Peşə təhsilində yeni dövr: dünyanın ilk beynəlxalq peşə standartı hazırlandı
Dünya iqtisadiyyatında baş verən texnoloji dəyişikliklər, süni intellektin istehsal proseslərinə nüfuz etməsi və əmək bazarında yeni ixtisaslara tələbatın artması peşə təhsilinin əhəmiyyətini daha da yüksəldir. Artıq peşə təhsili yalnız müəyyən bir ixtisasa yiyələnmək və iş tapmaq vasitəsi deyil. O, ölkələrin iqtisadi rəqabət qabiliyyətini, sənayenin inkişafını və insan kapitalının keyfiyyətini müəyyənləşdirən əsas amillərdən birinə çevrilir. Belə bir şəraitdə müxtəlif ölkələrdə peşə təhsilinin keyfiyyət meyarlarının yaxınlaşdırılması, ixtisaslı kadr hazırlığında ortaq yanaşmaların formalaşdırılması və peşə bacarıqlarının qarşılıqlı tanınması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
“Azərbaycan müəllimi” xəbər verir ki, Çinin rəhbərliyi ilə dünyanın ilk beynəlxalq peşə təhsili standartının hazırlanması və 2026-cı il oktyabrın 17-də “Pekin Sazişi” adı ilə təqdim olunması məhz bu ehtiyaclarla bağlıdır. Dünya Peşə və Texniki Təhsil Standartları Çərçivəsi adlanan sənəd müxtəlif ölkələrin peşə təhsili sistemləri arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsinə və bu sahədə ümumi inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir.
“Pekin Sazişi” nəyi dəyişə bilər?
Beynəlxalq standartın təqdimatı Çinin Tyantszin şəhərində keçirilən 2026-cı il Dünya Peşə və Texniki Təhsilinin İnkişafı Konfransının yekun tədbirləri çərçivəsində baş tutub. Sənəd 45 ölkənin iştirakı ilə qəbul edilərək beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim olunub. Çinin rəhbərliyi ilə hazırlanan çərçivə sənədinin formalaşdırılması bir ildən artıq davam edib. Bu müddətdə 40-dan çox ölkənin təhsil qurumları, sənaye nümayəndələri və peşə birlikləri müzakirələrə cəlb olunub. Məqsəd müxtəlif ölkələrin təcrübəsini nəzərə almaqla peşə təhsilinin inkişafı üçün ortaq prinsiplər müəyyənləşdirməkdir.
Çin Təhsil Nazirliyinin açıqlamalarına əsasən, “Pekin Sazişi” peşə təhsilinin dəyərləri, sistemin təşkili, idarəetmə, təminat mexanizmləri və fəaliyyət istiqamətləri kimi əsas məsələləri əhatə edir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, beynəlxalq standart bütün ölkələrdə eyni tədris proqramının tətbiq olunmasını nəzərdə tutmur. Əksinə, müxtəlif milli sistemlərin xüsusiyyətlərini qorumaqla onların arasında əməkdaşlıq və qarşılıqlı anlaşma imkanlarını genişləndirməyə yönəlir.
Sənədin əsas əhəmiyyəti peşə təhsilinin keyfiyyətinə dair beynəlxalq müzakirələri daha sistemli çərçivəyə salmaq, ölkələr arasında təcrübə mübadiləsini gücləndirmək və kadr hazırlığında ortaq yanaşmaların formalaşmasına dəstək verməkdir.
Əmək bazarının dəyişən tələbləri
Müasir əmək bazarında işəgötürənlərdən gələn tələblər sürətlə dəyişir. Sənaye müəssisələrində avtomatlaşdırma, rəqəmsal idarəetmə, robotlaşdırma və süni intellekt texnologiyalarından istifadə genişləndikcə ənənəvi peşələrin məzmunu da yenilənir. Bu şəraitdə yalnız nəzəri biliklərə yiyələnmiş məzun hazırlamaq kifayət etmir. Mütəxəssis texniki avadanlıqla işləməyi, problemi müəyyənləşdirməyi, təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməyi, komanda daxilində fəaliyyət göstərməyi və yeni texnologiyalara uyğunlaşmağı bacarmalıdır.
“Pekin Sazişi”nin yanaşması da peşə təhsilini iqtisadiyyatın və cəmiyyətin ehtiyacları ilə daha sıx əlaqələndirmək məqsədi daşıyır. Sənəddə peşə məktəblərinin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi, ömürboyu təhsil imkanlarının genişləndirilməsi, tədris materiallarının sənaye ilə əməkdaşlıq şəraitində hazırlanması və istehsalat təcrübəsinin real iş yerlərinin tələblərinə uyğun təşkili kimi istiqamətlər önə çəkilir. Bu yanaşma peşə təhsilinin nəticələrinin yalnız məzunların sayı ilə deyil, onların əldə etdikləri bacarıqların praktik dəyəri ilə ölçülməsinin vacibliyini göstərir.
Təhsil müəssisəsi və işəgötürən arasında əməkdaşlıq
Peşə təhsilinin səmərəliliyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri təhsil müəssisələri ilə işəgötürənlər arasında qurulan əlaqələrdir. Müəssisələrin kadr ehtiyacları nəzərə alınmadan hazırlanan proqramlar məzunların bacarıqları ilə əmək bazarının tələbləri arasında uyğunsuzluq yarada bilər.
Buna görə də beynəlxalq çərçivədə tədris materiallarının sənaye ilə birgə hazırlanması, müəllim hazırlığında müəssisələrin iştirakının artırılması və tələbələrin istehsalat təcrübəsinin real iş şəraitinə uyğun təşkili xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, avtomobil sənayesində çalışan gələcək mütəxəssis yalnız mühərrikin quruluşunu öyrənməklə kifayətlənməməli, elektron idarəetmə sistemlərini, diaqnostika avadanlıqlarını və yeni nəsil texnologiyaları da mənimsəməlidir. Eyni qaydada energetika, metallurgiya, logistika və informasiya texnologiyaları sahələrində kadr hazırlığı da müasir istehsal proseslərinin tələblərinə uyğun qurulmalıdır. Belə əməkdaşlıq işəgötürənlərin təhsil prosesində iştirakını artırmaqla yanaşı, məzunların işə başlamağa hazırlıq səviyyəsini də yüksəldə bilər.
Süni intellekt peşə təhsilini necə dəyişir?
Yeni beynəlxalq çərçivənin diqqətçəkən istiqamətlərindən biri süni intellektin təhsil və təlim proseslərinə inteqrasiyasıdır.
Süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar artıq istehsalın, xidmət sektorunun və texniki xidmət sahələrinin bir çox istiqamətində istifadə olunur. Bu dəyişikliklər peşə təhsili müəssisələrinin həm tədris metodlarını, həm də öyrətdikləri bacarıqları yeniləməsini tələb edir. Rəqəmsal simulyasiyalar, virtual laboratoriyalar, ağıllı istehsal sistemləri və avtomatlaşdırılmış avadanlıqlar tələbələrə mürəkkəb iş proseslərini öyrənmək üçün yeni imkanlar yaradır. Bununla belə, texnologiyanın tətbiqi müəllimin rolunu aradan qaldırmır. Əksinə, müəllimlərdən həm peşəkar bilik, həm də müasir rəqəmsal vasitələrdən istifadə bacarığı tələb olunur.
Bu baxımdan peşə təhsilinin gələcəyi yalnız texniki avadanlıqların yenilənməsindən asılı deyil. Müəllimlərin davamlı hazırlığı, tədris proqramlarının müasirləşdirilməsi və tələbələrin praktik bacarıqlarının obyektiv qiymətləndirilməsi də eyni dərəcədə vacibdir.
Çin təcrübəsi və beynəlxalq əməkdaşlıq
Çinin bu təşəbbüsdə aparıcı rol oynaması onun geniş peşə təhsili sistemi və sənaye ilə əlaqəli kadr hazırlığı təcrübəsi ilə bağlıdır.
Çin Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, ölkənin peşə təhsili sistemi hər il 10 milyondan çox məzun hazırlayır. 2021–2025-ci illəri əhatə edən 14-cü beşillik plan dövründə isə peşə təhsili ölkənin müasir sənaye sahələrində yüksək ixtisaslı işçi qüvvəsinin artımının 70 faizdən çoxunu təmin edib.
Çinin beynəlxalq əməkdaşlığının nümunələrindən biri “Luban emalatxanaları” proqramıdır. Bu proqram çərçivəsində 32 ölkədə 38 emalatxana yaradılıb. Çin tərəfinin məlumatına əsasən, həmin mərkəzlərdə 30 mindən çox tələbə akademik təhsil alıb, 160 mindən çox iştirakçı isə qeyri-dərəcəli peşə təlimlərinə cəlb olunub.
Bu təcrübə peşə təhsilində beynəlxalq əməkdaşlığın yalnız tələbə və müəllim mübadiləsi ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Tədris proqramlarının, texniki bacarıqların, təlim metodlarının və istehsalat təcrübəsinin müxtəlif ölkələrdə tətbiqi də mühüm rol oynayır. Bununla belə, bir ölkənin təcrübəsinin başqa ölkəyə olduğu kimi köçürülməsi həmişə səmərəli nəticə vermir. Uğurlu əməkdaşlıq üçün yerli iqtisadiyyatın xüsusiyyətləri, əmək bazarının ehtiyacları və milli təhsil sisteminin imkanları nəzərə alınmalıdır.
“Pekin Sazişi”nin beynəlxalq əhəmiyyəti də müxtəlif təcrübələrin ortaq inkişaf çərçivəsində birləşdirilməsi cəhdi ilə bağlıdır.
Azərbaycan üçün hansı imkanlar yaranır?
Azərbaycan iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı, sənayenin modernləşdirilməsi və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni iqtisadi fəaliyyət sahələrinin qurulması istiqamətində qarşıya qoyduğu vəzifələr ölkəmizdə peşə təhsilinin rolunu daha da artırır.
Mədənçıxarma və metallurgiya, energetika, tikinti, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, logistika və rəqəmsal texnologiyalar üzrə ixtisaslı kadr hazırlığı ölkənin iqtisadi inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu sahələrdə müasir texnologiyaları mənimsəmiş, praktiki bacarıqlara malik və dəyişən istehsal şəraitinə uyğunlaşa bilən mütəxəssislərə ehtiyac artır. Belə kadrların hazırlanması isə peşə təhsili müəssisələrinin işəgötürənlərlə daha sıx əməkdaşlığını, istehsalat təcrübəsinin gücləndirilməsini və tədris proqramlarının mütəmadi yenilənməsini tələb edir.
Bu baxımdan beynəlxalq peşə təhsili çərçivəsi Azərbaycan üçün milli standartları və təlim nəticələrini beynəlxalq təcrübə ilə müqayisə etmək, müəllim hazırlığını təkmilləşdirmək, müasir tədris metodlarını öyrənmək və xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirmək üçün faydalı ola bilər.
Azərbaycan üçün əsas məsələ beynəlxalq təşəbbüsləri milli ehtiyaclarla əlaqələndirmək, əmək bazarının real tələblərini müəyyənləşdirmək və peşə təhsilinin keyfiyyətini konkret nəticələrlə qiymətləndirməkdir.
Əsas məsələ standartın tətbiqidir
Dünyanın ilk beynəlxalq peşə təhsili standartının hazırlanması və təqdim olunması bu sahədə qlobal əməkdaşlığın inkişafı baxımından mühüm hadisədir. Lakin sənədin real təsiri onun qəbul edilməsi ilə deyil, gələcəkdə necə tətbiq olunacağı ilə müəyyənləşəcək.
Ortaq çərçivənin səmərəliliyi peşə təhsili müəssisələrinin fəaliyyətində, tədris proqramlarının keyfiyyətində, müəllimlərin hazırlığında və məzunların praktik bacarıqlarında konkret dəyişikliklər yaradıb-yaratmaması ilə ölçüləcək.
Peşə təhsilinin gələcəyi yalnız neçə nəfərin məzun olması ilə deyil, həmin məzunların iqtisadiyyatın ehtiyaclarına nə dərəcədə cavab verməsi, yeni texnologiyaları nə qədər sürətlə mənimsəməsi və əmək bazarında öz yerini tapa bilməsi ilə bağlıdır.
“Pekin Sazişi”nin əhəmiyyəti də məhz bu perspektivdə qiymətləndirilməlidir: müxtəlif ölkələrin təhsil sistemlərini eyniləşdirməkdə deyil, onların təcrübə mübadiləsini, peşə bacarıqlarının müqayisəsini və qarşılıqlı əməkdaşlığını gücləndirməkdə.
Yeni beynəlxalq çərçivənin uğuru isə ortaq prinsiplərin keyfiyyətli kadr hazırlığına, daha geniş təhsil imkanlarına və iqtisadiyyatın ehtiyaclarına cavab verən peşə təhsili sistemlərinin inkişafına nə dərəcədə töhfə verəcəyindən asılı olacaq.
