PISA 2025: Azərbaycan təhsilinin yüksəlişi və yeni hədəflər

PISA 2025 nəticələri göstərir ki, Azərbaycan təhsili pandemiyadan sonrakı itkiləri aradan qaldırmaqla kifayətlənməyib, Bakı üzrə 2018-ci il göstəricilərini də keçib. Əsas vəzifə bu sıçrayışı davamlı sistem keyfiyyətinə çevirmək, oxu savadlılığını ibtidai təhsildən gücləndirmək və nəticələr arasındakı fərqləri azaltmaqdır.

PISA nədir və nəyi ölçür?

Müasir dünyada təhsil sisteminin gücü şagirdin nə qədər məlumat yadda saxlaması ilə deyil, qazandığı biliyi real həyatda necə tətbiq etməsi ilə ölçülür. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) həyata keçirdiyi PISA - Şagirdlərin Beynəlxalq Qiymətləndirilməsi Proqramı məhz bu yanaşmaya əsaslanır. Tədqiqat, bir qayda olaraq, 15 yaşlı şagirdlərin oxu, riyaziyyat və təbiət elmləri üzrə funksional savadlılığını qiymətləndirir. Burada məqsəd dərslik mətnini təkrar etdirmək deyil; məlumatı anlamaq, müxtəlif mənbələri müqayisə etmək, dəlilləri qiymətləndirmək, problemi modelləşdirmək və əldə olunan bilikdən yeni situasiyada istifadə etmək bacarığını müəyyənləşdirməkdir.

PISA-nın əhəmiyyəti yalnız ölkələri sıralamasında deyil. Bu tədqiqat təhsil sisteminə beynəlxalq güzgü tutur: şagird nailiyyətlərinin səviyyəsini, nəticələr arasındakı fərqləri, sosial-iqtisadi amillərin təsirini, məktəb mühitini, öyrənməyə münasibəti və sistemin güclü, yaxud zəif tərəflərini görünən edir. Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayevin vurğuladığı kimi, PISA subyektiv rəylərə deyil, rəqəmlərə və təhlil olunmuş faktlara söykənən ölçüdür. Buna görə onun nəticələri əvvəlki islahatların təsirini qiymətləndirmək və növbəti islahatların istiqamətini müəyyənləşdirmək üçün mühüm məlumat bazası yaradır.

Beynəlxalq qiymətləndirmədə iştirak Azərbaycana nə qazandırır?

Birinci qazanc obyektiv müqayisə imkanıdır. Milli imtahan şagirdin ölkə daxilində müəyyən olunmuş proqramı mənimsəmə səviyyəsini göstərir, PISA isə eyni yaş qrupunun bilik və bacarıqlarını vahid beynəlxalq çərçivədə müqayisə edir. Beləliklə, Azərbaycan təhsilinin yalnız öz əvvəlki göstəriciləri ilə deyil, fərqli təhsil modellərinə malik ölkələrlə müqayisəli mövqeyi görünür.
İkinci qazanc sübuta əsaslanan siyasətdir. Nəticələr kurikulumun, dərsliklərin, müəllim hazırlığının, məktəbdaxili qiymətləndirmənin və təhsil investisiyalarının hansı istiqamətlərdə təkmilləşdirilməli olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edir. Üçüncü qazanc bərabərlik gündəliyidir. Ölkə, region, məktəb, sosial vəziyyət və digər amillər üzrə fərqlərin təhlili resursların daha məqsədli bölüşdürülməsinə imkan verir. Dördüncü qazanc isə uzunmüddətli rəqabətqabiliyyətlilikdir. Funksional oxu, riyazi düşünmə və elmi savadlılıq gələcəyin əmək bazarında, rəqəmsal iqtisadiyyatda və innovasiya mühitində tələb olunan əsas bacarıqlardır.
PISA 2025-in qlobal mənzərəsi Azərbaycan nəticələrinin dəyərini daha aydın göstərir. OECD-nin məlumatına görə, 91 ölkə və iqtisadiyyatda 760 mindən çox şagird qiymətləndirməyə qatılıb. Bir çox təhsil sistemində nəticələrin durğunlaşdığı və ya gerilədiyi, xüsusilə oxu göstəricilərinin aşağı düşdüyü şəraitdə Azərbaycanın hər üç əsas istiqamətdə irəliləməsi diqqətəlayiqdir.

Azərbaycanın PISA 2025 nəticələri

PISA 2025 Azərbaycan üçün həm əhatə dairəsinə, həm də nəticələrin dinamikasına görə yeni mərhələdir. Tədqiqata bütün iqtisadi rayonları əhatə edən 241 məktəbdən 7 432 şagird cəlb olunub. Bu, 2025-ci il üzrə ölkənin ümumi mənzərəsini daha geniş seçmə əsasında qiymətləndirməyə imkan verir.

Açıqlanan nəticələrə əsasən, Azərbaycan üç əsas sahənin hər birində ən böyük irəliləyiş göstərən ölkələr sırasında yer alıb və ümumi irəliləyiş tempinə görə ikinci ölkə kimi təqdim olunub. Riyaziyyatda 63, təbiət elmlərində 60, oxu savadlılığında isə 40 ballıq artım qeydə alınıb. 91 iştirakçı arasında yalnız 34 ölkə təbiət elmlərində, 16 ölkə riyaziyyatda və 18 ölkə oxuda əvvəlki dövrlə müqayisədə irəliləyiş göstərə bilib. Azərbaycanın bütün istiqamətlərdə müsbət dinamika nümayiş etdirməsi nəticənin sistem xarakterini gücləndirir.

Bununla yanaşı, statistik müqayisənin sərhədlərini düzgün göstərmək vacibdir. 2018 və 2022-ci il mərhələləri yalnız Bakı şəhərini əhatə etdiyi üçün əvvəlki illərlə birbaşa zaman müqayisəsi Bakı üzrə aparılır. 2025-ci ildə isə Azərbaycan bütün iqtisadi rayonlarla təmsil olunub. Deməli, ölkə üzrə 2025 nəticəsi milli mənzərəni göstərir, 2018-2022-2025 dinamikası barədə nəticə çıxararkən isə eyni coğrafi seçmə - Bakı göstəriciləri əsas götürülməlidir.

Qeyd: 2018 və 2022 ilə müqayisələr Bakı şəhəri üzrədir

Əvvəlkilərlə müqayisə

Müqayisədə əsas baza kimi 2018-ci ilin götürülməsi daha düzgün yanaşmadır. Çünki 2018 pandemiyadan əvvəlki son PISA dövrüdür; 2022 nəticələri isə COVID-19 səbəbindən məktəblərin bağlanması, distant təhsilə keçid və öyrənmə itkilərinin bütün dünyada müşahidə olunduğu qeyri-adi şəraitdə formalaşıb. OECD PISA 2022 üzrə orta göstəricilərdə görünməmiş geriləmə qeydə alındığını bildirib. Dünya Bankı, UNESCO, UNICEF və tərəfdaş qurumların 2022-ci il hesabatı da pandemiyanı təhsil və öyrənməyə tarixdə görünməmiş zərbə kimi qiymətləndirir. Buna görə 2022 göstəricisi bərpa tempini anlamaq üçün vacib ara mərhələdir, lakin uzunmüddətli inkişafın əsas müqayisə nöqtəsi 2018 olmalıdır.

Bakı üzrə göstəricilər 2018-ci ilin pandemiyadan əvvəlki səviyyəsinin keçildiyini göstərir. Riyaziyyatda 2018-ci ildə 420 bal qeydə alındığı halda, 2025 nəticəsi 460 bala çatıb - təxminən 40 ballıq yüksəliş. 2022-ci ilin 397 balı ilə müqayisədə artım 63 baldır və bu, pandemiyadan sonrakı bərpanın miqyasını göstərir. Başqa sözlə, 2025 nəticəsinin əsas məzmunu yalnız 2022-ci ildə yaranmış azalmanın kompensasiya edilməsi deyil, 2018-ci il səviyyəsindən də əhəmiyyətli dərəcədə irəli çıxılmasıdır.

Təbiət elmlərində nəticə 2022-ci illə müqayisədə 60, 2018-ci illə müqayisədə 42 bal yüksəlib. Oxu savadlılığında artım 2022-ci illə müqayisədə 40 bal, 2018-ci illə müqayisədə isə 16 baldır. Oxu üzrə irəliləyiş xüsusi əhəmiyyət daşıyır, çünki bu bacarıq tək bir fənnin nəticəsi deyil; uzunmüddətli mütaliə vərdişinin, söz ehtiyatının, mətnlə işləmənin və tənqidi düşünmənin məcmusudur.
Yüksək nəticə göstərən şagirdlərin payındakı dəyişiklik də diqqətəlayiqdir. Riyaziyyat üzrə PISA-nın 5-ci və 6-cı səviyyələrinə çatan şagirdlərin payının 2018-ci illə müqayisədə təxminən dörd dəfə artdığı bildirilib. Bu qrup mürəkkəb problemləri təhlil edə, qeyri-standart situasiyalarda model qura və əsaslandırılmış həll təklif edə bilən gələcək insan kapitalının mühüm hissəsidir. Sürətli irəliləyiş böyük uğurdur, lakin yüksək performanslı təhsil sistemləri ilə fərqi azaltmaq üçün ardıcıl iş davam etməlidir.

Nəticələrə münasibət uğuru düzgün oxumaq

PISA 2025 nəticələrini təhsil siyasətində həyata keçirilən işlərin müsbət təsirini göstərən ciddi siqnal kimi qiymətləndirmək olar. Pandemiya dövründə yaranmış öyrənmə itkilərinin aradan qaldırılması, riyaziyyat və təbiət elmlərində nəzərəçarpan yüksəliş, oxuda isə qlobal geriləmə fonunda əldə olunan artım məktəb sisteminin bərpa və inkişaf potensialını nümayiş etdirir.
Lakin PISA nəticəsinin ən faydalı oxunuşu nə özünütərif, nə də sıralamadakı yerə əsaslanan bədbinlikdir. Doğru yanaşma artımın səbəblərini elmi şəkildə müəyyənləşdirmək, uğurlu təcrübəni bütün məktəblərə yaymaq və zəif sahələr üzrə hədəfli qərarlar qəbul etməkdir. Bir qiymətləndirmə dövründə qeydə alınan sıçrayış yalnız növbəti dövrlərdə davamlılıq qazandıqda sistem dəyişikliyinə çevrilir. Buna görə nəticələr məktəb, region, şəhər-kənd, tədris dili və sosial-iqtisadi qruplar üzrə dərin təhlil edilməli, orta balın arxasında qalan fərqlər görünən olmalıdır.

Beynəlxalq sənədlərin verdiyi istiqamət

PISA 2025 nəticələrinin təhlili daha geniş beynəlxalq təhsil gündəliyi ilə əlaqələndirilməlidir. BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin 4-cü məqsədi və UNESCO-nun Təhsil 2030 Fəaliyyət Çərçivəsi inklüziv, bərabər və keyfiyyətli təhsili, eləcə də hamı üçün ömürboyu öyrənmə imkanlarını əsas hədəf kimi müəyyən edir. Bu baxımdan PISA balının artması mühüm göstəricidir, lakin keyfiyyətin bütün regionlara və sosial qruplara bərabər yayılması eyni dərəcədə vacibdir.

OECD-nin PISA 2025 Qiymətləndirmə və Analitik Çərçivəsi elmi savadlılığı yalnız faktları bilmək deyil, elmi sübutun necə yarandığını anlamaq, məlumatı qiymətləndirmək və əsaslandırılmış qərar vermək bacarığı kimi təqdim edir. PISA 2025-in yekun hesabatı isə süni intellekt dövründə mənbələrin etibarlılığını yoxlamağı, yanlış məlumatı ayırd etməyi, hesablama təfəkkürünü və şagirdin məktəbə aidlik hissini təhsilin yeni keyfiyyət ölçüləri sırasına çıxarır.

Pandemiya sonrası sənədlər də nəticələrin şərhinə metodoloji çərçivə verir. OECD PISA 2022-də 2018-lə müqayisədə riyaziyyat və oxu üzrə kəskin qlobal azalmanı göstərib; Dünya Bankı, UNESCO və UNICEF isə məktəblərin bağlanmasının əsas savadlılıq üzrə qlobal böhranı ağırlaşdırdığını qeyd edib. Buna görə Azərbaycanın 2025-ci ildə 2018 səviyyəsini hər üç sahədə keçməsi sadəcə əvvəlki dövrlə statistik fərq deyil, qlobal öyrənmə böhranından çıxış qabiliyyətinin göstəricisidir.

Gələcək üçün prioritetlər

Birinci prioritet erkən yaşlardan oxu savadlılığının möhkəmləndirilməsidir. Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayevin qeyd etdiyi kimi, 14-15 yaşda yaranmış oxu boşluğunu aradan qaldırmaq ibtidai sinifdə düzgün təməl qurmaqdan daha çətindir. Buna görə ibtidai təhsildə səlis oxu ilə kifayətlənməyən, mətni anlama, nəticə çıxarma, müəllif mövqeyini ayırd etmə və müxtəlif mənbələri müqayisə etmə bacarıqlarına əsaslanan milli proqram vacibdir. İbtidai sinif və Azərbaycan dili müəllimlərinin hazırlığında oxu metodikası ayrıca ölçülə bilən peşə kompetensiyasına çevrilməlidir.

İkinci prioritet kurikulum və qiymətləndirmənin tətbiqyönümlü qurulmasıdır. Dərslərdə hazır cavabın yadda saxlanılması deyil, sual vermək, fərziyyə irəli sürmək, dəlil toplamaq, məlumatı şərh etmək və həlli əsaslandırmaq təşviq edilməlidir. Məktəbdaxili qiymətləndirmə ilə buraxılış və qəbul imtahanlarında da funksional savadlılıq elementlərinin ardıcıl genişləndirilməsi müəllim və şagird davranışına real təsir göstərə bilər.

Üçüncü prioritet nəticələrin ünvanlı istifadəsidir. PISA məlumatları əsasında məktəblərin cəzalandırılması və ya sadə reytinqinin qurulması deyil, ehtiyac xəritəsinin hazırlanması daha səmərəlidir. Aşağı nəticə göstərən məktəblərə metodik dəstək, müəllim mentorluğu, əlavə təlim vaxtı və keyfiyyətli resurs verilməli; yüksək nəticə göstərən məktəblərin təcrübəsi sənədləşdirilib paylaşılmalıdır.

Dördüncü prioritet müəllim siyasətidir. Sertifikatlaşdırma nəticələri, müəllimlərin davamlı peşəkar inkişafı və şagird nailiyyətləri bir-birindən ayrı proseslər kimi deyil, vahid keyfiyyət sistemi daxilində təhlil edilməlidir. Təlimlər ümumi mövzular ətrafında deyil, konkret diaqnostik məlumatlara əsasən - məsələn, mətnin şərhi, riyazi modelləşdirmə və elmi sübutla işləmə bacarıqları üzrə qurulmalıdır.

Beşinci prioritet rəqəmsal və süni intellekt savadlılığıdır. PISA 2025 hesabatı rəqəmsal cihazların dərsdə diqqəti yayındırması, süni intellektdən məqsədsiz istifadənin nəticələrə mənfi təsiri və etibarlı mənbəni ayırd etmə problemi barədə xəbərdarlıq edir. Məktəb süni intellekti qadağa və ya nəzarətsiz istifadə dilemması ilə deyil, etik istifadə, fakt yoxlama, mənbələrin etibarlılığı, müəlliflik və müstəqil düşünmə çərçivəsində öyrətməlidir.

Altıncı prioritet bərabərlikdir. Milli orta göstəricinin yüksəlməsi ilə yanaşı, regionlar, məktəblər və sosial qruplar arasında fərqin azalması ayrıca hədəf olmalıdır. Keyfiyyətli müəllimə, kitaba, laboratoriyaya, rəqəmsal resursa və məktəbdənkənar öyrənmə imkanlarına çıxış uşağın yaşayış yerindən və ailəsinin gəlirindən mümkün qədər az asılı olmalıdır.

Nəticə

PISA 2025 Azərbaycan təhsilinə iki mühüm mesaj verir. Birincisi, ölkəmiz qısa müddətdə ciddi irəliləyiş göstərə biləcəyini sübut edib: hər üç əsas istiqamətdə artım, pandemiyadan əvvəlki Bakı göstəricilərinin aşılması və yüksək səviyyəli şagirdlərin payının çoxalması bunun real ifadəsidir. İkincisi, bu yüksəlişi davamlı keyfiyyətə çevirmək üçün nəticələrin arxasındakı səbəblər dəqiq müəyyənləşdirilməli, uğurlu yanaşmalar bütün ölkə üzrə yayılmalı və xüsusilə ibtidai təhsil ilə oxu savadlılığına sistemli diqqət artırılmalıdır.
Azərbaycanın hədəfi yalnız növbəti PISA mərhələsində daha çox bal toplamaq olmamalıdır. Əsas məqsəd oxuduğunu anlayan, riyazi düşünən, elmi dəlili fərziyyədən ayıran, rəqəmsal məlumatı tənqidi qiymətləndirən və biliyini həyatın dəyişən şəraitində tətbiq edə bilən gənc nəsil yetişdirməkdir. PISA bu məqsədin özü deyil, ona doğru irəliləyişimizi ölçən etibarlı vasitədir. 2025-ci ilin nəticələri isə düzgün təhlil və ardıcıl siyasətlə Azərbaycanın təhsil keyfiyyətində yeni mərhələyə qalxa biləcəyinə əsaslı inam yaradır.

Mehriban Vəliyeva,
Milli Məclisin deputatı