Məktəbdə davamiyyət problemləri: Şagirdlər niyə dərs buraxır? – OECD  

“Hər səhər milyonlarla uşaq məktəbə getməlidir. Lakin müxtəlif səbəblərdən onların bir qismi dərslərdə müntəzəm iştirak edə bilmir. Son illərdə məktəbə davamiyyət problemləri bir çox ölkələrdə ciddi narahatlıq doğuran məsələyə çevrilib. Məktəbə davamiyyət problemləri artıq kənarda qalan, ikinci dərəcəli bir məsələ deyil; onlar demək olar ki, hər ölkədə sinif otaqlarına təsir edən ciddi bir problemə çevrilib”.

“Azərbaycan müəllimi” xəbər verib ki, bu barədə İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) Təhsil və bacarıqlar departamentinin yeni “Hər gün əhəmiyyətlidir: Məktəbə davamiyyət problemlərini anlamaq, qarşısını almaq və onlara cavab vermək” (Every Day Counts: Understanding, Preventing and Responding to School Attendance Problems) adlı yeni hesabatında bildirilir. 

Hesabat OECD-nin Məktəbə davamiyyət problemləri üzrə siyasət sorğusundan, elmi ədəbiyyatdan və beynəlxalq genişmiqyaslı qiymətləndirmələrdən əldə edilən sübutları bir araya gətirərək məktəb buraxmalarının əsas anlayışlarını, terminologiyasını, beynəlxalq meyillərini, səbəblərini və nəticələrini izah edir. Hesabat həmçinin məktəbə davamiyyətin dəstəklənməsinə yönəlmiş siyasət və təcrübələri nəzərdən keçirir, təqdim olunan sübutlardan irəli gələn əsas mesajları və siyasət tövsiyələrini ümumiləşdirir. Bu hesabat təhsil sistemlərində müntəzəm məktəb davamiyyətini təşviq etmək və davamiyyət problemləri yaşayan şagirdlərə dəstəyi gücləndirmək istəyən siyasətçilər, praktiklər və tədqiqatçılar üçün faydalı olacaqdır.

Əsas anlayışlar, terminologiya və beynəlxalq meyillər

Hesabatda “məktəbə davamiyyət problemləri” geniş çərçivəli ümumi termin kimi, “qeyri-davamiyyət” isə ibtidai və ya orta təhsil müəssisələrində rəsmi qeydiyyatda olan şagirdlərin məktəbə gəlməməsinin bütün formalarını ifadə edən qısa termin kimi istifadə olunur. Lakin müxtəlif ölkələrdə istifadə olunan fərqli terminologiyalar beynəlxalq müqayisələri çətinləşdirir.

İstifadə edilən dil və təsnifatlar davamiyyət problemlərinə verilən reaksiyaları, eləcə də şagird və ailələrin təcrübələrini formalaşdıra bilər. Terminologiya davamiyyətsizliyin necə ölçüldüyünə, şərh edildiyinə və həll olunduğuna təsir göstərir. Məsələn, üzrlü və üzrsüz davamiyyətsizlik arasındakı fərqlər müdaxilələrin dəstəkləyici, intizam xarakterli və ya hüquqi xarakterli olacağını müəyyənləşdirir. Bu təsnifatlar eyni zamanda həssas və marginal vəziyyətdə olan şagird və ailələrin qarşılaşdığı bərabərsizlikləri dərinləşdirə bilər.

Bu çətinliklərə baxmayaraq, beynəlxalq genişmiqyaslı qiymətləndirmələr (məsələn, PISA və TIMSS) müəyyən meyilləri izləməyə imkan verir. Məktəbə davamiyyət problemləri 2010-cu illərin əvvəllərindən etibarən bir sıra təhsil sistemlərində daha da kəskin hal alıb.  Bu problemlər xüsusilə sosial-iqtisadi baxımdan əlverişsiz şəraitdə yaşayan və miqrant mənşəli şagirdlər arasında daha geniş yayılıb.  Bununla belə, nəticələr kontekstdən, zamandan və təhsil səviyyəsindən asılı olaraq fərqlənir. Bundan başqa, şagirdlərin öz hesabatlarına əsaslanan göstəricilər və məktəb rəhbərlərinin qavrayışları çox vaxt fərqli mənzərələr ortaya qoyur ki, bu da ölçmə və müqayisə problemlərini göstərir. Yenə də pandemiyadan sonrakı dövrdə davamiyyət məsələsi narahatlıq doğurmaqda davam edir və bir çox təhsil sistemi pandemiyadan sonra yüksək davamiyyətsizlik səviyyələrinin qalıcı olduğunu bildirir.

Məktəbə davamiyyət problemlərinin səbəbləri

Məktəbdənqalma meyilləri çox vaxt erkən yaşlarda başlayır və uzun müddət davam edir. Əslində, əvvəlki qeyri-davamiyyət halları  gələcəkdə baş verəcək davamiyyətsizlik hallarının ən güclü göstəricilərindən biridir. Bu nümunələr erkən formalaşa və təhsil pillələri arasında keçid dövrlərində sabitləşə və ya güclənə bilər.
Sağlamlıqla bağlı çətinliklər, məktəbdən uzaqlaşma və ailə problemləri davamiyyət problemlərinin əsas səbəbləri olaraq qalır. Fiziki xəstəliklər, psixi sağlamlıq problemləri, darıxma, aşağı motivasiya və təhsilin əhəmiyyətsiz görünməsi şagirdlərin məktəbə getmək qərarına təsir göstərir. Maddi məhrumiyyət, qeyri-sabit yaşayış şəraiti, ailə üzvlərinə qulluq öhdəlikləri, valideynlərin sağlamlıq problemləri və ailədaxili münaqişələr gündəlik qaydaları poza və şagirdlərin məktəbə davam etmək imkanlarını azalda bilər.

Bundan əlavə, dəstəkləyici məktəb mühiti, məktəbə aidiyyət hissi, müsbət müəllim-şagird münasibətləri və sabit həmyaşıd əlaqələri daha yaxşı davamiyyətlə əlaqələndirilir. Əksinə, zorakılıq (bulinq), məktəb və ailə arasında zəif kommunikasiya və parçalanmış dəstək mexanizmləri davamiyyətsizliyin artmasına səbəb ola bilər.

Dəyişən sosial normalar və institusional koordinasiya da davamiyyət problemlərinə təsir göstərə bilər. Valideynlərin yüngül xəstəlik səbəbilə məktəbi buraxmağa və ya tədris dövründə tətilə çıxmağa daha tolerant yanaşması gündəlik davamiyyətlə bağlı ümumi gözləntiləri zəiflətmiş görünür. Eyni zamanda, məktəblərlə xarici xidmətlər arasında zəif koordinasiya, psixi sağlamlıq və sosial dəstək sahəsindəki boşluqlar da davamiyyətsizliyə səbəb ola bilər.

Məktəbə davamiyyət problemləri tək bir amildən qaynaqlanmır; onlar müxtəlif səviyyələrdə qarşılıqlı təsir göstərən səbəblərin nəticəsidir. Siyasət çərçivələri və icma mühiti ailələrin resurslarını, məktəb təcrübələrini və dəstək xidmətlərinə çıxışı formalaşdırmaqla dolayı şəkildə davamiyyətsizliyə təsir göstərə bilər. Məhəllənin təhlükəsizliyi və nəqliyyatın etibarlılığı da şagirdlərin məktəbə davamiyyətini məhdudlaşdıra bilər.

Məktəbə davamiyyət problemlərinin nəticələri

Davamiyyətsizlik tədrisə, əks-əlaqə, qiymətləndirməyə və həmyaşıdlarla birgə öyrənməyə çıxışı azaldır ki, bu da akademik nəticələri zəiflədə bilər. Məktəbə davamiyyət problemləri həmçinin icraedici funksiyaların zəifləməsi, motivasiyanın azalması, əzmkarlığın aşağı düşməsi və təhsil məqsədlərinin zəifləməsi ilə əlaqələndirilir ki, bunlar da şagirdlərin öyrənmə qabiliyyətinə mənfi təsir göstərir.

Bu təsirlər erkən yaşlardan başlaya və təhsilin kritik mərhələlərində daha da güclənə bilər. İbtidai təhsildə davamiyyətsizlik əsas bacarıqların inkişafına mənfi təsir göstərir. Aşağı orta təhsil dövründə davamiyyətsizlik xüsusilə zərərlidir, çünki bu dövr mühüm akademik və inkişaf keçidləri ilə üst-üstə düşür. Yuxarı orta təhsildə isə davamiyyətsizlik, xüsusilə vacib qiymətləndirmə və imtahan dövrlərində ciddi mənfi təsir göstərir.

Davamiyyət problemləri həmçinin sosial və emosional bacarıqların zəifləməsi, məktəblə bağlılığın azalması və aidiyyət hissinin zəifləməsi ilə əlaqələndirilir. Bundan əlavə, onlar daxili psixoloji problemlərin (məsələn, narahatlıq və təşviş), eləcə də davranış problemlərinin və riskli davranışların artması ilə əlaqəlidir.

Nəticə etibarilə, təkrarlanan davamiyyətsizlik təhsildən və peşə hazırlığından erkən ayrılmanın güclü göstəricilərindən biridir. Bu, yuxarı orta təhsili tamamlamaq, ali və ya əlavə təhsilə keçmək və ixtisas əldə etmək ehtimalını azaldır, beləliklə uzunmüddətli təhsil bərabərsizliyini gücləndirir. Məhdud sayda araşdırmalar davamiyyət problemlərini əmək bazarında daha zəif nəticələrlə, xüsusilə işsizlik riskinin artması ilə də əlaqələndirir.

Davamiyyətin dəstəklənməsi üçün siyasət və təcrübələr

Məktəbə davamiyyət problemlərini həll etmək üçün tək bir siyasət tədbiri kifayət deyil. Cavab tədbirləri idarəetmə, maliyyələşdirmə, potensialın gücləndirilməsi, məktəb səviyyəsində müdaxilələr, monitorinq və qiymətləndirmə sahələrini əhatə edən sektorlararası yanaşma tələb edir.

Davamiyyət problemləri çox vaxt sosial cəhətdən əlverişsiz şəraitdə yaşayan və struktur maneələrlə üzləşən şagirdlər arasında cəmləşir. Bu əsas problemləri hədəfli dəstək və inklüziv yanaşmalar vasitəsilə həll edən siyasətlər davamiyyəti yaxşılaşdıra bilər. Əksinə, həddindən artıq sərt və ya cəza yönümlü tədbirlər diqqətlə hazırlanmadıqda bərabərsizlikləri daha da dərinləşdirə bilər.

Təhsil sistemləri davamiyyət öhdəliklərini hüquqi çərçivələr vasitəsilə müəyyənləşdirir. Bu çərçivələr hesabatlılığı və təhsilə çıxışı gücləndirə bilər, lakin onların təsiri dəstəkləyici tədbirlər və tətbiqetmə imkanları ilə qarşılıqlı əlaqədən asılıdır. Bir çox sistem cərimələr kimi cəza və ya uyğunluğa əsaslanan tədbirlərdən də istifadə edir. Bu yanaşmalar qısamüddətli nəticələr verə bilsə də, təkbaşına davamiyyətsizliyi uzunmüddətli şəkildə azaltmağa qadir deyil.

Effektiv yanaşmalar məktəblər, ailələr, səhiyyə xidmətləri, sosial xidmətlər və icma nümayəndələri arasında koordinasiya tələb edir. Müəllimlər və məktəb işçiləri sinifdaxili təcrübələr, münasibətlər və şagirdlərin cəlb olunması vasitəsilə davamiyyətə mühüm təsir göstərirlər. Effektiv tədbirlər tədris uyğunlaşdırmaları, hədəfli dəstək, fəal iştirakın təşviqi və yenidən inteqrasiya tədbirlərinin birləşməsinə əsaslanır.

Nəhayət, müsbət məktəb mühiti, həmyaşıdlar arasında, şagirdlərlə məktəb əməkdaşları arasında dəstəkləyici münasibətlər və məktəb ilə ailə arasındakı güclü əlaqələr davamiyyətin qorunmasında əsas müdafiəedici amillərdir.

Monitorinq sistemləri vacibdir, lakin məlumatların əhatə dairəsi, toplanma tezliyi, detallılıq səviyyəsi və məlumatların əlaqələndirilməsi imkanlarındakı fərqlər onların potensialını məhdudlaşdırır. Monitorinq sistemləri erkən müəyyənləşdirməyə, vaxtında müdaxiləyə və davamlı təkmilləşdirməyə imkan verdikdə ən effektiv olur.

Hesabatda aparılan təhlillər əsasında OECD tərəfindən ölkələrə aşağıdakı yeddi əsas siyasət tövsiyəsi təqdim olunur:
1.    Davamiyyətsizliyin səbəblərini müəyyən edib kompleks dəstək tədbirləri həyata keçirmək. 
2.    Məktəbdə müsbət münasibətlər və şagird iştirakını gücləndirmək. 
3.    Ailələrlə sıx əməkdaşlıq qurmaq. 
4.    Problemləri erkən mərhələdə aşkar edib vaxtında müdaxilə etmək. 
5.    Cəza tədbirlərindən ehtiyatla istifadə etmək. 
6.    Məktəblərin və təhsil sisteminin bu sahədə imkanlarını gücləndirmək. 
7.    Davamiyyət məlumatlarının toplanmasını və təhlilini təkmilləşdirmək. 

Hesabatın əsas mesajı budur: şagirdlərin məktəbə müntəzəm gəlməsi onların təhsil uğuru, psixoloji rifahı və gələcək həyat imkanları üçün çox vacibdir. Davamiyyət problemlərinin qarşısını almaq üçün məktəb, ailə və cəmiyyət birlikdə işləməlidir.