Elmi rəhbər–tədqiqatçı münasibətləri: universitet elminin görünməyən problemi
Ali təhsil pilləsinin doktorantura səviyyəsinə sənəd qəbulu prosesinə başlanılması ölkənin elmi və elmi-pedaqoji kadr hazırlığı sistemində mühüm mərhələlərdən biridir. Məlum olduğu kimi, sənəd qəbulu prosesi elektron qaydada portal.edu.az platforması vasitəsilə həyata keçirilir və 9 iyun saat 18:00-da yekunlaşacaq. Bu proses yalnız doktorantura təhsilinə qəbul mexanizmi deyil, həm də ölkənin gələcək elmi potensialının, tədqiqat mühitinin və ali təhsil sisteminin inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Məqalənin məqsədi doktorantura təhsilinin müasir ali təhsil sistemində rolunu, yüksəkixtisaslı elmi kadrların hazırlanmasında əhəmiyyətini, qəbul prosesinin yaratdığı imkanları və mövcud problemləri təhlil etmək, eyni zamanda doktorantura institutunun elmi fəaliyyətin keyfiyyətinin yüksəldilməsindəki strateji funksiyasını qiymətləndirməkdir. Məqalədə doktorantura təhsilinin yalnız elmi dərəcə əldə etmək vasitəsi deyil, həm də milli elmi məktəblərin formalaşması, tədqiqat mədəniyyətinin inkişafı və universitetlərin elmi rəqabət qabiliyyətinin artırılması baxımından əhəmiyyəti araşdırılır.
Doktorantura təhsilinin məqsədi və əsas funksiyaları
Müasir nüfuzlu universitetlərdə doktorantura ali təhsilin ən yüksək pilləsi olmaqla yanaşı, həm də elmi-tədqiqat potensialının formalaşdırılmasının əsas mexanizmlərindən biri hesab olunur. Doktoranturanın əsas məqsədi yalnız dissertasiya hazırlamaq deyil, müstəqil elmi düşüncəyə malik, innovativ tədqiqat aparma bacarığı olan, akademik etik prinsiplərə riayət edən və beynəlxalq elmi mühitdə fəaliyyət göstərə bilən yüksək ixtisaslı tədqiqatçıların yetişdirilməsidir.
Qabaqcıl universitetlərdə doktorantura təhsilinin strateji funksiyası elmi bilik istehsalı, yeni ideyaların formalaşdırılması, universitet elminin davamlılığının təmin edilməsi və gələcək akademik nəslin hazırlanması ilə bağlıdır. Bu baxımdan doktorantura yalnız təhsil mərhələsi deyil, həm də universitetin elmi reputasiyasını, beynəlxalq reytinqlərdə mövqeyini və tədqiqat potensialını müəyyən edən mühüm institusional sistem kimi qiymətləndirilir.
Məhz buna görə də nüfuzlu universitetlərdə doktorant–elmi rəhbər münasibətləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Elmi rəhbər yalnız inzibati nəzarət funksiyası yerinə yetirmir, eyni zamanda doktorantın elmi inkişafına istiqamət verən akademik mentor rolunda çıxış edir. Sağlam mentorluq münasibətləri doktorantın peşəkar formalaşmasına, elmi motivasiyasına və tədqiqat keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir.
Müasir yanaşmalara görə, doktoranturanın əsas funksiyaları aşağıdakılardır:
• yeni elmi biliklərin yaradılması;
• elmi məktəblərin davamlılığının təmin edilməsi;
• ali təhsil sistemi üçün akademik kadrların hazırlanması;
• innovasiya və texnoloji inkişafın dəstəklənməsi;
• universitetlərin beynəlxalq elmi rəqabət qabiliyyətinin artırılması;
• ölkənin intellektual və elmi potensialının gücləndirilməsi.
Bu səbəbdən doktorantura yalnız fərdi akademik inkişaf mərhələsi deyil, həm də dövlətin elm, təhsil və innovasiya siyasətinin strateji elementi kimi qiymətləndirilir.
Azərbaycan Respublikasında yüksəkixtisaslı elmi və elmi-pedaqoji kadrların hazırlanması sistemi
Azərbaycan Respublikasında yüksəkixtisaslı elmi və elmi-pedaqoji kadrların hazırlanması ali təhsil sisteminin ən yüksək mərhələsi hesab olunan doktorantura vasitəsilə həyata keçirilir. Hərbi istiqamətli ali təhsil müəssisələrində isə bu proses “adyunktura” adlanan xüsusi hazırlıq forması əsasında təşkil olunur. Bu sistemin əsas məqsədi müstəqil elmi-tədqiqat aparmaq bacarığına malik, ali məktəblərdə pedaqoji fəaliyyət göstərə bilən və ölkənin elmi-intellektual potensialını inkişaf etdirən yüksəkixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanmasıdır.
Doktorantura ali təhsilin magistratura mərhələsindən sonrakı ən yüksək akademik pilləsi olmaqla yalnız təhsil prosesi deyil, eyni zamanda peşəkar elmi fəaliyyət mərhələsi hesab olunur. Burada əsas diqqət hazır biliklərin mənimsənilməsinə deyil, yeni elmi biliklərin yaradılmasına, elmi problemlərin araşdırılmasına və innovativ nəticələrin əldə edilməsinə yönəldilir. Doktorant elmi rəhbərin nəzarəti altında seçilmiş istiqamət üzrə tədqiqat aparır, elmi məqalələr hazırlayır, konfranslarda iştirak edir və nəticədə dissertasiya işi müdafiə edir.
Azərbaycan Respublikasında doktorantura sistemi iki əsas elmi dərəcə üzrə təşkil olunur:
• fəlsəfə doktoru (PhD);
• elmlər doktoru (Doctor of Sciences).
Fəlsəfə doktoru proqramı elmi fəaliyyətə yeni başlayan tədqiqatçıların hazırlanmasına xidmət edir. Bu mərhələdə doktorant konkret bir elmi problem üzrə müstəqil araşdırma aparmalı, elmi yenilik əldə etməli və həmin nəticələri dissertasiya şəklində təqdim etməlidir. Fəlsəfə doktoru dərəcəsi beynəlxalq praktikada PhD səviyyəsinə uyğun hesab olunur və şəxsin müstəqil tədqiqatçı kimi formalaşdığını təsdiqləyir.
Elmlər doktoru mərhələsi isə daha yüksək elmi kvalifikasiya səviyyəsidir. Bu dərəcə artıq genişmiqyaslı elmi məktəb yaratmaq, fundamental tədqiqat istiqamətlərini inkişaf etdirmək və müəyyən elm sahəsinə ciddi nəzəri töhfələr vermək qabiliyyətini ifadə edir. Elmlər doktorluğu dissertasiyası daha dərin elmi ümumiləşdirmələr və fundamental nəticələr tələb edir.
Hərbi təhsil müəssisələrində doktoranturaya uyğun hazırlıq forması “adyunktura” adlanır. Adyunktura xüsusi hərbi-elmi istiqamətlər üzrə yüksəkixtisaslı zabit və tədqiqatçıların hazırlanmasına xidmət edir. Burada elmi fəaliyyət müdafiə, təhlükəsizlik, hərbi texnologiyalar və strateji araşdırmalarla sıx bağlı olur.
Doktorantura sisteminin mühüm xüsusiyyətlərindən biri elmi və elmi-pedaqoji fəaliyyətin birgə formalaşdırılmasıdır. Yəni doktorant yalnız tədqiqat aparmır, eyni zamanda ali təhsil müəssisələrində pedaqoji fəaliyyət üçün də hazırlanır. Bu baxımdan doktorantura universitetlərdə gələcək professor-müəllim heyətinin formalaşmasının əsas mənbələrindən biri hesab olunur.
Müasir universitetlərdə elmi rəhbər–tədqiqatçı münasibətləri
Müasir universitetlərin əsas missiyalarından biri yalnız təhsil vermək deyil, həm də yeni elmi nəsil formalaşdırmaqdır. Bu prosesdə ən mühüm fiqurlardan biri elmi rəhbərdir. Magistrant, doktorant və ya gənc tədqiqatçının elmi taleyi çox vaxt rəhbərlə münasibətlərin keyfiyyətindən asılı olur. Son illər dünyanın müxtəlif ölkələrində aparılan araşdırmalar göstərir ki, elmi rəhbər–tədqiqatçı münasibətləri universitet elminin ən mürəkkəb və ən az müzakirə olunan problemlərindən biridir.
“Disfunksional mentorluq münasibətləri” — elmi rəhbər, mentor və ya təcrübəli mütəxəssislə öyrənən, doktorant, magistrant və ya gənc əməkdaş arasında qurulan münasibətin öz əsas funksiyasını yerinə yetirə bilməməsi deməkdir.
Normal mentorluq münasibətində mentor öyrənənə düzgün istiqamət verir, onun elmi və peşəkar inkişafını dəstəkləyir, motivasiya yaradır, etik davranış nümunəsi göstərir və müstəqil düşüncə formalaşdırmağa çalışır.
Disfunksional münasibətdə isə bu funksiyalar pozulur və münasibət inkişaf əvəzinə problem yaradır.
Disfunksional mentorluq münasibətləri adətən həddindən artıq avtoritar nəzarət, gənc tədqiqatçının ideyalarının davamlı rədd edilməsi, emosional təzyiq və alçaldıcı münasibət, rəhbərin laqeyd və formal yanaşması, qeyri-bərabər əmək bölgüsü, elmi nəticələrin mənimsənilməsi, manipulyasiya, asılılıq yaratmaq və digər qeyri-etik davranışlarla xarakterizə olunur; nəticədə doktorant və ya tələbənin motivasiyası azalır, psixoloji gərginlik yaranır, elmi fəaliyyətin keyfiyyəti aşağı düşür, plagiat və formalizm meyilləri artır, bəzi hallarda isə şəxs elmdən tamamilə uzaqlaşır.
Müasir universitet tədqiqatlarında bu problem artıq yalnız şəxsi konflikt kimi deyil, akademik idarəetmə və universitet etikası problemi kimi qiymətləndirilir. Çünki sağlam elmi mühit yalnız maliyyə və laboratoriya ilə deyil, insan münasibətlərinin keyfiyyəti ilə də müəyyən olunur.
Müasir universitetlərdə doktorantura böhranı artıq beynəlxalq problem hesab olunur. Statistikalar göstərir ki, bir çox ölkələrdə doktorantların əhəmiyyətli hissəsi müdafiəyə qədər gəlib çatmır. Problemin səbəbləri sırasında maliyyə çətinlikləri, təşkilati maneələr və akademik bürokratiya ilə yanaşı, elmi rəhbərlə münasibətlər xüsusi yer tutur.
Əslində, elmi rəhbərlik yalnız formal nəzarət mexanizmi deyil. Bu münasibət:
• intellektual tərəfdaşlıq;
• akademik mentorluq;
• elmi etikaya yönləndirmə;
• peşəkar sosiallaşma;
• tədqiqat mədəniyyətinin ötürülməsi funksiyalarını daşımalıdır.
Lakin bəzi hallarda münasibətlər avtoritar xarakter alır. Gənc tədqiqatçının ideyaları qəbul edilmir, təşəbbüsləri məhdudlaşdırılır, hətta müəyyən hallarda elmi nəticələrin mənimsənilməsi kimi etik problemlər ortaya çıxır. Bəzi universitetlərdə doktorant rəhbərdən tam asılı vəziyyətə düşür və bu da akademik azadlıq prinsipinə ziddir.
Problemin digər tərəfi isə rəhbərliyin formal xarakter daşımasıdır. Elmi rəhbər yalnız imza funksiyası yerinə yetirir, tədqiqat prosesinə real töhfə vermir, doktorant isə istiqamətsiz qalır. Bu halda müdafiələrin keyfiyyəti aşağı düşür, plagiat riski artır və elmi nəticələrin praktik dəyəri zəifləyir.
Müasir universitet idarəçiliyi artıq elmi rəhbərlik institutuna yeni yanaşma tələb edir. Dünyanın qabaqcıl universitetlərində aşağıdakı meyillər diqqəti cəlb edir:
• rəhbərlərin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi;
• doktorantların anonim rəy sistemləri;
• birgə rəhbərlik modeli;
• akademik etik kodekslərin tətbiqi;
• psixoloji və akademik mediator mexanizmləri.
Əslində, universitetin elmi nüfuzu yalnız məqalə sayı və reytinqlərlə müəyyən olunmur. Gənc alimlərin yetişməsi üçün yaradılan sağlam akademik mühit daha mühüm göstəricidir. Elmi rəhbər tələbəyə yalnız dissertasiya yazmağı deyil, həm də elmə münasibəti öyrətməlidir.
Nüfuzlu universitetlərdə “disfunksional mentorluq münasibətləri”nin qarşısını almaq üçün tətbiq olunan akademik idarəetmə mexanizmləri
Nüfuzlu universitetlərdə “disfunksional mentorluq münasibətləri”nin qarşısını almaq üçün artıq sistemli akademik idarəetmə mexanizmləri tətbiq olunur. Məqsəd yalnız konfliktləri həll etmək deyil, həm də sağlam elmi mühit yaratmaqdır.
Ən geniş yayılmış tədbirlər bunlardır:
• doktorant və magistrantlar üçün anonim rəy və şikayət sistemlərinin yaradılması;
• elmi rəhbərlərin fəaliyyətinin mütəmadi qiymətləndirilməsi;
• mentorluq etikası və akademik davranış üzrə məcburi təlimlərin keçirilməsi;
• birgə rəhbərlik (co-supervision) modelinin tətbiqi;
• rəhbər–tədqiqatçı münasibətlərini tənzimləyən yazılı kodekslərin hazırlanması;
• psixoloji dəstək və akademik mediator xidmətlərinin təşkili;
• doktorantın yalnız bir rəhbərdən tam asılılığının azaldılması;
• elmi nəticələrin müəlliflik hüquqlarının dəqiq müəyyənləşdirilməsi;
• akademik mobbinq və sui-istifadə hallarına qarşı institusional prosedurların yaradılması.
Məsələn, Harvard, Oksford, Stanford və digər qabaqcıl universitetlərdə doktorantlar üçün ayrıca “graduate support office”, ombudsman və akademik məsləhət mexanizmləri fəaliyyət göstərir. Bu strukturlar rəhbərlə münasibətlərdə yaranan problemlərin erkən mərhələdə aşkarlanmasına və həllinə kömək edir.
Müasir yanaşmaya görə, elmi rəhbərlik artıq yalnız fərdi münasibət deyil, universitetin akademik keyfiyyət və etik idarəetmə sisteminin mühüm elementi hesab olunur.
Müasir nüfuzlu universitetlərdə disfunksional mentorluq münasibətlərinin qarşısının alınması məqsədilə kompleks institusional mexanizmlər formalaşdırılmışdır. Bu yanaşmaların əsas məqsədi yalnız fərdi konfliktlərin həlli deyil, həm də sağlam akademik mühitin, etik elmi münasibətlərin və keyfiyyətli tədqiqat idarəetməsinin təmin edilməsidir.
Ən geniş tətbiq olunan mexanizmlərdən biri doktorant və magistrantlar üçün anonim rəy və şikayət sistemlərinin yaradılmasıdır. Belə sistemlər gənc tədqiqatçılara rəhbərlə münasibətlərdə yaranan problemləri qorxu və təzyiq olmadan universitet rəhbərliyinə və ya müstəqil akademik strukturlara çatdırmağa imkan verir. Anonimlik prinsipi xüsusilə akademik asılılıq riskinin yüksək olduğu hallarda mühüm qoruyucu vasitə hesab olunur.
Bir çox qabaqcıl universitetlərdə elmi rəhbərlərin fəaliyyəti mütəmadi şəkildə qiymətləndirilir. Qiymətləndirmə zamanı yalnız elmi nəticələr deyil, həm də rəhbərin kommunikasiya bacarığı, etik davranışı, doktorantların müdafiə göstəriciləri, akademik mühit yaratmaq qabiliyyəti və tələbələrin məmnunluq səviyyəsi nəzərə alınır. Bu yanaşma elmi rəhbərliyin yalnız formal status deyil, yüksək akademik məsuliyyət daşıyan fəaliyyət sahəsi olduğunu göstərir.
Mentorluq etikası və akademik davranış üzrə məcburi təlimlərin keçirilməsi də mühüm istiqamətlərdən biridir. Bu təlimlərdə rəhbərlərə akademik etik prinsiplər, elmi rəhbərlikdə kommunikasiya mədəniyyəti, diskriminasiya və mobbinqin qarşısının alınması, müəlliflik hüquqları və psixoloji təhlükəsizlik kimi məsələlər izah olunur. Məqsəd rəhbər–tədqiqatçı münasibətlərində peşəkar davranış standartlarının formalaşdırılmasıdır.
Son illərdə birgə rəhbərlik (co-supervision) modelinin tətbiqi xüsusilə geniş yayılmışdır. Bu modeldə doktorantın bir neçə elmi rəhbəri olur və nəticədə tədqiqatçı yalnız bir şəxsdən tam asılı vəziyyətə düşmür. Birgə rəhbərlik multidissiplinar tədqiqatların inkişafına, müxtəlif elmi baxışların formalaşmasına və mümkün konflikt risklərinin azalmasına xidmət edir.
Rəhbər–tədqiqatçı münasibətlərini tənzimləyən yazılı kodekslərin hazırlanması da institusional idarəetmənin mühüm elementi hesab olunur. Bu kodekslərdə tərəflərin hüquq və vəzifələri, görüşlərin periodikliyi, müəlliflik prinsipləri, etik davranış qaydaları və konfliktlərin həlli prosedurları əvvəlcədən müəyyən edilir. Belə sənədlər münasibətlərin qeyri-müəyyən və subyektiv xarakter almasının qarşısını alır.
Bir çox universitetlərdə psixoloji dəstək və akademik mediator xidmətləri yaradılmışdır. Akademik mediatorlar rəhbər və doktorant arasında yaranan konfliktlərin neytral vasitəçilik yolu ilə həllinə kömək edir. Psixoloji dəstək xidmətləri isə uzunmüddətli akademik stress, emosional tükənmə və təzyiq hallarında tədqiqatçıların psixoloji dayanıqlığını qorumağa yönəlir.
Müasir yanaşmalarda doktorantın yalnız bir rəhbərdən tam asılılığının azaldılması xüsusi diqqət mərkəzindədir. Bu məqsədlə doktorant komitələri, elmi seminar şuraları və əlavə akademik məsləhət mexanizmləri yaradılır. Beləliklə, tədqiqat prosesinə kollektiv akademik nəzarət təmin edilir və subyektiv qərarların təsiri minimuma endirilir.
Elmi nəticələrin müəlliflik hüquqlarının dəqiq müəyyənləşdirilməsi də mühüm institusional tədbirlərdən biridir. Bir çox universitetlərdə müəlliflik prinsipləri əvvəlcədən yazılı şəkildə razılaşdırılır və elmi nəticələrin mənimsənilməsi halları ciddi etik pozuntu hesab edilir. Bu yanaşma gənc tədqiqatçıların akademik hüquqlarının qorunmasına xidmət edir.
Bundan əlavə, akademik mobbinq, psixoloji təzyiq və vəzifədən sui-istifadə hallarına qarşı xüsusi institusional prosedurlar formalaşdırılmışdır. Universitetlərdə etik komissiyalar, ombudsman institutları və müstəqil araşdırma strukturları fəaliyyət göstərir. Bu mexanizmlər akademik mühitdə güc balansının qorunmasına və universitetin elmi reputasiyasının müdafiəsinə yönəlmişdir.
Nəticə etibarilə, müasir universitetlərdə elmi rəhbərlik artıq yalnız fərdi münasibət kimi deyil, akademik keyfiyyətin, etik idarəetmənin və elmi təhlükəsizliyin mühüm elementi kimi qiymətləndirilir. Sağlam mentorluq sistemi olmadan davamlı elmi inkişaf və rəqabətqabiliyyətli universitet modelinin formalaşdırılması mümkün hesab edilmir.
Bu baxımdan, universitetlərdə elmi rəhbərlik institutunun yenidən düşünülməsi artıq zərurətə çevrilir. Çünki sağlam elmi mühit olmadan nə keyfiyyətli tədqiqat, nə akademik etika, nə də beynəlxalq rəqabətqabiliyyətli universitet modeli mümkündür.
Universitetlərin gələcəyi laboratoriyalarda deyil, ilk növbədə elmi münasibətlərin keyfiyyətində müəyyən olunur.
Nəticə
Doktorantura sistemi müasir universitetlərin elmi potensialının formalaşdırılmasında, yüksəkixtisaslı elmi və elmi-pedaqoji kadrların hazırlanmasında mühüm rol oynayır. Bu sistemin səmərəliliyi yalnız normativ-hüquqi baza, maliyyə təminatı və tədqiqat infrastrukturu ilə deyil, həm də doktorant və elmi rəhbər arasında formalaşan münasibətlərin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Tədqiqat göstərir ki, elmi rəhbər–tədqiqatçı münasibətləri doktorantın akademik inkişafına, tədqiqat nəticələrinin keyfiyyətinə, elmi etikaya riayət olunmasına və ümumilikdə universitet elminin inkişafına birbaşa təsir göstərən amillərdəndir.
Müasir universitetlərdə müşahidə olunan disfunksional mentorluq münasibətləri fərdi problem olmaqdan çıxaraq akademik idarəetmə və universitet etikası məsələsinə çevrilmişdir. Həddindən artıq avtoritar yanaşma, formal rəhbərlik, akademik asılılıq, müəlliflik hüquqları ilə bağlı problemlər və digər qeyri-etik hallar gənc tədqiqatçıların motivasiyasının azalmasına, elmi fəaliyyətin keyfiyyətinin zəifləməsinə və bəzi hallarda onların elmi fəaliyyətdən uzaqlaşmasına səbəb olur.
Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, anonim rəy sistemləri, elmi rəhbərlərin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi, birgə rəhbərlik modelləri, akademik ombudsman institutları, etik kodekslər və mediator mexanizmləri bu problemlərin həllində effektiv vasitələr kimi çıxış edir. Buna görə də Azərbaycan universitetlərində də elmi rəhbərlik institutunun təkmilləşdirilməsi, mentorluq mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi və doktorantların akademik hüquqlarının qorunmasına yönəlmiş institusional mexanizmlərin yaradılması zəruri hesab edilməlidir.
Nəticə etibarilə, doktoranturanın uğuru yalnız müdafiə olunan dissertasiyaların sayı ilə deyil, yetişdirilən tədqiqatçıların elmi müstəqilliyi, yaradıcılığı, etik davranışı və beynəlxalq elmi mühitə inteqrasiya səviyyəsi ilə ölçülməlidir. Sağlam elmi rəhbər–tədqiqatçı münasibətləri isə bu məqsədlərə nail olmağın əsas şərtlərindən biri kimi çıxış edir. Universitetlərin gələcək inkişafı və rəqabətqabiliyyətinin artırılması baxımından elmi rəhbərlik institutunun müasir tələblərə uyğun yenidən qurulması strateji əhəmiyyət kəsb edir.
Zahid Fərrux Məmmədov,
iqtisad elmləri doktoru, professor, Əməkdar müəllim (UNEC, İAETİ)
