Elm və təhsil sahəsində yardım fondları: Qazaxıstan təcrübəsi 

Müasir dövrdə elm və təhsilin inkişafı dövlətlərin sosial-iqtisadi tərəqqisinin əsas amillərindən biri hesab olunur. Qazaxıstan Respublikası son illərdə elm və təhsil sahəsini prioritet istiqamət kimi müəyyən edib və bu sahədə müxtəlif dövlət və qeyri-dövlət fondları vasitəsilə mühüm təşəbbüslər həyata keçirib.  Ölkədə effektiv surətdə həyata keçirilən elm və təhsilin dəstəklənməsi mexanizmləri mövcuddur. Mühüm amillərdən biri budur ki, elm və təhsilin inkişafı yalnız dövlət proqramları ilə məhdudlaşmır. Bu sahədə müxtəlif xeyriyyə və inkişaf fondları da mühüm rol oynayır. Qeyri-hökumət və xeyriyyə fondlarının fəaliyyəti də elm və təhsil sahəsində institusional dəstək mexanizmlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. 

Bu sahədə mövcud verilənlərin təhlilinə əsasən həmin fondların əsasən aşağıdakı istiqamətlər üzrə fəaliyyət göstərdiyini deyə bilərik: 

- istedadlı gənclərin dəstəklənməsi; 
- elmi-tədqiqat layihələrinin maliyyələşdirilməsi; 
- sosial həssas qrupların təhsil imkanlarının artırılması; 
- innovasiya və rəqəmsal bacarıqların inkişafı;
- beynəlxalq akademik mobilliyin dəstəklənməsi. 

OECD-nin dünyada ali təhsilin vəziyyətinə dair hesabatlarında da qeyd olunduğu kimi (OECD 2022. Education Policy Outlook: Kazakhstan) bu funksiyalar bilik iqtisadiyyatının formalaşmasına xidmət edir və ölkənin uzunmüddətli inkişaf strategiyası ilə uzlaşır. 

Əsas yardım fondları və onların fəaliyyəti

1. Nursultan Nazarbayev Fondu
Bu fond Qazaxıstanda ən nüfuzlu qurumlardan biri hesab olunur. Fondun əsas məqsədi istedadlı şagird və tələbələrin inkişafına dəstək vermək, eləcə də elmi və yaradıcı potensialın artırılması üçün şərait yaratmaqdır. 

2. Bulat Utemuratov Fondu
Bu fond təhsil, səhiyyə və mədəniyyət sahələrində layihələri dəstəkləyir. Xüsusilə gənclərin təhsil imkanlarının genişləndirilməsi və sosial rifahın yaxşılaşdırılması istiqamətində fəaliyyət göstərir. Fond fəaliyyət  son illər ərzində səhiyyə, mədəniyyət, infrastruktur inkişafı və təhsil sahələrində həyata keçirdiyi layihələrə 150 milyon dollardan vəsait xərcləyib. 

3. “Saby” Xeyriyyə Fondu
“Saby” fondu əsasən sosial cəhətdən həssas təbəqədən olan uşaqların təhsilinə dəstək verir. Fond yetim və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqlar üçün təhsil imkanlarının artırılmasına yönəlmiş proqramlar həyata keçirir. 

4. “Samruk-Kazyna Trust” Sosial İnkişaf Fondu
Bu fond dövlət və özəl sektor əməkdaşlığı çərçivəsində sosial və təhsil layihələrini maliyyələşdirir. Layihələr daha çox cəmiyyətin aktual problemlərinin həllinə yönəlmişdir. 

5. Şaxmardan Yesenov Elm və Təhsil Fondu
Bu fond elmi tədqiqatların inkişafına və ali təhsil səviyyəsinin yüksəldilməsinə xidmət edir. Gənc alimlərin və tələbələrin beynəlxalq təcrübə qazanmasına xüsusi diqqət yetirilir. 

6. “ITeachMe” Kompetensiya İnkişafı Fondu
Fond müasir rəqəmsal bacarıqların öyrədilməsi və inklüziv təhsilin inkişafı istiqamətində fəaliyyət göstərir. Xüsusilə əlilliyi olan şəxslərin əmək bazarına inteqrasiyasına töhfə verir. 

Beynəlxalq və regional təşəbbüslər

Qazaxıstan həmçinin beynəlxalq elm və təhsil layihələrində fəal iştirak edir. Məsələn, Avrasiya İnnovasiya İnkişaf Fondu (EFID) kimi təşəbbüslər elmi potensialın gücləndirilməsi və innovasiya mühitinin inkişafına xidmət edir.  Bundan əlavə, ölkə müxtəlif dövlətlərlə, o cümlədən Azərbaycanla elm və təhsil sahəsində əməkdaşlığı genişləndirir, tələbə mübadiləsi və birgə tədqiqat layihələri həyata keçirilir. 

Qazaxıstan təcrübəsinin xüsusiyyətləri

Qazaxıstanın bu sahədə təcrübəsini xarakterizə edən əsas cəhətlər bunlardır: 
- dövlət və özəl sektorun əməkdaşlığı; 
- istedadlı gənclərə yönəlmiş məqsədli proqramlar; 
- beynəlxalq inteqrasiyanın gücləndirilməsi; 
- innovasiya və rəqəmsallaşmaya xüsusi diqqət. 

Bu yanaşma nəticəsində ölkədə elm və təhsil sahəsində davamlı inkişaf müşahidə olunur və Qazaxıstan regional akademik mərkəzə çevrilmək istiqamətində irəliləyir. 

Qazaxıstan elm və təhsil sahəsində beynəlxalq təşkilatlarla fəal əməkdaşlıq edir. Xüsusilə OECD və Dünya Bankı (World Bank) kimi qurumlarla həyata keçirilən layihələr təhsil sisteminin modernləşdirilməsinə yönəlib.  Bu əməkdaşlıq çərçivəsində akademik standartların yüksəldilməsi və innovasiya ekosisteminin inkişafı təmin olunur. 

Qazaxıstan modelinin analitik qiymətləndirilməsi

Aparılan təhlil göstərir ki, Qazaxıstan modeli aşağıdakı xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur:
•    dövlət və qeyri-dövlət sektorunun sinerjisi; 
•    sosial inklüzivlik və bərabər imkanların təşviqi; 
•    innovasiya yönümlü inkişaf strategiyası; 
•    beynəlxalq təcrübənin adaptasiyası. 

Bu model xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün praktik əhəmiyyət kəsb edir və elm-təhsil siyasətində alternativ yanaşma kimi qiymətləndirilə bilər.

Nəticə olaraq qeyd edə bilərik ki, Qazaxıstanda elm və təhsil sahəsində fəaliyyət göstərən yardım fondları ölkənin intellektual potensialının artırılmasında mühüm rol oynayır. Bu fondların fəaliyyəti yalnız maliyyə dəstəyi ilə məhdudlaşmır, həm də innovativ düşüncə, sosial inklüzivlik və beynəlxalq əməkdaşlıq kimi mühüm istiqamətləri əhatə edir. Qazaxıstan təcrübəsi göstərir ki, kompleks və çoxşaxəli yanaşma, dövlət və qeyri-dövlət sektorunun birgə fəaliyyəti elm və təhsilin davamlı inkişafını təmin edən əsas amillərdən biridir.