Sinqapur bacarıqlar boşluğunu necə aradan qaldırır? – Araşdırma 

XXI əsrdə iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici qüvvəsi təbii resurslar deyil, insan kapitalı hesab olunur. Texnologiyanın sürətli inkişafı, rəqəmsal transformasiya və qloballaşma əmək bazarında tələb olunan bacarıqların xarakterini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirib. Bu dəyişikliklər nəticəsində bir çox ölkələrdə işəgötürənlərin ehtiyac duyduğu bacarıqlarla işçi qüvvəsinin malik olduğu bilik və səriştələr arasında fərq yaranıb. Bu fərq iqtisadi ədəbiyyatda “bacarıqlar boşluğu” (skills gap) kimi xarakterizə edilir. 

Bacarıqlar boşluğu həm işsizliyin artmasına, həm də müəssisələrin ixtisaslı kadr çatışmazlığı ilə üzləşməsinə səbəb olur. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) araşdırmalarına görə, əmək bazarında bacarıq uyğunsuzluğu məhsuldarlığın azalmasına, innovasiya potensialının zəifləməsinə və iqtisadi artımın ləngiməsinə gətirib çıxarır. Sinqapur bu problemin həllində sistemli və uzunmüddətli yanaşma tətbiq edən ölkələrdən biri kimi diqqəti cəlb edir. Sinqapur uzunmüddətli strategiyalar, çevik təhsil sistemi və davamlı öyrənmə siyasəti vasitəsilə bu problemi minimuma endirməyə nail olmuş ölkələrdən biridir.

“Azərbaycan müəllimi” qlobal əhəmiyyət kəsb edən bacarıqlar boşluğu problemini Sinqapur təcrübəsində araşdırmağa çalışıb. 
Məlumdur ki, məhdud təbii resurslara malik olan Sinqapur müstəqillik əldə etdikdən sonra inkişaf strategiyasını insan kapitalının gücləndirilməsi üzərində qurub. Ölkə rəhbərliyi müstəqilliyin ilk illərindən təhsilin və peşə hazırlığının iqtisadi inkişaf üçün həlledici amil olduğunu qəbul edib. Bu yanaşma nəticəsində Sinqapur qısa müddətdə aşağı gəlirli ölkədən yüksək texnologiyalı və innovasiya yönümlü iqtisadiyyata çevrilib. Sinqapur isə uzunmüddətli strategiyalar, çevik təhsil sistemi və davamlı öyrənmə siyasəti vasitəsilə bu problemi minimuma endirməyə nail olmuş ölkələrdən biridir.
 
Bacarıqlar boşluğu probleminin mahiyyəti

Qeyd edək ki, bacarıqlar boşluğu əmək bazarında tələb olunan və mövcud olan bacarıqlar arasında uyğunsuzluğu ifadə edir. Bu problem bir neçə formada özünü göstərir: 

- İşəgötürənlərin tələb etdiyi ixtisaslı işçi qüvvəsinin çatışmazlığı;
- Təhsil müəssisələrinin hazırladığı məzunların əmək bazarının ehtiyaclarına uyğun olmaması;
- Texnoloji dəyişikliklər nəticəsində mövcud bacarıqların köhnəlməsi;
- İşçilərin yeni peşələrə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkməsi.

Dördüncü sənaye inqilabı dövründə bu problem daha da kəskinləşib. Süni intellekt, robotlaşdırma, böyük verilənlərin analitikası və avtomatlaşdırma bir çox ənənəvi peşələrin transformasiyasına səbəb olub. Nəticədə əmək bazarında həm yeni bacarıqlara tələbat yaranıb, həm də mövcud bacarıqların yenilənməsi zərurəti meydana çıxıb. Sinqapur hökuməti bu dəyişikliklərin uzunmüddətli təsirlərini erkən qiymətləndirərək əmək bazarının gələcək ehtiyaclarına uyğun siyasətlər formalaşdırıb. 

İnsan kapitalına əsaslanan inkişaf modeli

Sinqapurun inkişaf strategiyasının mərkəzində insan kapitalının gücləndirilməsi dayanır. Ölkə rəhbərliyi iqtisadi rəqabət qabiliyyətinin əsas mənbəyinin yüksək-ixtisaslı və çevik işçi qüvvəsi olduğunu qəbul edir. Bu məqsədlə təhsil sistemi iqtisadi inkişaf strategiyası ilə inteqrasiya olunub. Təhsil siyasəti yalnız akademik biliklərin verilməsinə deyil, həm də əmək bazarında tələb olunan praktik bacarıqların formalaşdırılmasına yönəlib. 

Sinqapurun modelinin əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

1. Uzunmüddətli planlaşdırma;
2. Təhsil və iqtisadi siyasətin əlaqələndirilməsi;
3. Dövlət və özəl sektor əməkdaşlığı;
4. Davamlı peşə hazırlığı;
5. Həyatboyu öyrənmə prinsipi. 

Bu prinsiplər bacarıqlar boşluğunun qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.
 
Həyatboyu öyrənmə konsepsiyası

Sinqapur hökuməti hesab edir ki, təhsil yalnız məktəb və universitet dövrü ilə məhdudlaşmamalıdır. İnsanlar əmək fəaliyyəti boyunca yeni bacarıqlar qazanmalı və mövcud biliklərini yeniləməlidirlər. 
Bu baxımdan, Sinqapurun bacarıqlar siyasətinin ən mühüm komponentlərindən biri “SkillsFuture” proqramıdır. Bu təşəbbüs 2015-ci ildə ölkənin gələcək əmək bazarı ehtiyaclarına cavab vermək məqsədilə yaradılıb. Bu proqramın əsas məqsədi vətəndaşlarda həyatboyu öyrənmə mədəniyyətini formalaşdırmaqdır. Proqram çərçivəsində müxtəlif yaş qruplarına aid şəxslərə yeni bilik və bacarıqlar əldə etmək üçün maliyyə dəstəyi göstərilir. Bu yanaşmanın əsas ideyası ondan ibarətdir ki, əmək bazarının dəyişdiyi şəraitdə bir dəfə alınmış təhsil insanın bütün karyerası boyunca kifayət etmir. İşçilər mütəmadi olaraq yeni texnologiyalara və peşə tələblərinə uyğunlaşmalıdırlar. 

“SkillsFuture” aşağıdakı istiqamətlər üzrə fəaliyyət göstərir:
- Peşəkar inkişaf kurslarının maliyyələşdirilməsi;
- Rəqəmsal bacarıqların artırılması;
- Sektorlar üzrə sertifikat proqramları;
- Karyera məsləhət xidmətləri;
- Yenidən ixtisaslaşdırma təşəbbüsləri. 
 
Bu proqram sayəsində minlərlə vətəndaş yeni bacarıqlar əldə edərək əmək bazarında rəqabət qabiliyyətini qoruyub saxlaya bilmişdir.

Əmək bazarının davamlı monitorinqi 

Sinqapur modelinin uğurunu təmin edən əsas amillərdən biri əmək bazarının ehtiyaclarının sistemli şəkildə izlənilməsidir. Bir çox ölkələr əmək bazarında yaranan dəyişikliklərə reaktiv yanaşdıqları halda, Sinqapur proaktiv strategiya tətbiq edir. Dövlət qurumları iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində baş verən dəyişiklikləri analiz edir və gələcəkdə yaranacaq bacarıq ehtiyaclarını müəyyənləşdirirlər. 

Bu prosesdə əmək bazarının idarə olunması ilə məşğul olan dövlət qurumları, işəgötürənlər, sənaye assosiasiyaları və təhsil müəssisələri birgə iştirak edirlər.  Belə yanaşma nəticəsində gələcək peşələr müəyyən edilir; yeni bacarıq tələbləri qiymətləndirilir; təhsil proqramları yenilənir; təlim investisiyaları daha səmərəli istiqamətləndirilir. 

Bu sistem əmək bazarında yaranan boşluqların böyüməsinin qarşısını almağa imkan verir.

Təhsil müəssisələri və sənaye əməkdaşlığı

Sinqapur təcrübəsində universitetlər və peşə təhsil müəssisələri iqtisadiyyatın ehtiyaclarından təcrid olunmuş şəkildə fəaliyyət göstərmirlər. Təhsil sistemi birbaşa sənaye sektorları ilə inteqrasiya olunub. Ali təhsil müəssisələri mütəmadi olaraq işəgötürənlərlə əməkdaşlıq edir və tədris proqramlarını onların tələblərinə uyğunlaşdırırlar. Tələbələr təhsil müddətində istehsalat təcrübələrində iştirak edir, real layihələr üzərində işləyir və iş mühitinə erkən adaptasiya olurlar. Bu yanaşmanın üstünlükləri aşağıdakılardır: 

- Məzunların məşğulluq imkanları artır; 
- İşəgötürənlərin uyğun kadr tapmaq problemi azalır;
- Təhsil proqramları aktual qalır; 
- Praktiki bacarıqlar inkişaf edir. 

Nəticədə məzunların əmək bazarına keçidi daha asan və effektiv şəkildə həyata keçirilir. 
Beləliklə də Sinqapur modelində universitetlər və texniki təhsil müəssisələri işəgötürənlərlə birgə fəaliyyət göstərirlər. Kurikulumlar real iqtisadiyyatın tələblərinə uyğun hazırlanır. Məsələn, Sinqapur Milli Universiteti, Nanyanq texnologiya Universiteti və digər ali təhsil müəssisələri sənaye tərəfdaşları ilə əməkdaşlıq edərək tələbələrin praktik bacarıqlar əldə etməsini təmin edirlər.

Yenidən ixtisaslaşma və bacarıqların təkmilləşdirilməsi

Texnoloji dəyişikliklər nəticəsində bəzi peşələrin əhəmiyyəti azalır, yeni peşələr isə meydana çıxır. Bu şəraitdə işçilərin mövcud bacarıqları tez-tez köhnələ bilir. Sinqapur hökuməti bu problemi həll etmək üçün yenidən ixtisaslaşdırma (reskilling) və bacarıqların artırılması (upskilling) proqramlarına xüsusi diqqət yetirir. 

Bu proqramlar aşağıdakı məqsədlərə - işsizliyin qarşısının alınmasına; əmək məhsuldarlığının artırılmasına; texnoloji dəyişikliklərə uyğunlaşmanın sürətləndirilməsinə; sosial rifahın qorunmasına xidmət edir. 

Sinqapur təcrübəsində xüsusilə aşağıdakı istiqamətlər prioritet hesab edilir: 

- Süni intellekt;
- məlumat elmi;
- kibertəhlükəsizlik;
- bulud texnologiyaları; 
- rəqəmsal marketinq;
- yaşıl texnologiyalar; 
- qabaqcıl istehsal sistemləri. 

Bu sahələr gələcəyin iqtisadiyyatının əsas istiqamətləri hesab olunur.

Bacarıqlar çərçivələri 

Sinqapurun bacarıqlar siyasətində mühüm alətlərdən biri sektorlar üzrə hazırlanmış bacarıq çərçivələridir (Skills Frameworks). 
Bu çərçivələr hər bir iqtisadi sektor üçün aşağıdakı məlumatları təqdim edir:

- Əsas peşələr; tələb olunan kompetensiyalar; karyera inkişaf yolları;
- Təlim və sertifikat imkanları; gələcək inkişaf perspektivləri. 

Belə bir sistem həm işçilərə, həm də işəgötürənlərə əmək bazarının tələblərini daha yaxşı anlamağa kömək edir.  Digər tərəfdən bacarıq çərçivələri fərdlərə hansı istiqamətdə inkişaf etməli olduqlarını göstərir və onların karyera planlaşdırmasını asanlaşdırır. 

Sinqapur modelinin nəticələri

Son illərdə Sinqapurun insan kapitalına əsaslanan siyasəti bir sıra mühüm nəticələr verib. Birincisi, ölkədə əmək məhsuldarlığı yüksək səviyyədədir. İşçi qüvvəsinin davamlı inkişafı müəssisələrin innovasiya qabiliyyətini artıb. İkincisi, təhsil sistemi ilə əmək bazarı arasında əlaqələrin güclənməsi məzunların məşğulluq göstəricilərinə müsbət təsir edib. Üçüncüsü, iqtisadiyyatın struktur dəyişikliklərinə uyğunlaşma prosesi sürətlənib. Yeni texnologiyaların tətbiqi zamanı işçi qüvvəsinin yenidən hazırlanması sosial və iqtisadi riskləri azaldıb. Dördüncüsü, həyatboyu öyrənmə mədəniyyətinin formalaşması vətəndaşların dəyişən şəraitə uyğunlaşma qabiliyyətini artırıb. Bu nəticələr Sinqapurun qlobal rəqabət qabiliyyəti indekslərində yüksək mövqelərdə qərarlaşmasına mühüm töhfə verib. 

Nəticə etibarı ilə, Sinqapurun bacarıqlar boşluğunun aradan qaldırılması modeli insan kapitalına əsaslanan inkişaf strategiyasının uğurlu nümunələrindən biridir. Ölkə həyatboyu öyrənmə, əmək bazarının proqnozlaşdırılması, təhsil-sənaye əməkdaşlığı və yenidən ixtisaslaşdırma proqramları vasitəsilə işçi qüvvəsini sürətlə dəyişən iqtisadi şəraitə uyğunlaşdırmağa nail olub.

Bu təcrübə göstərir ki, bacarıqlar boşluğu yalnız təhsil sistemi ilə bağlı məsələ deyil, eyni zamanda iqtisadi siyasət, məşğulluq strategiyası və sosial inkişafın mühüm komponentidir. Dövlət, biznes və təhsil müəssisələri arasında koordinasiyalı əməkdaşlıq olmadan bu problemin effektiv həlli mümkün deyildir.   Ölkəmiz iqtisadiyyatın modernləşdirilməsi və rəqabət qabiliyyətinin artırılması məqsədilə Sinqapur təcrübəsindən faydalana bilər. İnsan kapitalına investisiyanın artırılması, həyatboyu öyrənmə mədəniyyətinin formalaşdırılması və əmək bazarının ehtiyaclarına uyğun bacarıqların inkişaf etdirilməsi uzunmüddətli iqtisadi inkişafın əsas şərtlərindən biri olaraq qalır.  

Sinqapur təcrübəsi digər ölkələrdə də tətbiq oluna biləcək bir sıra yanaşmalar təqdim edir: 
- Milli bacarıqlar strategiyasının hazırlanması;
- Əmək bazarı proqnozlaşdırma sisteminin gücləndirilməsi;
- Universitet–sənaye əməkdaşlığının genişləndirilməsi;
- Yetkin şəxslər üçün davamlı təhsil imkanlarının artırılması;
- Rəqəmsal və yaşıl iqtisadiyyat üzrə kütləvi təlim proqramlarının təşkili;
- Sektorlar üzrə bacarıq çərçivələrinin yaradılması. 

Bu yanaşmalar bilik və səriştələr arasında mövcud fərqlərin aradan qaldırılmasında səmərəli ola bilər.