Universitetlərin uğuru necə ölçülür? – THE yanaşması

Xəbər verdiyimiz kimi, “Times Higher Education” (THE) tərəfindən 2027-ci il üzrə “Dünya universitetləri reytinqi”nin (THE World University Rankings) nəticələri açıqlanıb. Bu il reytinqdə təmsil olunan Azərbaycan universitetlərinin sayı 4-dən 5-ə yüksəlib. Şübhəsiz ki, bu irəliləyiş ölkəmizin ali təhsil müəssisələrində son illərdə aparılan məqsədyönlü islahatların, elmi araşdırmaların keyfiyyətinin artırılmasının və beynəlxalq standartlara inteqrasiyanın nəticəsidir.

 Ali məktəblərin qlobal reytinqdə təmsilçiliyi THE tərəfindən diqqətlə işlənib hazırlanmış ciddi metodologiyalara əsaslanır. Mühüm sual budur: Universitetlərin uğuru necə ölçülür?

“Azərbaycan müəllimi” THE-nin yanaşmasını təqdim edir. 

İlk növbədə qeyd edək ki, universitetlərin dünya reytinqindəki mövqeyini yalnız tədris və elmi nəşrlər müəyyən etmir, müasir ali təhsil müəssisəsinin beynəlxalq əlaqələri, sənaye ilə əməkdaşlığı, patentləri və tədqiqatlarının təsiri də qiymətləndirilir. 

Reytinqlər sadəcə ali məktəblərin qlobal sıralamada hansı yerdə dayandığını göstərən cədvəl deyil. Bu reytinqlər universitetlərin elmi potensialını, tədris imkanlarını, beynəlxalq əlaqələrini, sənaye ilə əməkdaşlığını və qlobal bilik istehsalına verdiyi töhfəni müqayisə etmək üçün mühüm vasitələrdən birinə çevrilib. 

Times Higher Education (THE) dünya universitetləri reytinqinin 2027-ci il metodologiyası da bu yanaşmanı əks etdirir. Reytinq tədqiqatyönümlü universitetləri onların tədris, tədqiqat, biliklərin ötürülməsi və beynəlxalq fəaliyyəti daxil olmaqla əsas missiyaları üzrə qiymətləndirir. Bu məqsədlə 17 performans göstəricisindən istifadə olunur. Göstəricilər beş əsas istiqamətdə - tədris, tədqiqat mühiti, tədqiqatın keyfiyyəti, beynəlxalq dünyagörüşü və sənaye üzrə qruplaşdırılır.

Beş sütun üzərində qurulan qiymətləndirmə

THE metodologiyasının diqqətçəkən cəhətlərindən biri universitet fəaliyyətinə kompleks yanaşmadır. Burada yalnız elmi məqalələrin sayı və ya universitetin nüfuzu deyil, ali məktəbin müxtəlif missiyaları birlikdə nəzərə alınır.

Birinci sütun – tədris.
Bu istiqamət ümumi qiymətləndirmənin 29,5 faizini təşkil edir. Buraya tədris nüfuzu, müəllim-tələbə nisbəti, doktorantura və bakalavr tələbələrinin nisbəti, verilən doktorluq dərəcələrinin akademik heyətə nisbəti və institusional gəlir daxildir. 
Bu göstəricilərdən biri olan “Akademik Nüfuz Sorğusu” 2025-ci ilin noyabrından 2026-cı ilin fevralına qədər keçirilib. 2026-cı ilin məlumatlarının 2025-ci il sorğusunun nəticələri ilə birləşdirilməsi nəticəsində 69 mindən çox cavab əldə edilib. Bu yanaşma göstərir ki, universitetin tədris imkanlarının qiymətləndirilməsində yalnız maddi resurslar deyil, onun akademik ictimaiyyət arasında formalaşmış nüfuzu da mühüm rol oynayır.

Tədqiqat mühiti: universitetin elmi potensialı

İkinci əsas istiqamət tədqiqat mühitidir və ümumi balın 29 faizini təşkil edir. Bu sütunda üç göstərici nəzərə alınır: 
- tədqiqat nüfuzu – 18 faiz, 
- tədqiqat gəliri – 5,5 faiz
- tədqiqat məhsuldarlığı – 5,5 faiz. 

Burada universitetin elmi nüfuzu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tədqiqat gəliri isə akademik heyətin sayına uyğunlaşdırılır və ölkələrin alıcılıq qabiliyyəti pariteti nəzərə alınmaqla tənzimlənir. THE özü də bu göstəricinin milli siyasətdən və iqtisadi şəraitdən təsirlənə bildiyini qeyd edir. Bununla belə, tədqiqat gəlirlərinin dünya səviyyəli elmi fəaliyyətin inkişafında mühüm rol oynadığı vurğulanır. Tədqiqat məhsuldarlığı isə Elsevier-in Scopus məlumat bazasında indeksləşdirilən elmi jurnallarda dərc olunan nəşrlərin sayı əsasında qiymətləndirilir. Bu göstərici universitetin keyfiyyətli, resenziyalı elmi jurnallarda tədqiqat nəticələri dərc etdirmək imkanını əks etdirir.

Əsas ağırlıq tədqiqatın keyfiyyətinə düşür 

Metodologiyanın ən böyük payı tədqiqatın keyfiyyətinə – 30 faizə düşür. Bu istiqamətdə dörd göstərici qiymətləndirilir: 
- İstinad təsiri – 15 faiz,
- Tədqiqat gücü – 5 faiz,
- Tədqiqat mükəmməlliyi – 5 faiz,
- Tədqiqat təsiri – 5 faiz.

Burada diqqət yalnız universitetin nə qədər elmi iş dərc etdirməsinə deyil, həmin tədqiqatların dünya elmi ictimaiyyətində necə qarşılandığına yönəlir. THE-nin metodologiyasına əsasən, bu il Elsevier 2021–2025-ci illər ərzində indeksləşdirilmiş nəşrlər üzrə 188,7 milyon istinad və 19,9 milyon elmi material haqqında məlumat təqdim edib. Məlumat bazasına Scopus-da indeksləşdirilən 29 100-dən çox aktiv resenziyalı jurnal daxildir. 

Bu rəqəmlər universitetlərin elmi fəaliyyətinin yalnız daxili göstəricilər əsasında deyil, qlobal elmi dövriyyədə yaratdığı təsir baxımından da qiymətləndirildiyini göstərir.

İstinadın özü kifayət etmir

Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, THE yalnız istinadların sayını nəzərə almır. Tədqiqat təsiri hesablanarkən istinad edən məqalələrin əhəmiyyəti də nəzərə alınır. Beləliklə, “kim daha çox istinad alıb?” sualı ilə yanaşı, “kimə daha nüfuzlu tədqiqatçılar və elmi işlər istinad edir?” sualına da diqqət yetirilir. 

Bu, universitetlərin elmi təsirinin sadəcə kəmiyyət deyil, keyfiyyət baxımından da ölçülməsinə imkan verən yanaşmadır.

Universitetin dünyaya açıq olması

Üçüncü istiqamətlərdən biri beynəlxalq dünyagörüşüdür. Bu meyarın ümumi çəkisi 7,5 faizdir. Burada üç göstərici eyni çəkiyə malikdir: 
- beynəlxalq tələbələrin payı – 2,5 faiz;
- beynəlxalq əməkdaşların payı – 2,5 faiz;
- beynəlxalq əməkdaşlıq – 2,5 faiz.

Universitetin dünyanın müxtəlif ölkələrindən tələbə və akademik heyət cəlb etmək qabiliyyəti onun beynəlxalq mövqeyinin göstəricilərindən biri kimi qəbul edilir. Beynəlxalq əməkdaşlıq isə elmi nəşrlərin hansı hissəsinin ən azı bir beynəlxalq həmmüəllif tərəfindən hazırlanmasına əsaslanır. Bu göstərici də universitetin fəaliyyət göstərdiyi fənn sahələrinin xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla normallaşdırılır.

Universitet və sənaye: yeni qiymətləndirmə xətti

THE metodologiyasında daha bir diqqətçəkən istiqamət sənaye ilə əlaqələrdir. Bu istiqamət ümumi qiymətləndirmənin 4 faizini təşkil edir. Buraya: 

- sənaye gəliri – 2 faiz;
- patentlər – 2 faiz daxildir.

Müasir universitet artıq yalnız auditoriya və laboratoriya ilə məhdudlaşan qurum kimi nəzərdən keçirilmir. Onun sənayeyə innovasiyalar, ixtiralar və məsləhət xidmətləri vasitəsilə verdiyi töhfə də ali təhsilin əsas missiyalarından biri kimi qiymətləndirilir. Sənaye gəliri universitetin sənayedən əldə etdiyi tədqiqat gəlirini əks etdirir. Patent göstəricisi isə universitetin tədqiqatlarına istinad edən patentlərin sayını nəzərə alır. Bu yanaşma universitet–sənaye əməkdaşlığının yalnız iqtisadi münasibət olmadığını, həm də elmi nəticələrin texnologiyaya, innovasiyaya və real sektora ötürülməsinin göstəricisi olduğunu ortaya qoyur.

Reytinq necə hazırlanır?

Reytinqin hazırlanmasının mühüm mərhələlərindən biri məlumatların toplanmasıdır. Universitetlər öz institusional məlumatlarını təqdim edir və onların reytinqdə istifadəsini təsdiqləyirlər. Məlumat çatışmadıqda isə müəyyən edilmiş metodologiya əsasında qiymətləndirmə aparılır. THE bildirir ki, məqsəd məlumat təqdim etməyən universiteti avtomatik olaraq “sıfır” nəticə ilə cəzalandırmamaq, lakin ona əlavə üstünlük də verməməkdir. Sonrakı mərhələdə müxtəlif tipli məlumatlar standartlaşdırılır və müəyyən edilmiş çəkilər əsasında ümumi nəticəyə çevrilir.

Hər universitet reytinqə düşə bilmir

THE dünya universitetləri reytinqində iştirak üçün müəyyən uyğunluq meyarları da mövcuddur. Universitet bakalavr pilləsində təhsil vermirsə və ya 2021-2025-ci illərdə 1000-dən az müvafiq elmi nəşrə malikdirsə, reytinqdən kənarlaşdırıla bilər. Burada ildə minimum 100 nəşr şərti də nəzərə alınır. Tədqiqat nəticələrinin 80 faiz və ya daha çoxu 11 fənn sahəsindən yalnız birində cəmləşən universitetlər də reytinqə daxil edilməyə bilər. Bu meyarlara cavab verməyən, lakin məlumat təqdim edən universitetlər cədvəldə “reporter” statusu ilə göstərilə bilər.

2027-ci il reytinqində yenilik 

THE dünya universitetləri reytinqinin 2027-ci il buraxılışında reytinq nəticələrinin təqdimatında da dəyişiklik edilib. Dəqiq reytinq mövqeyi və ümumi bal ilk 300 universitet üçün göstərilir. Ötən il bu hədd ilk 200 universitet idi. Digər universitetlər isə ballar arasındakı fərqin statistik baxımdan əhəmiyyətli olmadığı nəzərə alınaraq qruplaşdırılmış şəkildə təqdim olunur. Ümumilikdə 18 reytinq qrupu yaradılıb. Bu qruplar 301–325 mövqelərindən başlayaraq 2 001+ mövqeyinə qədər davam edir.

Reytinqin verdiyi əsas mesaj

THE-nin 2027-ci il metodologiyasına nəzər saldıqda müasir universitetin fəaliyyətinə dair daha geniş mənzərə ortaya çıxır. Universitetin beynəlxalq səviyyədə mövqeyi yalnız tələbə sayı, müəllim sayı və elmi məqalələrin həcmi ilə müəyyənləşmir. Tədrisin keyfiyyəti, elmi tədqiqatın gücü, araşdırmaların qlobal təsiri, beynəlxalq əməkdaşlıq, sənaye ilə əlaqələr və innovasiya nəticələri birlikdə qiymətləndirilir. Başqa sözlə, müasir universitetdən yalnız bilik istehsal etmək deyil, həmin biliyi yaymaq, beynəlxalq elmi dövriyyəyə daxil etmək və real iqtisadiyyatla əlaqələndirmək də gözlənilir.
 
Bu baxımdan THE dünya universitetləri reytinqinin metodologiyası ali məktəblər üçün yalnız reytinq göstəricisi deyil, həm də onların hansı istiqamətlərdə inkişaf edə biləcəyini görmək üçün istifadə olunan bir çərçivə kimi təqdim olunur.

Universitetlər üçün əsas istiqamətlər

THE-nin metodologiyası universitetlərin fəaliyyətində bir neçə istiqamətin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını göstərir: 
Keyfiyyətli tədris → güclü tədqiqat mühiti → yüksək təsirli elmi nəticələr → beynəlxalq əməkdaşlıq → sənaye və innovasiya ilə əlaqə. 
Beləliklə, XXI əsrin universitet modeli getdikcə daha çox tədris, elm, beynəlmiləlləşmə və real sektorun qarşılıqlı əlaqəsi üzərində qurulur. THE-nin metodologiyası da məhz bu çoxşaxəli universitet modelini ölçməyə çalışır.