Niyə bəzən cümlənin ortasında dili dəyişirik? – Maraqlı elmi cavab 

Heç olub ki, bir dildə danışarkən qəfildən digər dildən bir söz işlədəsiniz? Yaxud ana dilinizdə demək istədiyiniz sözü əvvəlcə ikinci dilinizdə xatırlayasınız? Bəlkə də fərq etmisiniz ki, danışdığınız dildən asılı olaraq özünüzü bir qədər fərqli hiss edirsiniz.
Bunların heç biri beyninizin qarışması və ya dillərdən birini unutmağa başlamanız demək deyil. Əslində, bu, beyninizin tam da nəzərdə tutulduğu kimi işləməsinin nəticəsidir. Beyin iki dili eyni anda aktiv saxlayır və bəzən özü də hiss etmədən bir dildən digərinə keçir.

Dillər arasında keçid beynin səhvidir?

Danışıq zamanı dillər arasında keçid etmək, yəni kod dəyişdirmə (code-switching) – çox vaxt yanlış başa düşülür. Bəziləri bunu diqqətsizlik, bəziləri isə insanın heç bir dili tam mənimsəmədiyinin göstəricisi hesab edir, lakin elmi araşdırmalar bunun tam əksini göstərir.

2022-ci ildə aparılmış və bir neçə neyrovizualizasiya tədqiqatını birləşdirən meta-analiz göstərib ki, dillər arasında keçid zamanı beyində aktivləşən bölgələr eyni zamanda diqqətin idarə olunması, qərarvermə və mürəkkəb düşünmə kimi yüksək səviyyəli idrak proseslərinə cavabdeh olan sahələrdir.

Başqa sözlə, dillər arasında keçid beynin səhvi deyil. Bu, icraedici funksiyaların (executive functions) bir hissəsidir. Yəni beynin müxtəlif tapşırıqları idarə etmək, uyğun qərar vermək və diqqəti yönləndirmək üçün istifadə etdiyi mexanizmlərdən biridir.
Bu proses zamanı beynin ön alın payı (prefrontal korteks) istifadə edilməyən dili müvəqqəti olaraq zəiflədir, istifadə olunan dili isə aktiv saxlayır. Lakin hər iki dil eyni anda kifayət qədər aktiv olduqda və bu "basdırma" prosesi tam baş vermədikdə dillər qarışa bilir.

Bu isə təsadüfi səhv deyil. Sadəcə beyniniz hər iki dil sistemini paralel şəkildə işlədiyi üçün ən sürətli yolu seçir. Bəzən həmin yol iki dil arasında keçid etməyi tələb edir.

Yeni araşdırma nəyi ortaya çıxarıb?

Bu ilin iyun ayında dərc edilən yeni bir araşdırma (Chen & Blanco-Elorrieta, 2026) bu mövzuya daha maraqlı bir detal əlavə edib.
Tədqiqatçılar ispan və ingilis dillərini sərbəst bilən insanların beyin fəaliyyətini maqnitoensefaloqrafiya (MEG) vasitəsilə millisaniyə dəqiqliyi ilə izləyiblər. Məqsəd beynin hər iki dildə qrammatik qaydaları necə tətbiq etdiyini öyrənmək idi. Məsələn, təkdə olan sözü cəmə çevirmək kimi qrammatik əməliyyatlar araşdırılıb.

Nəticələr göstərib ki, hansı dildə danışılmasından asılı olmayaraq, qrammatik dəyişiklikləri eyni sol beyin şəbəkəsi idarə edir.
Daha maraqlısı isə odur ki, bu nəticə iştirakçılara əvvəllər heç vaxt eşitmədikləri, tamamilə uydurulmuş sözlər təqdim edildikdə də dəyişməyib.

Bu, mühüm bir nəticəyə işarə edir: görünür, ikidilli insanların beyni iki ayrı qrammatika sistemi işlətmir. Əksinə, bir ümumi və çevik qrammatik mexanizmdən istifadə edir və həmin mexanizmi həmin anda aktiv olan dilə tətbiq edir.

Bunu iki ayrı mühərrik kimi yox, iki fərqli xəritəni oxuya bilən bir mühərrik kimi təsəvvür etmək daha doğru olar.

Bu, gündəlik həyatda nə deməkdir?

Əgər bəzən "yanlış" dildə söz dediyiniz üçün utanmısınızsa və ya dilləri qarışdırmağın onlardan birini unutduğunuz anlamına gəldiyini düşünmüsünüzsə, bu araşdırmalar bunun əksini göstərir.

Dillərin qarışması onların zəifləməsinin əlaməti deyil.

Əksinə, bu, beyninizin iki aktiv dil sistemini eyni vaxtda səmərəli şəkildə idarə etdiyini göstərir. Beyin məlumatı mümkün olan ən sürətli yolla emal etməyə çalışır və bəzən bu yol bir cümlənin ortasında bir dildən digərinə keçməyi tələb edir.

Başqa sözlə, dillər arasında keçid etmək beynin səhvi deyil, onun mürəkkəb və yüksək səviyyəli işləmə mexanizminin təbii nəticəsidir.