Sinifdə aktiv öyrənmə mühitinin qurulması: müşahidələrim, çətinliklər və real nəticələr – Müəllimin pedaqoji gündəliyindən
Müasir təhsil mühitində müəllimin əsas vəzifəsi yalnız bilik ötürmək deyil, şagirdlərin öyrənmə prosesində fəal iştirakını təmin edən mühit yaratmaqdır. Uzun müddət ənənəvi dərs modeli – müəllimin izah etdiyi, şagirdlərin isə əsasən dinləyici rolunda qaldığı dərs forması müəyyən nəticələr versə də, şagirdlərin tənqidi düşünmə, problem həlletmə və əməkdaşlıq bacarıqlarının inkişafı baxımından məhdud imkanlara malikdir. Bu səbəbdən son illərdə dərslərimdə aktiv öyrənmə mühitinin sistemli şəkildə qurulmasına xüsusi diqqət yetirməyə başladım. Bu yazıda həmin proses zamanı əldə etdiyim təcrübəni, qarşılaşdığım çətinlikləri və müşahidə etdiyim real nəticələri paylaşmaq istəyirəm.
Müşahidələrim göstərirdi ki, ənənəvi izahlı dərslərdə şagirdlərin yalnız kiçik bir hissəsi dərsə aktiv şəkildə qoşulur, digərləri isə passiv dinləyici mövqeyində qalırdı. Tapşırıqların icrası zamanı da eyni şagirdlər daha fəal olur, digərləri isə prosesə minimum səviyyədə cəlb olunurdu. Bu vəziyyət həm dərsdə motivasiya səviyyəsinə, həm də öyrənilən materialın uzunmüddətli yadda saxlanmasına mənfi təsir göstərirdi. Problemi həll etmək üçün dərs prosesinin strukturunu dəyişdirməyin zəruri olduğunu anladım.
Aktiv öyrənmə mühitini formalaşdırmaq üçün dərslərimdə bir neçə əsas strategiyanı mərhələli şəkildə tətbiq etməyə başladım.
1. Kiçik qrup işi modeli: Şagirdləri 3–5 nəfərlik qruplara bölərək hər qrupa konkret tapşırıqlar təqdim etdim. Qrup daxilində rolların müəyyənləşdirilməsi hər bir şagirdin prosesə cəlb olunmasına kömək etdi. Bu yanaşma xüsusilə əvvəl passiv olan şagirdlərin iştirakını artırdı.
2. “Düşün – paylaş – təqdim et” strategiyası: Yeni mövzuların izahından sonra şagirdlərə əvvəlcə fərdi düşünmək üçün qısa vaxt verildi, daha sonra cütlük və ya qrup daxilində müzakirə aparıldı və sonda ümumi sinif qarşısında təqdimat edildi. Bu metod şagirdlərin fikirlərini formalaşdırmasına və onları əsaslandıraraq təqdim etməsinə şərait yaratdı.
3. Problem əsaslı tapşırıqlar: Sadəcə nəzəri suallar əvəzinə real həyatla əlaqəli problem situasiyaları təqdim etməyə başladım. Bu tapşırıqlar şagirdlərin yalnız məlumatı xatırlamasını deyil, onu tətbiq etməsini də tələb edirdi. Nəticədə dərslərdə müzakirələrin keyfiyyəti və marağı artdı.
4. Qısa refleksiya fəaliyyətləri: Dərsin sonunda şagirdlərdən “Bu gün nə öyrəndim?”, “Hansı hissə mənim üçün çətin oldu?”, “Bu gün öyrəndiklərim həyatın hansı mərhələsində mənə lazım olacaq?” kimi suallara qısa yazılı cavablar istənildi. Bu üsul həm şagirdlərin öz öyrənmə prosesini dərk etməsinə, həm də müəllim olaraq mənim növbəti dərsləri daha düzgün planlaşdırmağıma kömək etdi.
Tətbiq etdiyim metodlar ilk mərhələdə müəyyən çətinliklərlə müşayiət olundu. Qrup işi zamanı sinifdə səs-küyün artması, vaxtın düzgün idarə edilməməsi və bəzi şagirdlərin yenə də passiv qalmağa çalışmasını müşahidə edirdim. Bundan əlavə, aktiv tapşırıqların hazırlanması bir müəllim kimi məndən daha çox planlaşdırma vaxtı tələb edirdi. Bu problemlərin həlli üçün bir neçə addım atdım:
• qrup işinin qaydalarını əvvəlcədən aydın şəkildə izah etdim və siniflə birlikdə “iş qaydaları” müəyyən etdik;
• tapşırıqların icrası üçün dəqiq vaxt çərçivəsi təyin olundu və taymer istifadəsi tətbiq edildi;
• qrup daxilində rolların mütəmadi dəyişdirilməsi hər şagirdin müxtəlif funksiyalarda iştirak etməsinə imkan yaratdı.
Aktiv öyrənmə metodlarının sistemli tətbiqindən bir neçə ay sonra dərslərdə nəzərəçarpacaq dəyişikliklər müşahidə edildi. Əvvəla, şagirdlərin dərsdə iştirak səviyyəsi artdı; müzakirələrdə yalnız bir neçə şagird deyil, sinfin böyük hissəsi fəal iştirak etməyə başladı. İkincisi, şagirdlərin təqdimat və öz fikrini əsaslandırma bacarıqları inkişaf etdi. Onlar cavab verərkən yalnız nəticəni deyil, həmin nəticəyə necə gəldiklərini də izah etməyə daha çox diqqət yetirməyə başladılar. Qiymətləndirmə nəticələrinin müqayisəsi də müsbət dinamikanı göstərdi. Xüsusilə analitik düşünmə tələb edən tapşırıqlarda daha yaxşı nəticələr əldə olundu. Bundan əlavə, sinifdə əməkdaşlıq mühiti formalaşdı; şagirdlər bir-birinə kömək etməyə və birlikdə işləməyə daha açıq oldular.
Bu təcrübə göstərdi ki, aktiv öyrənmə mühitinin qurulması birdəfəlik dəyişiklik deyil, davamlı və mərhələli prosesdir. Müəllim bütün dərsləri eyni anda dəyişdirmək əvəzinə, əvvəlcə kiçik elementlərdən – qısa müzakirələrdən, cütlük tapşırıqlarından – başlasa, keçid daha səmərəli olur. Tapşırıqların aydın strukturlaşdırılması, vaxtın düzgün planlaşdırılması və sinif qaydalarının əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi də prosesin uğurlu təşkilində mühüm rol oynayır. Ən vacib məqam isə müəllimin rolunun dəyişməsidir. Aktiv öyrənmə mühitində müəllim yalnız məlumat verən şəxs deyil, öyrənmə prosesini təşkil edən, istiqamətləndirən və dəstəkləyən fasilitator funksiyasını yerinə yetirir. Bu yanaşma həm şagirdlərin müstəqil öyrənmə bacarıqlarının inkişafına, həm də dərslərin daha maraqlı və effektiv təşkilinə imkan yaradır.
Sinifdə aktiv öyrənmə mühitinin yaradılması ilkin mərhələdə əlavə səy və planlaşdırma tələb etsə də, əldə olunan nəticələr bu səylərin tamamilə əsaslı olduğunu göstərir. Şagirdlərin dərsə marağının artması, onların əməkdaşlıq və düşünmə bacarıqlarının inkişafı, həmçinin qiymətləndirmə nəticələrində müşahidə olunan müsbət dəyişikliklər aktiv metodların tədris prosesində mühüm əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyir. Müəllimlərin kiçik addımlarla da olsa, dərslərində aktiv öyrənmə elementlərini tətbiq etməsi daha keyfiyyətli və dayanıqlı öyrənmə mühitinin formalaşmasına ciddi töhfə verə bilər.
Rüstəmova Aysel Aslan qızı,
Şəmkir rayon Qaralar kənd tam orta məktəbinin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi, Şəmkir rayon Ağlavaşlı kənd tam orta məktəbinin metodisti
Bu yazı “Azərbaycan müəllimi” qəzeti və Azərbaycan Gənc Müəllimlər Assosiasiyasının həyata keçirdiyi “Müəllimin pedaqoji gündəliyi” layihəsi çərçivəsində dərc olunur.
