Dinlə, düşün, yenidən qur: "Dictogloss" texnikası dil dərsini necə dəyişə bilər?

Xarici dil dərslərində şagirdlərə yeni sözlər, qrammatik qaydalar və cümlə strukturları öyrətmək vacibdir. Lakin dil öyrənmənin əsas məqsədi şagirdin qaydanı bilməsi deyil, həmin biliyi real ünsiyyət zamanı istifadə edə bilməsidir. Bəzən şagird "Present Simple" qaydasını izah edə bilir, lakin sadə bir hadisə haqqında danışarkən düzgün cümlə qurmaqda çətinlik çəkir. Sözlərin mənasını bilir, amma dinlədiyi mətndə onları tanımır. Yazılı tapşırığı yerinə yetirir, lakin fikrini sərbəst şəkildə ifadə etməyə gələndə tərəddüd edir. Bunun əsas səbəblərindən biri dil bacarıqlarının dərsdə bir-birindən ayrı şəkildə öyrədilməsidir.

Məhz bu baxımdan "Dictogloss" texnikası müəllim üçün olduqca maraqlı və praktik imkan yaradır. Bu texnika bir fəaliyyət daxilində dinləmə, danışma, yazı, söz ehtiyatı, qrammatika, yaddaş və əməkdaşlıq bacarıqlarını birləşdirir.

İlk baxışdan "Dictogloss" adi diktəyə bənzəyə bilər. Müəllim mətn oxuyur, şagird isə dinləyir və qeydlər aparır. Lakin burada oxşarlıq demək olar ki, bununla bitir. Klassik diktədə məqsəd müəllimin dediyi mətni mümkün qədər dəqiq şəkildə yazmaqdır. "Dictogloss" zamanı isə şagirdə hər sözü yazmağa imkan verilmir və buna ehtiyac da yoxdur. Şagird mətni dinləyir, əsas sözləri və məlumatları qeyd edir, sonra başqa şagirdlərlə əməkdaşlıq edərək həmin mətni yenidən qurmağa çalışır.

Məsələn, müəllim belə bir mətn oxuya bilər:

“Last Saturday, Nihad went to the park with his family. They had a picnic near the lake. After lunch, Nihad played football with his brother”.

Şagirdlər dinləyərkən yalnız müəyyən açar sözləri qeyd edə bilərlər:

“Saturday – Nihad – park – family – picnic – lake – football – brother.”

Sonra müəllim mətni kənara qoyur. Şagirdlər isə həmin sözlərə əsasən eşitdikləri mətni mümkün qədər düzgün şəkildə yenidən qururlar.

Bu zaman artıq sadəcə yaddaş yox, dil biliyi də işə düşür. Şagird düşünür: “Nihad parkda olubsa, burada ‘went to the park’ deməliyəm. Hadisə keçmişdə baş verdiyinə görə ‘go’ deyil, ‘went’ istifadə olunmalıdır. "Picnic" sözündən əvvəl hansı feil gəlirdi? ‘Had a picnic’. Brother sözündən əvvəl ‘his’ işlənirdi, yoxsa ‘a’?”

Beləliklə, qrammatika müəllimin lövhədə yazdığı qayda olmaqdan çıxaraq şagirdin mətn qurmaq üçün ehtiyac duyduğu vasitəyə çevrilir.

"Dictogloss" texnikasının güclü tərəflərindən biri də budur: şagird səhv etdikdə müəllim səhvi dərhal düzəltmir. Şagird əvvəlcə özü düşünür, sonra yoldaşları ilə müzakirə edir və doğru variantı tapmağa çalışır. Məsələn, bir şagird “He go to school yesterday” yaza bilər. Digər şagird isə “Yesterday varsa, ‘go’ yox, ‘went’ olmalıdır” deyə bilər. Bu cür müzakirə zamanı qrammatik qayda müəllim tərəfindən hazır şəkildə təqdim edilmir, şagird tərəfindən kəşf edilir.

Təbii ki, "Dictogloss" bütün yaş qruplarında eyni formada istifadə olunmamalıdır. Yeddi yaşlı şagirdlə on yeddi yaşlı şagirdə eyni uzunluqda mətn vermək, eyni sürətlə oxumaq və eyni nəticəni gözləmək düzgün olmazdı. Texnikanın əsas prinsipi dəyişmir, lakin mətnin uzunluğu, dil səviyyəsi, qeyd aparma forması və şagirddən gözlənilən nəticə yaş qrupuna uyğunlaşdırılmalıdır.

İbtidai siniflərdə "Dictogloss" çox sadə və vizual şəkildə tətbiq olunmalıdır. Bu yaşda məqsəd şagirdə uzun mətn yazdırmaq deyil. Əksinə, uşağın dinlədiyini başa düşməsi, əsas sözləri seçməsi və həmin sözlərdən sadə cümlə qurması kifayətdir.

Məsələn, 2-ci və ya 3-cü sinifdə müəllim heyvanlar mövzusunu keçirsə, belə kiçik bir mətn istifadə edə bilər:

“This is a little cat. It is white. It has blue eyes. It likes milk.”

Müəllim əvvəlcə uşaqlara bildirə bilər ki, bütün cümlələri yazmağa çalışmasınlar. Sadəcə eşitdikləri əsas sözlərə diqqət etsinlər. Hətta bu yaş qrupunda yazılı qeydlər əvəzinə şəkillərdən istifadə etmək mümkündür. Lövhədə pişik, müxtəlif rənglər, göz və qida şəkilləri yerləşdirilə bilər. Şagird dinlədikcə uyğun şəkilləri seçə bilər.

Sonra iki şagird birlikdə seçdikləri şəkillərə baxaraq mətni bərpa etməyə çalışar:

“It is a cat.”
“It is white.”
“It has blue eyes.”
“It likes milk.”

Burada müəllimin məqsədi ilkin mətni sözbəsöz əldə etmək deyil. Əgər uşaq “The cat is white” deyirsə, orijinal mətndə “It is white” olmasına baxmayaraq, cavab qəbul edilə bilər. Çünki şagird həm mənanı anlayıb, həm də düzgün cümlə qurub.

4-cü sinifdə tapşırığı bir qədər genişləndirmək mümkündür. Məsələn, “My School Day” mövzusunda müəllim 4–5 cümləlik mətn oxuya bilər:

“Aysu gets up at seven o’clock. She has breakfast with her family. She goes to school at eight. Her favourite lesson is English. After school, she plays with her friends.”

Şagirdlər “seven – breakfast – school – eight – English – friends” kimi açar sözləri qeyd edirlər. Daha sonra cütlərlə həmin məlumatlardan cümlələr hazırlayırlar.

İbtidai sinif müəllimi burada texnikanı oyunlaşdıraraq daha maraqlı edə bilər. Məsələn, müəllim sinifdə üç “yaddaş komandası” yarada bilər. Birinci dinləmədə hər komanda yalnız insan adlarını və yerləri, ikinci dinləmədə hərəkətləri, üçüncü dinləmədə isə zaman və rəqəmləri müəyyən etməyə çalışar. Daha sonra bütün məlumatlar birləşdirilər və sinif birlikdə mətni yenidən qurar.

Bu üsul xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlar üçün vacib olan bir bacarığı – dinləyərkən əsas məlumata fokuslanmağı inkişaf etdirir. Çünki uşaqlar çox zaman eşitdikləri hər sözü anlamağa çalışırlar. Bir sözü anlamadıqda isə sonrakı hissəni də qaçıra bilirlər. "Dictogloss" uşağa öyrədir ki, mətnin hər sözünü bilmədən də ümumi mənanı başa düşmək mümkündür.

5–9-cu siniflərdə isə texnikanın imkanları xeyli genişlənir. Bu yaşda şagirdlər artıq müəyyən qrammatik bazaya və daha geniş söz ehtiyatına malik olduqları üçün "Dictogloss" həm dinləmə, həm də qrammatikanın möhkəmləndirilməsi vasitəsi kimi istifadə edilə bilər.

Məsələn, müəllim 6-cı sinifdə keçmiş zaman formasını öyrədirsə, ayrıca onlarla “Past Simple” cümləsi yazdırmaq əvəzinə, şagirdlərə kiçik hadisə mətni dinlədə bilər:

“Yesterday, Kamal missed the school bus. He decided to walk to school. On the way, he saw an old man carrying two heavy bags. Kamal helped him and arrived at school ten minutes late.”

Şagirdlər dinləmə zamanı yalnız əsas məlumatları qeyd edirlər. Sonra üç və ya dörd nəfərlik qruplarda mətni yenidən qururlar.

Bu mərhələdə çox maraqlı müzakirələr meydana çıxır:

“‘Decide’ idi, yoxsa ‘decided’?”
“‘See’ yox, ‘saw’ olmalıdır.”
“‘Arrive school’ demirik, ‘arrive at school’ deyirik.”

Müəllim bütün bunları özü demədən şagirdlərin bir-birinə izah etməsinə şərait yarada bilər. Əslində belə bir neçə dəqiqəlik qrup müzakirəsi bəzən uzun qrammatika izahından daha təsirli olur.

7–8-ci siniflərdə "Dictogloss" söz birləşmələri və sabit ifadələrin öyrədilməsi üçün də faydalıdır. Məsələn, “environment” mövzusunda mətn hazırlanır:

“Many people want to protect the environment, but small daily actions are often ignored. Using less plastic, saving water and travelling by public transport can make a difference.”

Şagirdlər “protect the environment”, “use less plastic”, “save water”, “public transport”, “make a difference” kimi ifadələri müəyyən etməyə çalışırlar. Mətni yenidən qurduqdan sonra müəllim onlardan mətnə iki yeni məsləhət əlavə etmələrini istəyə bilər.

Beləliklə, "Dictogloss" artıq yalnız reproduktiv deyil, yaradıcı fəaliyyətə çevrilir.

9-cu sinifdə isə müəllim şagirdlərdən sadəcə mətni bərpa etməyi deyil, iki versiyanı müqayisə etməyi də istəyə bilər. Qruplar öz mətnlərini hazırladıqdan sonra müəllim orijinal mətni ekranda göstərir. Şagirdlər üç rəngdən istifadə edə bilərlər: düzgün bərpa etdikləri hissələr, fərqli yazsalar da mənanı düzgün ifadə etdikləri hissələr və düzəldilməli hissələr.

Bu zaman şagird artıq yalnız “Mən neçə səhv etdim?” sualını vermir. O düşünməyə başlayır: “Mən fikri başqa formada necə ifadə etmişəm? Hansı struktur daha təbii səslənir? Nə üçün müəllif bu sözü seçib?”

Məhz bu nöqtədən etibarən dil öyrənmə sadəcə düzgün və səhv cavabların yoxlanılmasından çıxaraq dil haqqında düşünməyə çevrilir.

10–11-ci siniflərdə "Dictogloss" daha akademik və müzakirəyönümlü şəkildə tətbiq oluna bilər. Bu yaşda artıq sadə hekayə mətnlərindən əlavə, elm, texnologiya, təhsil, sosial media, ətraf mühit, peşə seçimi və digər mövzularda daha mürəkkəb mətnlərdən istifadə etmək mümkündür.

Məsələn, müəllim süni intellekt və təhsil mövzusunda 100–120 sözlük qısa mətn hazırlaya bilər. Birinci dinləmədə şagirdlər yalnız əsas ideyanı müəyyən edirlər. Heç nə yazmaya da bilərlər. İkinci dinləmədə açar sözlər və faktlar qeyd olunur. Üçüncü mərhələdə şagirdlər qrup halında mətni yenidən qururlar.

Lakin burada fəaliyyət bitmir. Mətn bərpa edildikdən sonra müəllim şagirdlərdən soruşa bilər:

“Mətnin əsas fikri nə idi?”
“Müəllif süni intellektin hansı üstünlüyünü qeyd edirdi?”
“Hansı riskdən danışılırdı?”
“Siz müəllifin fikri ilə razısınızmı?”

Beləliklə, "Dictogloss" listening fəaliyyətindən speaking fəaliyyətinə keçir.

Yuxarı siniflərdə başqa bir maraqlı variant “yarımçıq Dictogloss” ola bilər. Müəllim mətni dinlətdikdən sonra şagirdlərə onun müəyyən hissəsini təqdim edir, digər hissələri isə onlar bərpa edirlər. Məsələn, giriş hazır verilir, əsas hissə boş saxlanılır. Və ya faktlar təqdim edilir, nəticə hissəsini şagird özü yazır.

10–11-ci siniflərdə imtahan hazırlığı zamanı da bu texnikadan istifadə etmək mümkündür. Şagirdlər esse yazarkən çox zaman fikirləri bir-biri ilə əlaqələndirməkdə çətinlik çəkirlər. Müəllim yaxşı qurulmuş qısa bir arqumentativ paraqraf oxuya bilər. Şagirdlər “however”, “as a result”, “for example”, “in addition”, “therefore” kimi əlaqələndirici sözləri müəyyən edir, sonra paraqrafın strukturunu bərpa etməyə çalışırlar. Bundan sonra eyni strukturu başqa mövzuda tətbiq edirlər.

Məsələn, dinlədikləri mətn sosial medianın üstünlükləri haqqında idisə, müəllim onlardan həmin struktura əsaslanaraq “online learning” mövzusunda yeni paraqraf hazırlamağı istəyə bilər.

Belə bir fəaliyyət şagirdə hazır esse əzbərlətmir. Əksinə, yaxşı yazının necə qurulduğunu göstərir.

"Dictogloss" tətbiq edilərkən müəllimin diqqət etməli olduğu vacib məqamlardan biri mətn seçimidir. Mətn şagird üçün tamamilə yad sözlərlə doldurulmamalıdır. Əgər hər cümlədə üç-dörd yeni söz varsa, şagird artıq dili deyil, sadəcə anlaşılmaz səsləri yadda saxlamağa çalışacaq. Mətnin böyük hissəsi şagirdə tanış olmalı, yalnız müəyyən söz və strukturlar öyrədici məqsəd daşımalıdır.

Mətnin uzunluğu da yaşa uyğun seçilməlidir. İbtidai siniflərdə 3–5 qısa cümlə kifayət edə bilər. 5–9-cu siniflərdə təxminən 50–80 söz, yuxarı siniflərdə isə məqsəddən asılı olaraq 100–150 sözlük mətnlərdən istifadə etmək mümkündür. Lakin burada əsas meyar söz sayı deyil. Şagirdin mətn üzərində düşünə bilməsi üçün fəaliyyət onun səviyyəsinə uyğun olmalıdır.

Müəllimin oxuma sürəti də mühüm rol oynayır. Mətni süni şəkildə çox yavaş oxumaq düzgün deyil. Çünki real həyatda insanlar sözləri bir-birindən uzun fasilələrlə ayıraraq danışmırlar. Digər tərəfdən, ilkin mərhələdə həddindən artıq sürətli oxumaq da şagirdi fəaliyyətdən uzaqlaşdıra bilər. Ən uyğun yol normal, aydın və təbii danışıq sürətidir.

Şagirdlərin hər sözü yazmağa çalışmasının qarşısını almaq da vacibdir. İlk dəfə bu texnika ilə işləyən şagird müəllimin danışdığı hər cümləni diktə kimi qeyd etməyə çalışa bilər. Müəllim əvvəlcədən bildirməlidir ki, məqsəd cümlələri köçürmək deyil. Açar sözlər, adlar, rəqəmlər, mühüm feillər və ifadələr kifayətdir.

Burada “səhv etmək” anlayışına münasibət də dəyişir. Əgər şagird ilkin mətni sözbəsöz bərpa etməyib, lakin eyni fikri qrammatik və məna baxımından düzgün ifadə edibsə, bunu yanlış hesab etmək lazım deyil. Məsələn, orijinal cümlə “The children were very excited about the trip” olduğu halda şagird “The children were really happy about the trip” yazıbsa, o, mətni yadda saxlamaqdan daha vacib bir bacarıq nümayiş etdirib: mənanı öz dil vasitələri ilə ifadə edib.

Dictogloss-un ən maraqlı cəhətlərindən biri odur ki, müəllimin dərsdə danışdığı vaxt azalır, şagirdin dili istifadə etdiyi vaxt isə artır. Ənənəvi dərsdə müəllim qaydanı izah edir, nümunə verir, səhvləri düzəldir. Dictogloss zamanı isə müəllim prosesi təşkil edir və müşahidə edir. Şagirdlər isə dinləyir, qeyd edir, sual verir, mübahisə edir, seçim edir, cümlə qurur, səhvi tapır və fikirlərini əsaslandırırlar.

Eyni zamanda bu texnika müəllim üçün qiymətləndirmə vasitəsi də ola bilər. Şagird hansı məlumatı dinləmə zamanı qaçırır? Hansı sözləri düzgün eşidir, lakin yazarkən səhv edir? Hansı qrammatik strukturu tanıyır, amma özü istifadə edə bilmir? Qrup işində fikrini ifadə edə bilirmi? Bütün bunları bir Dictogloss fəaliyyəti zamanı müşahidə etmək mümkündür.

Ən əsası isə bu texnikanın tətbiqi üçün xüsusi texnologiya, bahalı material və ya ayrıca resurs tələb olunmur. Bəzən bir müəllim, bir dəqiqəlik mətn, bir vərəq və şagirdlərin bir-biri ilə danışmasına verilən imkan kifayətdir.

Dil öyrənmək yalnız söz və qayda öyrənmək deyil. Dil eşitdiyimizi anlamaq, vacib məlumatı seçmək, onu əvvəlki biliklərimizlə əlaqələndirmək və fikrimizi yenidən quraraq başqa insana çatdırmaqdır. Dictogloss məhz bu prosesi kiçik bir sinif fəaliyyətində modelləşdirir.

Şagird müəllimin oxuduğu mətni olduğu kimi köçürmür. Dinləyir. Seçir. Düşünür. Yoldaşı ilə müzakirə edir. Səhv edir. Səhvini görür. Yenidən qurur.

Bəlkə də xarici dil dərsində bizə lazım olan dəyişikliklərdən biri elə budur: şagirdə daha çox cavab vermək əvəzinə, ona cavabı özü tapmaq üçün şərait yaratmaq.

Günay Əkbərova 
Elm və Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın katibi