələ fərqli düşünən insanları qarşı-qarşıya qoymaq deyil. Məqsəd hüquqi tələbləri aydınlaşdırmaq, onların mahiyyətini düzgün izah etmək, məktəb–valideyn əməkdaşlığını gücləndirmək və uşaqların təhsil maraqlarını qorumaq olmalıdır. Məktəbli formasına dair müzakirə uşaqların təhsilindən daha böyük problemə çevrilməməlidir. Əksinə, bu müzakirəni cəmiyyət üçün hüquqi və pedaqoji maarifləndirmə imkanına çevirməliyik.

Təhsilin missiyası yalnız bilik və bacarıqların öyrədilməsi ilə məhdudlaşmır. Məktəb həm də uşağın şəxsiyyət kimi formalaşdığı, məsuliyyət daşımağı, başqalarının hüquqlarına hörmət etməyi, kollektiv həyatın qaydalarını və cəmiyyətdə yaşamaq mədəniyyətini öyrəndiyi mühüm tərbiyə mühitidir.

Uşaqlar məktəbə müxtəlif ailələrdən, fərqli sosial mühitlərdən və dünyagörüşlərindən pay alaraq gəlirlər. Məktəbin vəzifəsi bu fərqliliklərə rəğmən, bütün şagirdlər üçün ortaq, təhlükəsiz və nizamlı təhsil mühiti yaratmaqdır. Vahid məktəbli formasının məqsədlərindən biri də məhz budur. Geyim formasının tətbiqi məktəbdə ümumi standartları qorumağa, sosial və maddi fərqlərin geyim vasitəsilə nümayişini azaltmağa, şagirdlərdə məktəbə mənsubiyyət və kollektiv məsuliyyət hissini gücləndirməyə xidmət edə bilər. Güclü məktəbin əsasını peşəkar müəllim, keyfiyyətli tədris, səmərəli idarəetmə və sağlam pedaqoji mühit təşkil edir. Geyim forması isə həmin mühitin təşkilati elementlərindən biridir.

Burada əsas tərbiyəvi məqam ondan ibarətdir ki, uşaq məktəbdə hüquq və azadlıqlarla yanaşı, məsuliyyət və öhdəliklərin də mövcud olduğunu öyrənir.

- Bəzi insanlar geyim qaydalarını dini etiqad azadlığının məhdudlaşdırılması kimi qiymətləndirirlər. Sizcə, dünyəvilik prinsipini necə başa düşməliyik?

- Bu məsələdə ilk növbədə bir anlayışı dəqiqləşdirməliyik: dünyəvilik dinsizlik, dini dəyərlərin inkarı və ya dinə qarşı münasibət demək deyil. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 18-ci maddəsinə əsasən, din dövlətdən ayrıdır, bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir və dövlət təhsil sistemi dünyəvi xarakter daşıyır. Konstitusiyanın 48-ci maddəsi isə hər kəsin vicdan azadlığını, dinə münasibətini müstəqil müəyyənləşdirmək hüququnu təsbit edir. Bu iki prinsip bir-birini istisna etmir.
Dünyəvi dövlət müxtəlif dini inanclara malik insanların, eləcə də heç bir dinə etiqad etməyən vətəndaşların hüquqlarını tanıyır. Dövlət məktəbinin dünyəvi olması tədrisin müəyyən bir dini dünyagörüşü əsasında deyil, dövlət təhsil standartları və ümumi hüquqi prinsiplər əsasında təşkilini nəzərdə tutur. Lakin burada mühüm fərq var: məktəbin dünyəvi xarakter daşıması ilə şagirdin şəxsi dini etiqadını ifadə etməsi eyni hüquqi məsələ deyil.

Məncə, dünyəvi təhsilin mahiyyətini düzgün anlamaq üçün dini inanclara hörmətlə dövlət məktəblərində qanuni qaydalara riayət edilməsini bir-birinə qarşı qoymaq lazım deyil. Məktəb həm fərqli dünyagörüşlərinə hörmətin öyrədildiyi, həm də ümumi təhsil standartlarının tətbiq olunduğu məkandır.

- Bəs məktəbli geyimi ilə bağlı qüvvədə olan qanunvericilik konkret nəyi nəzərdə tutur? 

- Əvvəlcə məsələnin hüquqi əsasını dəqiqləşdirək. Nazirlər Kabinetinin 17 mart 2022-ci il tarixli 96 nömrəli qərarı ilə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində şagirdlərin geyim formalarının təsvirləri təsdiqlənib. 2026-cı il iyulun 7-də “Ümumi təhsil haqqında” Qanuna edilmiş dəyişikliklərlə dövlət məktəblərində şagirdlərin və müəllimlərin geyim tələblərinə riayət etmələri qanunvericilikdə ayrıca təsbit olunub. Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərarı ilə isə 2022-ci ildə təsdiqlənmiş sənədə yeni müddəalar əlavə edilib. Həmin qərarın 1.4-1-ci bəndinə əsasən, müəyyən edilmiş məktəbli formasının vahidliyini pozan, eləcə də ümumi təhsilin dünyəviliyi prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərindən istifadəyə yol verilmir. 1.4-2-ci bənddə isə Azərbaycan xalqının tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı keçirilən tədbirlərdə məktəbin Pedaqoji Şurasının qərarı ilə milli geyimlərdən və ya onların elementlərindən istifadəyə imkan nəzərdə tutulur.

Burada xüsusilə vurğulamaq istəyirəm ki, qərarın mətnində hicab ayrıca adlandırılmır və məhdudiyyət yalnız dini xarakterli geyim elementləri ilə bağlı deyil. Təsdiq edilmiş məktəbli formasının vahidliyini pozan digər əlavə geyim elementlərindən də istifadəyə yol verilmir. Başqa sözlə, qaydanın məzmunu konkret bir dini geyimin adından daha genişdir. Burada əsas götürülən meyarlar vahid geyim standartı və ümumi təhsilin dünyəviliyi prinsipidir. Bu tələblər dövlət məktəblərində təhsil alan bütün şagirdlərə şamil edilir.
Qanuna hörmət yalnız müəyyən edilmiş qaydaya əməl etmək deyil, həmin qaydanı da qanuni, ədalətli və əsaslandırılmış şəkildə tətbiq etməkdir.

- Sizcə, bütün şagirdlərə eyni geyim qaydasının tətbiqi həm də bərabərlik və ədalət məsələsidirmi?

- Bərabərlik məktəb mühitinin mühüm prinsiplərindən biridir. Məktəbdə sosial vəziyyətindən, dini mənsubiyyətindən və ailəsinin dünyagörüşündən asılı olmayaraq, bütün şagirdlərin hüquqlarına hörmət edilməlidir. Vahid geyim forması da bu baxımdan ümumi standart yaratmaq məqsədi daşıyır.

Lakin ədalət yalnız hamıya eyni qaydanın tətbiqi ilə məhdudlaşmır. Həmin qaydanın müxtəlif şagirdlərə necə təsir göstərməsi də nəzərə alınmalıdır. Məsələn, bir ailə üçün müəyyən geyim elementi adi şəxsi seçim ola bilər. Digər ailə isə həmin geyimi dini etiqadının ifadəsi hesab edə bilər.

Bu, hər bir fərdi istəyin məktəbdə avtomatik qəbul edilməli olduğu anlamına gəlmir. Lakin insanların narahatlıqlarının dinlənilməsi, qaydanın hüquqi əsasının izah edilməsi və qərarların qanun çərçivəsində əsaslandırılması vacibdir.
Ədalətli məktəb yalnız hamıya eyni tələbi qoyan deyil, həm də hər bir şagirdin ləyaqətini qoruyan, ayrı-seçkiliyə yol verməyən və qanuni müraciət imkanlarını təmin edən məktəbdir.

- Məsələnin psixoloji tərəfi də ciddi müzakirə olunur. Azyaşlı uşağın dini geyimlə bağlı müstəqil və şüurlu qərar verməsi nə dərəcədə mümkündür?

- Uşaqlıq insanın dünyanı tanıdığı, suallar verdiyi, müxtəlif anlayışları mənimsədiyi, şəxsiyyətinin və dünyagörüşünün formalaşdığı dövrdür. İnkişaf psixologiyasına əsasən, uşağın müstəqil düşünmə, mürəkkəb anlayışları qiymətləndirmə və qərarlarının nəticələrini dərk etmə bacarıqları yaş və təcrübə ilə inkişaf edir.

Bir uşağın dini geyimi özü istədiyi üçün seçməsi ilə ailəsinin və ya sosial mühitin təzyiqi nəticəsində geyinməsi fərqli vəziyyətlərdir. Uşağa mənasını anlamadığı davranışı məcburən qəbul etdirmək onun müstəqil düşünmə və şəxsi seçim imkanlarına mənfi təsir göstərə bilər. 

Sağlam tərbiyə uşağın yerinə bütün qərarları vermək deyil, onun yaşına uyğun düşünməsinə, sual verməsinə və tədricən məsuliyyətli seçim etməsinə şərait yaratmaqdır.

- Bəzi valideynlər hicabı dini və mənəvi tərbiyənin mühüm hissəsi hesab edirlər. Bəs yanaşmanı necə dəyərləndirirsiniz?

- Ailələrdə uşaqlara dini dəyərlərin daha erkən yaşlardan öyrədilməsi ənənəsi də mövcuddur. Uşağa elm vermək, təhlükəsiz mühit yaratmaq, özünü qorumağı, şəxsi sərhədlərini müəyyənləşdirməyi və başqalarının hüquqlarına hörmət göstərməyi öyrətmək əsasdır. Ailə uşağa öz mənəvi dəyərlərini öyrədərkən onun yaşını, inkişaf səviyyəsini və şəxsi fikrini də nəzərə almalıdır.
Dini tərbiyə ilə müstəqil düşüncənin inkişafı bir-birinə qarşı qoyulmamalıdır. Əksinə, mənəvi dəyərlərin dərk olunması, onların mahiyyətinin izah edilməsi və uşağın suallarının cavablandırılması tərbiyənin mühüm hissəsi olmalıdır.

- Bu məsələdə ailənin sərbəstliyi ilə uşağın şəxsi hüquqları arasında münasibət necə qurulmalıdır?

- Ailənin uşağın tərbiyəsində rolu əvəzsizdir. Valideynlər övladlarına milli, mənəvi, mədəni və dini dəyərlərini öyrədə bilərlər. Lakin valideyn məsuliyyəti yalnız uşağa müəyyən davranış qaydalarını qəbul etdirməkdən ibarət deyil. Uşağın sağlam inkişafını təmin etmək, onu dinləmək, düşünməsinə şərait yaratmaq və yaşına uyğun qərarvermə bacarıqlarını inkişaf etdirmək də bu məsuliyyətə daxildir. 

BMT-nin Uşaq Hüquqları Konvensiyasının 5-ci maddəsi valideynlərin uşağın inkişaf edən qabiliyyətlərinə uyğun istiqamətləndirici rolunu tanıyır. 12-ci maddə uşağın fikrinin dinlənilməsini, 14-cü maddə isə fikir, vicdan və din azadlığını nəzərdə tutur. Bu prinsiplər bizə göstərir ki, ailə tərbiyəsi ilə uşağın fərdi hüquqları birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Uşaq nə ailəsinin dini baxışlarına görə alçaldılmalı, nə də öz fikrini ifadə etmək imkanından məhrum edilməlidir. Məktəb və ailənin ortaq məqsədi uşağın özünü təhlükəsiz hiss etdiyi, öyrəndiyi, düşündüyü və şəxsiyyət kimi inkişaf etdiyi mühit yaratmaqdır.

- Bütün bunları nəzərə alsaq, problemin ən səmərəli həllini nədə görürsünüz?

- Məktəb rəhbərliyinin və müəllimlərin qanuni tələblərini izah etməsi təzyiq və təhqirlə qarşılanmamalıdır. Məktəbdə tələbkarlıq olmalıdır, lakin tələbkarlıq uşağın ləyaqətinə hörmətlə müşayiət edilməlidir.
Məncə, bu məsələnin həllini yalnız qadağanın və ya qaydanın mövcudluğunda axtarmaq kifayət deyil. Əsas məsələ qanuni tələblərin necə izah edilməsi, necə tətbiq olunması və bunun uşaqların təhsilinə hansı təsiri göstərməsidir. Bu istiqamətdə altı mühüm addım təklif edərdim.

1. Birincisi, hüquqi aydınlıq təmin olunmalıdır. Aidiyyəti dövlət qurumları geyim qaydalarının tətbiq dairəsini, hansı geyim elementlərinin müəyyən edilmiş standartlara uyğun sayıldığını, məktəb rəhbərlərinin səlahiyyətlərini və mübahisəli hallarda mümkün hüquqi tədbirləri aydın izah etməlidirlər. 
2. İkincisi, maarifləndirmə gücləndirilməlidir. Valideynlərə yalnız hansı geyimin tələb edildiyini deyil, bu tələbin hüquqi əsasını və məqsədini də izah etmək lazımdır. Şagirdlərə isə hüquq, məsuliyyət, dünyəvilik və qarşılıqlı hörmət anlayışları yaşlarına uyğun formada öyrədilməlidir.
3. Üçüncüsü, məktəb–valideyn dialoqu əsas vasitələrdən biri olmalıdır. Narazılıq yaranarsa, məktəb rəhbərliyi valideyni dinləməli, qaydanı izah etməli və məsələnin qanuni həll yollarını araşdırmalıdır. Valideyni dinləmək onun bütün tələblərini qəbul etmək demək deyil. Məktəbin qanuni tələblərinin olması da valideynin sual vermək və müraciət etmək hüququnu aradan qaldırmır.
4. Hüquqi və mənəvi tərbiyə sistemli aparılmalıdır. Məktəblərdə vicdan azadlığı, fərqli inanclara hörmət, şəxsi seçim, insan ləyaqəti, qanunun aliliyi və vətəndaş məsuliyyəti mövzularında maarifləndirici fəaliyyətlər təşkil oluna bilər. Bu istiqamətdə valideynlərlə də əməkdaşlıq edilməlidir.
5. Qəbul edilmiş qaydaların tətbiqinin nəticələri qiymətləndirilməlidir. Yalnız məktəbli formasına uyğunluq deyil, valideyn müraciətləri, şagirdlərin davamiyyəti, yaranan mübahisələrin həlli və məktəbdə psixoloji mühit də izlənilməlidir.
Əgər müəyyən sahələrdə təkrarlanan anlaşılmazlıqlar yaranırsa, bu, hüquqi izah və tətbiq mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsinə ehtiyac olduğunu göstərə bilər. Zərurət yarandıqda müəyyən geyim elementlərinin standart formaya uyğunlaşdırılması kimi alternativlərin hüquqi mümkünlüyü də səlahiyyətli qurumlar tərəfindən qiymətləndirilə bilər. Lakin bu, məktəblərin mövcud normativ tələblərdən kənar, özbaşına istisnalar tətbiq etməsi anlamına gəlməməlidir.
Məncə, davamlı həllin əsasını hüquqi aydınlıq, ardıcıl tətbiq, pedaqoji həssaslıq və məktəb–valideyn əməkdaşlığı təşkil etməlidir.

- Valideynlərə və müəllimlərə bu məsələdə hansı tövsiyələri verərdiniz?

- İlk növbədə, məktəblə ailənin bir-birinə qarşı tərəflər kimi deyil, uşağın inkişafına görə ortaq məsuliyyət daşıyan tərəfdaşlar kimi davranmasını vacib hesab edirəm. Valideyn uşağa məktəbin qanuni qaydalarını izah etməli, eyni zamanda onun suallarını və narahatlıqlarını diqqətlə dinləməlidir. Müəllim isə yalnız tələb qoyan şəxs olmamalıdır. O, həmin tələbin mahiyyətini izah etməli, öz ədalətli və hörmətli davranışı ilə şagirdlərə nümunə göstərməlidir. 
Burada uşaqların yaş xüsusiyyətləri də nəzərə alınmalıdır. İbtidai sinif şagirdinə qayda və məsuliyyət anlayışlarını sadə nümunələrlə izah etmək mümkündür. Yuxarı sinif şagirdləri ilə isə hüquqlar, vəzifələr, dünyəvilik, vicdan azadlığı və şəxsi seçim mövzularında daha geniş müzakirələr aparmaq olar.
Əgər biz uşağa hörməti öyrətmək istəyiriksə, ilk növbədə özümüz ona hörmət göstərməliyik. Əgər qanuna hörməti öyrətmək istəyiriksə, öz qərarlarımızı da hüquqi əsaslarla qəbul etməliyik.
Mən bir prinsipə xüsusi əhəmiyyət verirəm: Nizam-intizamın ən yüksək göstəricisi uşağın qaydaya yalnız cəzadan çəkinərək deyil, onun mahiyyətini anlayaraq əməl etməsidir. Əsl tərbiyə uşağa yalnız nə etməli olduğunu söyləmək deyil, niyə belə davranmalı olduğunu başa salmaqdır.

- Sizcə, bu müzakirələr Azərbaycan cəmiyyətinə hansı mühüm dərsi verir?

- Hesab edirəm ki, bu müzakirələr bizə hüquq və məsuliyyət, fərdi azadlıq və ümumi qaydalar, tələbkarlıq və qarşılıqlı hörmət arasında düzgün münasibətin nə qədər vacib olduğunu bir daha göstərir.Biz uşaqlarımıza hüquqlarını öyrətdiyimiz kimi, məsuliyyətlərini də öyrətməliyik. Lakin onlara yalnız qaydalara əməl etməyi deyil, həmin qaydaların mahiyyətini anlamağı, sual verməyi, düşünməyi və fərqli fikirlərə hörmət göstərməyi də aşılamalıyıq. Bizim daha böyük məqsədimiz yalnız müəyyən edilmiş qaydalara əməl edən şagirdlər deyil, bilikli, sağlam düşüncəli, hüquqlarını bilən, məsuliyyətini dərk edən və müstəqil qərar qəbul etməyi bacaran vətəndaşlar yetişdirməkdir. Bu baxımdan məktəbli geyimi ətrafında yaranmış müzakirələri cəmiyyət üçün hüquqi maarifləndirmə, vətəndaşlıq tərbiyəsi və məktəb–valideyn əməkdaşlığının inkişafı istiqamətində faydalı imkana çevirmək olar.

- Sonda ictimaiyyətə əsas mesajınız nə olardı?

- İlk növbədə, bu məsələyə qarşılıqlı hörmət, hüquqi məsuliyyət və uşaqlarımızın gələcəyinə həssas münasibətlə yanaşmağın vacibliyini vurğulamaq istəyirəm. Dövlət məktəblərində müəyyən edilmiş vahid geyim qaydalarına əməl etmək hüquqi öhdəlikdir. Həmin qaydaların tətbiqində uşağın ləyaqətinin, təhsil hüququnun və qanuni maraqlarının qorunması isə eyni dərəcədə mühüm məsuliyyətdir. Bu iki məsələ bir-birinə qarşı qoyulmamalıdır.

Qaydalar aydın, qərarlar əsaslandırılmış, münasibətlər ədalətli olduqda həm məktəbdə nizam-intizamın qorunması, həm də valideynlərin məktəbə etimadının möhkəmlənməsi üçün sağlam şərait yaranır. Mən istərdim ki, cəmiyyətimiz bu müzakirəni qarşıdurmaya deyil, qarşılıqlı anlayışa, hüquqi maarifləndirməyə və uşaqlarımızın gələcəyinə xidmət edən dialoqa çevirsin.
Unutmamalıyıq ki, məktəbin ən böyük uğuru yalnız şagirdlərin müəyyən edilmiş geyim qaydalarına əməl etməsi deyil. Əsas uğur onların bilikli, məsuliyyətli, ədalətli, sağlam düşüncəli və başqalarının hüquqlarına hörmət edən şəxsiyyətlər kimi yetişməsidir.
Məktəbli forması uşaqları zahirən birləşdirə bilər. Onları gələcəkdə savadlı, məsuliyyətli və bir-birinə hörmət edən vətəndaşlara çevirən isə aldıqları təhsil, qazandıqları dəyərlər və yaşadıqları məktəb mühitidir. Çünki güclü məktəb yalnız qaydaları olan məktəb deyil. Güclü məktəb həmin qaydaları ədalətlə tətbiq edən, uşağın ləyaqətini qoruyan, ona düşünməyi öyrədən və cəmiyyətin etimadını qazanan məktəbdir.