"Lifelong learning" - ömürboyu təhsil niyə vacibdir?

Müasir dövrdə milli təhsil sistemlərində əsas trendlərdən biri hesab olunan ömürboyu təhsil konsepsiyası insanın bütün həyatı boyu davam edən fasiləsiz öyrənmə və inkişaf prosesini ifadə edir. Bu konsepsiya təhsil sisteminin və peşəkar inkişafın modernləşdirilməsinin mühüm tərkib hissəsi kimi qəbul olunur. Məhz buna görə də təhsilin bütün səviyyə və formalarını əhatə edən strukturların bu prosesdə fəal iştirakı vacib sayılır.
 
Yetkin əhalinin ömürboyu təhsilə cəlb edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu proses təkcə peşəkar bacarıqların təkmilləşdirilməsinə deyil, eyni zamanda bilik səviyyəsinin yüksəlməsinə, yaradıcı potensialın inkişafına və təcrübə mübadiləsinə də töhfə verir.

Niyə bütün həyat boyu oxumağa dəyər?

“Azərbaycan müəllimi” bu məqalədə ömürboyu təhsilin həm cəmiyyət, həm də fərdlər üçün əhəmiyyətli rolundan bəhs edir. Yaxın keçmişə nəzər salsaq, hələ 20 il əvvəl ali təhsil uğurlu karyera üçün kifayət qədər möhkəm əsas hesab olunurdu. Lakin bu gün dünya sürətlə dəyişir. Yeni texnologiyalar, əmək bazarındakı dinamik transformasiyalar və biliklərin tez köhnəlməsi göstərir ki, tək bir diplom artıq kifayət etmir. 

Süni intellekt, bulud texnologiyaları və avtomatlaşdırma kimi yeniliklər peşəkar mühiti köklü şəkildə dəyişir. Köhnə iş üsulları daha səmərəli metodlarla əvəz olunur, işçilərdən tələb olunan bacarıqlar isə demək olar ki, hər il yenilənir. Bu şəraitdə rəqabətdə qalmaq üçün fasiləsiz öyrənmə vərdişinə malik olmaq zəruridir. 

 Bu baxımdan “lifelong learning” anlayışının mahiyyətini, onun şəxsi və peşəkar inkişaf üçün əhəmiyyətini və prinsiplərinin gündəlik həyata necə tətbiq oluna biləcəyini anlamaq vacibdir.

"Lifelong learning" termini nəyi ifadə edir?

İngilis dilindəki "lifelong learning" ifadəsi Azərbaycan dilinə “ömürboyu təhsil” kimi tərcümə olunur və təhsilin yalnız məktəb və ali təhsil mərhələsi ilə məhdudlaşmadığını bildirir. Bu ideya XX əsrin ortalarında, 1968-ci ildə YUNESKO tərəfindən ilk dəfə rəsmi şəkildə təqdim olunub və onun cəmiyyətin inkişafındakı rolu vurğulanıb. Rəqəmsal inqilab və texnologiyaların sürətli inkişafı fonunda ömürboyu təhsil bu gün daha da aktuallaşıb.  Artıq öyrənmə yalnız gənclərlə məhdudlaşmır, müxtəlif yaş və peşə qruplarını əhatə edir.

Müasir dünyada fasiləsiz təhsil nə üçün vacibdir?

Ömürboyu təhsil mütəxəssislərin əmək bazarında tələbatlı qalmasına, həm peşəkar, həm də yumşaq bacarıqların (soft skills) inkişafına kömək edir. Məsələn, İT sahəsində proqramlaşdırma dilləri və texnologiyalar daim yenilənir və bu sahədə çalışanların rəqabətədavamlılığı fasiləsiz öyrənmədən asılıdır. Aktual bilik və bacarıqlara malik mütəxəssislər adətən daha yüksək gəlir və daha geniş karyera imkanları əldə edirlər.  

Fasiləsiz təhsil şəxsi inkişafı da stimullaşdırır, dünyagörüşünü genişləndirir, yeni maraqların formalaşmasına və özünüreallaşdırmaya şərait yaradır. Daim öyrənmək insanın həyat məmnunluğunu və özünə inamını artırır. 

Hazırda bir sıra aparıcı şirkətlər öz əməkdaşları üçün təlim proqramlarını fəal şəkildə tətbiq edirlər. Bu, təkcə komandanın inkişafına deyil, həm də sərt rəqabət şəraitində istedadların qorunub saxlanmasına xidmət edir. Bundan əlavə, personalın təlimi kadrların daxili mobilliyini artırdığı üçün yeni mütəxəssislərin axtarışı ilə bağlı xərcləri azaldır.

Ömürboyu öyrənmə hansı prinsiplərə əsaslanır? 

Fasiləsiz təhsil konsepsiyası ənənəvi təhsil sistemlərinin hüdudlarını aşaraq, daimi özünüinkişaf, yeni bilik və bacarıqlar əldə etməyə yönəlmiş bir həyat fəlsəfəsi və yaşam tərzini ifadə edir. Bu yanaşma bir neçə əsas prinsipə söykənir:
Maraq və öyrənməyə həvəs – ömürboyu öyrənmənin təməl keyfiyyətidir. Bu, yenilikləri öyrənməyə, qeyri-müəyyənlikləri araşdırmağa və dünyagörüşünü daim genişləndirməyə yönəlmiş tükənməz istəkdir. Maraqlı insan sual verməkdən, cavab axtarmaqdan və təcrübə aparmaqdan çəkinmir. O, yeni bilik və bacarıqları inkişaf üçün fürsət kimi qəbul edir. 

Düşüncə çevikliyi –köhnəlmiş yanaşmaların aktuallığını itirdiyi daim dəyişən dünyada uyğunlaşmanın əsas açarıdır. Düşüncə çevikliyi yeni şəraitə adaptasiya olmağa, məlumatı tənqidi qiymətləndirməyə, müxtəlif baxış bucaqlarını görməyə və dəyişikliklərə tez uyğunlaşmağa imkan verir. Bu, əldə olunan biliklərin praktikada səmərəli tətbiqini təmin edən fasiləsiz təhsilin mühüm komponentidir. 

Daimi özünüinkişaf istəyi – "lifelong learning" bacarıqların təkmilləşdirilməsini, biliklərin genişləndirilməsini və şəxsi inkişaf arzusunu nəzərdə tutur. Bu, insanın öz üzərində davamlı çalışması, yeni öyrənmə və inkişaf imkanları axtarması deməkdir. Bu məqsədyönlülük istənilən sahədə rəqabətqabiliyyətli və uğurlu olmağa imkan verir.

Müstəqillik – insan nəyi və necə öyrənəcəyini özü seçir, məqsədlərini müəyyənləşdirir və uyğun öyrənmə üsullarını seçir. Bu, tədris prosesində fəal iştirak və şəxsi inkişaf üçün məsuliyyət daşımaq deməkdir.

Həyata inteqrasiya – təhsil təcrid olunmuş bir proses deyil, gündəlik həyatın bir hissəsidir. Yeni bilik və bacarıqlar işdə, şəxsi münasibətlərdə və digər sahələrdə praktik şəkildə tətbiq olunur.

Praktiki yönümlülük – əldə olunan biliklər real həyatda tətbiq oluna bilməlidir. Bu isə təhsilin konkret problemlərin həllinə və müəyyən məqsədlərin əldə edilməsinə yönəlməsini tələb edir.

Refleksiya və özünüqiymətləndirmə – "lifelong learning"in vacib aspektlərindən biri öyrənmə nəticələrinin mütəmadi təhlili və özünüqiymətləndirməsidir. Bu, təhsil planını düzəltməyə və daha yüksək nəticələr əldə etməyə imkan verir.

Ömürboyu təhsilin formatları

Fasiləsiz təhsil hər kəsə özünüinkişaf üçün optimal yolu tapmağa imkan verən müxtəlif formalarda həyata keçirilə bilər. Bu formatlar strukturlaşdırılmış proqramlardan tutmuş müstəqil öyrənməyədək dəyişir və seçim şəxsi məqsədlərdən, mövcud vaxtdan və resurslardan asılıdır. Ən geniş yayılmış formaları nəzərdən keçirək:

Rəqəmsal təhsil: onlayn kurslar, vebinarlar, mobil tətbiqlər — ən əlçatan və çevik formatlardan biridir. Bu format istənilən vaxtda və istənilən məkanda, məsələn, ictimai nəqliyyatda səfər zamanı və ya nahar fasiləsində öyrənməyə imkan verir. Onlayn təhsil platformaları müxtəlif ixtisaslar və hobbilər üzrə geniş kurs seçimi təqdim edir. Bir çox tətbiqlər oyun mexanikası və fərdiləşdirilmiş proqramlar vasitəsilə interaktiv öyrənmə imkanı yaradır.

Korporativ təhsil: bir çox şirkətlər əməkdaşlarının inkişafına sərmayə qoyaraq daxili təlim proqramları təşkil edirlər. Bunlara treninqlər, seminarlar, daxili mentorluq və yeni bacarıqların mənimsənilməsinə imkan verən layihələr üzərində müstəqil iş daxildir. Bu yanaşma işçilərə işdən ayrılmadan peşəkarlıqlarını artırmağa və şirkətin uğuruna töhfə verməyə şərait yaradır.

Seminarlar, konfranslar və master-klasslar: bu cür tədris tədbirlərində iştirak yeni biliklər əldə etmək, öz sahənizin aparıcı mütəxəssisləri ilə tanış olmaq, həmkarlarla əlaqələr qurmaq, təcrübə mübadiləsi aparmaq və peşəkar dünyagörüşünü genişləndirmək üçün əla imkandır.

Fərdi mentorluq və kouçinq: təcrübəli mentor və ya kouçla işləmək müəyyən bacarıqların inkişafı və ya konkret məqsədlərə nail olmaq üçün fərdi dəstək almağa imkan verir. Mentor öz təcrübəsini bölüşür, geribildirim verir və mümkün səhvlərdən yayınmağa kömək edir. Kouçinq isə daha çox məqsədlərin müəyyənləşdirilməsinə və şəxsi potensialın inkişafına yönəlir.

Özünütəhsil: ömürboyu təhsilin ən müstəqil forması olan bu format ixtisaslaşdırılmış ədəbiyyatın oxunmasını, tədris videolarının izlənilməsini, podkastların dinlənilməsini və müxtəlif mənbələr vasitəsilə seçilmiş mövzunun müstəqil araşdırılmasını əhatə edir. Bu cür təhsil yüksək özünüidarə və intizam tələb etsə də, konkret maraqlara və məqsədlərə fokuslanmağa imkan verir.

Fasiləsiz təhsilin üstünlükləri

Ömürboyi təhsil bütün həyat sahələrinə təsir edən və çoxsaylı faydalar gətirən özünə sərmayədir. O, təkcə peşəkar deyil, həm də şəxsi inkişafı dəstəkləyir, sürətli adaptasiya qabiliyyətini, yeni şəraitə uyğunlaşma bacarığını və özünə inamı gücləndirir. Əsas üstünlüklər bunlardır:

Çeviklik və uyğunlaşma qabiliyyəti: daimi öyrənmə tapşırıqlar arasında asan keçid etməyə və yeni sahələri mənimsəməyə kömək edir. Məsələn, veb-proqramlaşdırmanın əsaslarını öyrənmiş dizayner müştərilərə daha kompleks həllər təklif edə bilər, CRM sistemləri ilə işləməyi bacaran satış mütəxəssisi isə işinin effektivliyini artırar.

Karyera yüksəlişi: kurslar və ya özünütəhsil vasitəsilə əldə edilən bilik və bacarıqlar vəzifə artımı şansını əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldir və yeni karyera perspektivləri açır.

Məhsuldarlığın artması: yeni biliklər iş proseslərini optimallaşdırmağa və  məqsədlərə daha tez çatmağa imkan verir. Məsələn, testlərin avtomatlaşdırılmasını öyrənmək proqramçıların vaxtına qənaət edir, layihə idarəetməsinin yeni metodlarını mənimsəmək isə bütün komandanın səmərəliliyini artırır.

Maliyyə sabitliyi: vaxtında əldə edilən bacarıqlar karyerada fasilələrin qarşısını almağa və əmək bazarında dəyərinizi artırmağa imkan verir ki, bu da maddi vəziyyətin yaxşılaşmasına səbəb olur.

Dünyagörüşünün genişlənməsi: fasiləsiz təhsil yeni ideyalar, konsepsiyalar və baxış bucaqları ilə tanış olmağa imkan yaradır, yaradıcı düşüncəni inkişaf etdirir.

Əlaqələr şəbəkəsinin genişlənməsi: netvörkinq peşəkar əlaqələr şəbəkəsinin inkişafına və həmfikirlərdən ibarət icmanın formalaşmasına kömək edir. İxtisasartırma zamanı fikir və təcrübə mübadiləsi innovativ düşüncəni stimullaşdırır və yeni imkanlar açır.
Soft skills-in gücləndirilməsi: bir çox kurs və təlim proqramları ünsiyyət bacarıqlarını, komandada işləməyi, problemlərin həllini və istənilən iş yerində tələb olunan digər yumşaq bacarıqları inkişaf etdirir.

Özünə inam: istənilən yeni mövzunu mənimsəyə biləcəyinizi dərk etmək həm peşəkar, həm də şəxsi həyatda özünəinamı və özünə dəyəri əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Sağlamlığın qorunması: daimi öyrənmə beyin fəaliyyətini stimullaşdırır, idrak funksiyalarını dəstəkləyir və beyində yaşla bağlı dəyişikliklərin qarşısını almağa kömək edir ki, bu da uzun illər aktiv və sağlam qalmağa şərait yaradır.

Ömürboyu təhsil üçün əsas bacarıqlar- fasiləsiz öyrənməyə nə kömək edir?

Fasiləsiz təhsildə uğur qazanmaq üçün təlim prosesini səmərəli planlaşdırmağa, motivasiyanı qorumağa və əldə olunan biliklərdən maksimum fayda götürməyə imkan verən bir sıra bacarıqların inkişaf etdirilməsi vacibdir: 

Tənqidi düşüncə: informasiyanı təhlil etmək, faktları fikirlərdən ayırmaq və etibarlı mənbələr tapmaq bacarığı. Məsələn, yeni texnologiyanı öyrənərkən onun real tapşırıqlarda tətbiq oluna bilməsini qiymətləndirmək vacibdir.

Vaxtın idarə olunması: planlaşdırma və prioritetlərin düzgün müəyyənləşdirilməsi təhsili digər işlərlə səmərəli şəkildə uzlaşdırmağa imkan verir. Layihə və tapşırıq idarəetmə alətlərindən istifadə prosesi sistemləşdirir.

Özünə intizam: müntəzəm təhsil iradə gücü və nəticələrə görə məsuliyyət tələb edir. Məsələn, onlayn kursu uğurla başa çatdırmaq üçün sıx qrafikdə vaxt ayırmaq bacarığı vacibdir.

Yeni biliklərə maraq: inkişafın əsas hərəkətverici qüvvəsidir. Sual vermək və onların cavabını axtarmaq motivasiyanı qorumağa kömək edir.

Ünsiyyət bacarığı: insanlarla qarşılıqlı əlaqə qurmaq, təcrübə mübadiləsi aparmaq və mentorlar tapmaq yeni bilik mənbələrinə çıxışı təmin edir.

Dincəlməyi bacarmaq: fasiləsiz təhsil həddindən artıq yorğunluğa səbəb ola bilər. Səmərəliliyi qorumaq üçün fasilələri və istirahəti planlaşdırmaq vacibdir. Şüurlu öyrənmə yanaşması, dəqiq məqsədlərin qoyulması və öyrənilən materiala marağın saxlanması təhsil intensivliyi ilə istirahət arasında balans tapmağa kömək edir. Bu, uzunmüddətli motivasiyanı təmin edir və emosional tükənmənin qarşısını alır.

Xarici ölkələrin ömürboyu təhsil sahəsində təcrübələri

Avropa İttifaqı məkanında ömürboyu təhsil strateji prioritet hesab olunur və vahid yanaşma mövcuddur. Avropa “lifelong learning” strategiyası çərçivəsində vətəndaşların istənilən yaşda təhsilə çıxışı dəstəklənir. Erasmus+, EPALE (yetkinlərin təhsili platforması) kimi proqramlar vasitəsilə böyüklər üçün kurslar, mübadilə proqramları və onlayn resurslar təqdim olunur. Üzv ölkələrdə qeyri-formal və informal təhsilin tanınması və sertifikatlaşdırılması geniş yayılıb. Əsas üstünlük təhsilin əmək bazarı ilə sıx əlaqələndirilməsidir.

Almaniya ömürboyu təhsil sahəsində peşə yönümlü model ilə seçilir. Xalq universitetləri (Volkshochschule) – bütün yaş qrupları üçün münasib qiymətlərlə dil, İT, maliyyə savadlılığı, incəsənət və digər sahələrdə kurslar təklif edir. Dual təhsil sistemi – iş və təhsilin paralel aparılması. Dövlət və işəgötürənlər tərəfindən yenidənixtisaslaşma (reskilling) və ixtisasartırma (upskilling) maliyyələşdirilir.  Əsas üstünlük təhsilin praktikliyə və məşğulluğa yönəlməsidir.

Finlandiya ömürboyu təhsili həyat tərzi kimi qəbul edən ölkələrdəndir. Böyüklər üçün pulsuz və ya subsidiyalı kurslar. Kitabxanalar, icma mərkəzləri və universitetlər öyrənmə məkanına çevrilib. Yaşlı əhali üçün rəqəmsal bacarıqların inkişafı xüsusi diqqət mərkəzindədir. Əsas üstünlük təhsilin inklüzivliyi və bərabər çıxış imkanlarıdır.

Sinqapur “SkillsFuture” proqramı ilə dünyada nümunə sayılır. Hər bir vətəndaşa dövlət tərəfindən təhsil vauçeri verilir. Vətəndaşlar bu vəsaiti onlayn və oflayn kurslara sərf edə bilirlər. Təhsil proqramları birbaşa iqtisadiyyatın ehtiyaclarına uyğunlaşdırılır. Əsas üstünlük dövlət–biznes–təhsil əməkdaşlığıdır.

Yaponiya yaşlanan cəmiyyət şəraitində ömürboyu təhsilə xüsusi önəm verir. Yaşlı insanlar üçün universitetlər və icma əsaslı öyrənmə proqramları. Təhsil təkcə peşə deyil, aktiv və sağlam həyat tərzi ilə əlaqələndirilir. Könüllülük və bilik mübadiləsi təşviq olunur. Əsas üstünlük sosial aktivliyin və sağlam yaşlanmanın dəstəklənməsidir. 

Kanadada ömürboyu təhsil multikultural və çevik sistem üzərində qurulub. Kolleclər və universitetlər qısamüddətli sertifikat proqramları təklif edir.Miqrantlar və yaşlılar üçün xüsusi uyğunlaşdırılmış proqramlar mövcuddur. Onlayn və hibrid təhsil geniş yayılıb. Əsas üstünlük fərdi ehtiyaclara uyğunlaşmadır.

Xarici təcrübələr göstərir ki, uğurlu ömürboyu təhsil sistemi üçün əsas şərtlər bunlardır: dövlət dəstəyi və strategiya, əmək bazarı ilə əlaqə, rəqəmsal və çevik təhsil formaları, yaş məhdudiyyətinin olmaması, qeyri-formal təhsilin tanınması.
Ömürboyu təhsil rəqabətli insan kapitalı kimi çıxış edir.

Beynəlxalq təşkilatların ömürboyu təhsil siyasətləri

BMT-nin elm, təhsil və mədəniyyət qurumu olan UNESCO ömürboyu təhsilə fundamental insan hüququ, davamlı inkişafın əsas dayağı və ictimai dəyər kimi baxır.  Və sosial ədalət və inklüzivliyin aləti kimi qəbul edir. UNESCO üçün "lifelong learning" təkcə iqtisadi deyil, humanist və sosial məzmun daşıyır. 

UNESCO-nun ömürboyu təhsil sahəsində prioritet istiqamətləri yetkinlərin və yaşlıların təhsili, qeyri-formal və informal təhsilin tanınması, əsas bacarıqlar (savadsızlığın aradan qaldırılması, rəqəmsal savadlılıq), sosial inklüzivlik (qadınlar, miqrantlar, yaşlılar, həssas qruplar), mədəniyyət, vətəndaşlıq və dəyərlər kimi təsnif olunur.
UNESCO-nun yanaşmasına əsasən təhsil fərdlər və cəmiyyət üçün dəyərdir. 

OECD ömürboyu ömürboyu öyrənməni əsasən, bacarıqların inkişafı, əmək bazarına uyğunluq, iqtisadi rəqabətqabiliyyətlilik prizmasından qiymətləndirir.   Qeyd olunur ki, ömürböyu təhsil daha çox texnokratik və ölçülə bilən yanaşmadır. Fasiləsiz təhsilə dair OECD-nin yanaşması Skills Strategy (OECD Skills Strategy), Reskilling və Upskilling, Adult Learning Systems kimi sənədlərdə əksini tapıb. 

OECD-nin ömürboyu təhsillə bağlı əsas sualı belədir: “Ölkə bacarıqları necə yaradır, istifadə edir və yeniləyir?”. OECD-nin əsas prioritet istiqamətləri yetkinlərin bacarıqlarının ölçülməsi (PIAAC), iş bazarına uyğun ixtisasartırma, rəqəmsal və yaşıl bacarıqlar, işəgötürənlərin təlimə cəlb olunması, təlimin səmərəliliyinin ölçülməsi ilə müəyyən olunur. 

OECD-nin yanaşması ömürboyu təhsil = bacarıqlar + məhsuldarlıq + iqtisadi dayanıqlılıq kimi xarakterizə olunur. 

Dünya Bankına görə isə ömürboyu təhsil iqtisadi inkişaf və insan kapitalı aləti kimi çıxış edir. DB ömürboyu təhsili insan kapitalının artırılması, yoxsulluğun azaldılması, inkişaf edən ölkələrin rəqabət gücü kontekstində görür. Bu yanaşma xüsusilə orta və aşağı gəlirli ölkələr üçün yönəldilib. Dünya Bankının əsas tezisi “Ölkələr yalnız məktəbə yox, öyrənməyə investisiya etməlidir”.  Human Capital Index (HCI), Learning Poverty, Workforce Development qurumun əsas konsepsiyalarıdır. Dünya Bankının ömürboyu təhsilə yanaşması belədir: təhsil iqtisadi inkişaf üçün investisiyadır.