Qarabağ və Qərbi Azərbaycanın Alban abidələri

Azərbaycan tarixi və mədəniyyəti çoxəsrlik və çoxşaxəli bir keçmişə malikdir. Bu zənginliyin ən parlaq səhifələrindən birini erkən orta əsrlərdə mövcud olmuş dövlətimiz — Qafqaz Albaniyası və onun bizə miras qoyduğu xristian memarlığı təşkil edir. Şəki, Qəbələ və Qax rayonları ilə yanaşı, Qarabağ və Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan Respublikası ərazisi) coğrafiyası da alban-xristian abidələrinin ən sıx yerləşdiyi tarixi arealdır. Alban memarlığının spesifik strukturu onun Cənubi Qafqazın digər xristian mədəniyyətlərindən fərqlənən unikal məktəb olduğunu sübut edir. Qarabağ və Qərbi Azərbaycan coğrafiyasında yerləşən alban məbədləri, Qafqaz Albaniyasının özünəməxsus tikinti metodlarını, dini-fəlsəfi baxışlarını və bədii irsini ən xırda detallarına qədər qoruyub saxlayan abidələrdir. Hər iki bölgədəki məbədlərin memarlıq xüsusiyyətlərini daha dərin detalları ilə aşağıdakı şəkildə təhlil etmək olar:

Alban məbədlərinin memarlıq quruluşu və spesifik xüsusiyyətləri

Alban dini memarlığı üslub və planlaşdırma baxımından bir neçə əsas inkişaf mərhələsindən keçmişdir. Bu memarlığın başlıca xüsusiyyəti onun yerli, xüsusən də islamdan əvvəlki türk və çoxallahlılıq (məsələn, ay və atəşpərəstlik) dövrünün memarlıq ənənələri ilə xristian teologiyasının sintezindən yaranmasıdır.

Çoxpilləli və dairəvi kompozisiyalar: Regiondakı bir çox xristian memarlığından fərqli olaraq, alban memarlığında dairəvi və çoxpilləli məbəd formalarına tez-tez rast gəlinir.

Xaç-günbəz və bazilika quruluşu: Məbədlərin daxili strukturu əsasən xaç-günbəz kompozisiyasına malikdir. Divarların daxilində quraşdırılmış yarımdairəvi apsidlər (mehrablar) və iki uzunsov otaq strukturu memarlığın əsas skeletini formalaşdırır.

Bəzək elementləri və relyeflər: Alban memarlarının özünəməxsus bədii üslubu var idi. Məbədin günbəzaltı hissənin bəzədilməsində relyefli heykəltəraşlıq təsvirlərindən, stalaktitli tağ sistemlərindən və yerli flora-fauna elementlərindən geniş istifadə olunurdu. Qalın və asimmetrik tağlar: Alban kilsələrində dörd və ya altı sütunlu, üçnefli asimmetrik tağ konstruksiyalarına rast gəlinir ki, bu da ermənixaç memarlığı üçün xarakterik deyil . 

Qarabağ və Qərbi Azərbaycandakı Alban məbədləri

Qarabağ və tarixi Qərbi Azərbaycan torpaqları alban knyazlıqlarının və din xadimlərinin (katalikosların) əsas idarəetmə mərkəzləri olmuşdur. Bu ərazilərdə ucaldılan monumental komplekslər alban memarlıq məktəbinin şah əsərləridir: Qarabağın dağlıq arealı alban knyazlarının və memarlarının ən möhtəşəm layihələrini reallaşdırdığı mərkəz olmuşdur. Bu abidələr Bizans və ya sonradan formalaşan erməni kilsə memarlığından fərqli kompozisiya prinsiplərinə malikdir.

Qarabağdakı Alban məbədlərinin tarixi və memarlıq xüsusiyyətləri

Gəncəsər Monastır Kompleksi (Kəlbəcər rayonu): 1216–1238-ci illərdə Xaçın alban knyazı Həsən Cəlal tərəfindən inşa etdirilən bu abidə, 1863-cü ilə qədər Alban Katalikosluğunun iqamətgahı olmuşdur. Gəncəsər xaç-günbəz kompozisiyasının ən mükəmməl nümunəsidir. Məbədin ən diqqətçəkən detallarından biri onun günbəzaltı barabanı və giriş hissəsidir. Barabanın daxili relyefi 8 cüt nazik yarım-sütun və onları birləşdirən çarpaz asma tağlar sistemi üzərində qurulub. Xaricdən isə bu struktur fərqli heykəltəraşlıq nümunələri (insan fiqurları, dini simvollar və müqəddəslərin relyefləri) ilə bəzədilmişdir. Binanın daxili künclərində yerləşən iki uzunsov otaq və yarımdairəvi apsid (mehrab) sırf alban tektonik sxemini nümayiş etdirir.

Xudavəng (Xotavənd) Kompleksi (Kəlbəcər rayonu): VI–XIII əsrlərə aid olan bu kompleks Alban Həsən Cəlal sülaləsinin idarəçiliyi dövründə çiçəklənmişdir. Kompleksin əsas kilsəsi 1214-cü ildə alban knyazı Vaxtanqın xanımı Arzu xatun tərəfindən ucaldılmışdır. Məbədin tikintisində istifadə olunan relyeflər və günbəz strukturu sırf Qafqaz Albaniyası memarlıq məktəbinin xüsusiyyətlərini daşıyır. Alban memarlığında geniş yayılan üçnefli asimmetrik tağ konstruksiyası və qalın divar hörgüləri binanın uzunömürlülüyünü təmin etmişdir. Divar relyeflərində knyaz ailəsinin təsvirləri və alban xaç daşlarının xarakterik cəhəti olan "Həyat ağacı" (gül-çiçək, bitki motivləri) elementləri üstünlük təşkil edir.

Müqəddəs Yelisey (Məqaviz) Məbəd Kompleksi: Ağdərə rayonunda yerləşən bu qədim kompleks (əsas tikililər XIV əsr) istehkam tipli monastır mexanizminin ən yaxşı nümunəsidir. Qala divarları daxilində baş məbəd, kilsə, ikimərtəbəli yaşayış binası və xidməti tikililər daxil olmaqla 12 bina yerləşir. Baş məbədin daxili məkanı iki sütun və pilonlar vasitəsilə 3 bərabər nefə bölünür, mərkəzi nef isə digərlərindən daha hündürdür. Məbədin sağ və sol tərəflərində 6 kiçik kapella (dua otağı) yerləşir ki, bu da funksional cəhətdən alban liturgiyasına uyğun qurulmuşdur. 

Ağoğlan Monastırı (Laçın rayonu): IV-V əsrlərə aid olan bu abidə klassik alban bazilikasının ən parlaq nümunəsidir. Burada dörd və ya altı sütunlu struktura malik planlaşdırma tətbiq olunub. Erməni memarlığından fərqli olaraq, Ağoğlan bazilikasında pilonların və sütunların yerləşməsi asimmetrik xarakter daşıyır və daxili məkanın işıqlandırılması zəif, sirli mühit yaratmağa yönəlib. 
Amaras və Ağoğlan məbədləri (Xocavənd və Laçın rayonları): Erkən orta əsrlərə (IV–IX əsrlər) aid olan bu abidələr möhkəm bazilika quruluşu və qala divarları ilə əhatə olunmuş monastır tipologiyasına malikdir . 

 Qərbi Azərbaycandakı Alban məbədlərinin tarixi və memarlıq xüsusiyyətləri

Tarixi Zəngəzur, Göyçə mahalı və Dərələyəz coğrafiyası alban-xristian memarlığının ilkin və orta dövr təməllərinin qoyulduğu areallardır. Bu ərazilərdəki abidələrin detalları onların Azərbaycanın maddi-mədəni irsinə aid olmasını elmi cəhətdən sübut edir. Regiondakı məbədlərin üzərindəki qədim epiqrafik yazılar, həndəsi naxışlar və xüsusi relyefli alban xaçları (həyat ağacı simvolu ilə birləşən və dörd tərəfi bərabər olan xaçlar) onların mənşəyini aydın göstərir.

Uzunlar məbədi (Odzun kilsəsi): Loru mahalının Uzunlar kəndində yerləşən, VI–VII əsrlərə aid olan və adını qədim Uz türk tayfasından alan günbəzli alban bazilikası.
Yenivəng monastırı: Göyçə mahalında (Basarkeçər rayonu ərazisində) yerləşən, alban-qıpçaq xristian memarlığının mühüm mərkəzlərindən biri.
Avan bazilikası (Avan məbədi): İrəvan yaxınlığında (Ellər rayonunun Avan kəndində) yerləşən, VI əsrin sonlarına (592–598) aid qədim alban-türk xristian məbədi.
Sənain məbədi (Sana Hin monastırı): Loru (Allahverdi) rayonu ərazisində yerləşən, ilkin tikinti strukturu və tağ kompozisiyaları alban memarlıq məktəbinə söykənən monumental kompleks
Axtala (Pirincli) monastırı: Loru mahalında yerləşən, X–XIII əsrlərdə alban-qıpçaq memarlıq məktəbi üslubunda ucaldılmış və möhkəmləndirilmiş müdafiə tipli monastır kompleksi.
Saçlı xanım məbədi6 Vedi rayonunun Ağkənd kəndində yerləşən VI-VII əsrə aid məbəd Sasani hökmüdarı II Xosrov Pərvizin qızı Saçlı xanım tərəfindən inşa edilib .
 
Qərbi Azərbaycan ərazisindəki Alban məbədlərini memarlıq quruluşu və forması

Dairəvi və çoxbucaqlı planda məbədlər: Qərbi Azərbaycan ərazisindəki ilkin alban məbədləri əsasən dairəvi və ya səkkizbucaqlı baraban quruluşuna malik idi. Bu, islamdan əvvəlki qədim türk (Oğuz) memarlığındakı kurqan və çadır konstruksiyalarının daş memarlığına köçürülmüş forması idi.

Alban xaç daşları (Stelalar): İrəvan və ətraf ərazilər, Dərələyəz, Göyçə və Zəngəzur bölgələrində tapılan qədim stelalar erməni "xaçkarları"ndan köklü surətdə fərqlənir. Alban xaç daşlarının üzərindəki xaçların dörd qanadı da bərabərdir və onlar əksər hallarda dairənin (Günəş və Ay simvolunun) daxilində yerləşir. Bu, xristianlıqdan əvvəlki kosmoqonik baxışların (türk mifologiyasının) xristian simvolları ilə çarpazlaşmasının memarlıq alətləri ilə ifadəsidir.

Epiqrafik yazılarda türkizmlər: Bu bölgədəki məbədlərin divar daşları üzərində aparılan elmi araşdırmalar (məsələn, İrəvan, Zəngəzur, Dərələyəz və Göyçə ətrafındakı qədim monastır qalıqlarında) göstərir ki, alban məbəd yazılarında qədim türk dillərinə məxsus fonetik və leksik elementlər (türkizmlər) mövcud olmuşdur. Bu da ibadət edən yerli xalqın etnik köklərinin regiona gəlmə ermənilərlə heç bir əlaqəsinin olmadığını təsdiqləyir.

Alban məbədlərinin Azərbaycan maddi-mədəni irsinə aid olmasının elmi əsasları

Alban məbədlərinin Azərbaycan xalqının maddi-mədəni irsinin ayrılmaz tərkib hissəsi olması həm tarixi, həm də etno-mədəni faktorlarla sübut olunur: 
Yerli varislilik: Qafqaz Albaniyasının əhalisi sonradan islamı qəbul edərək müasir Azərbaycan xalqının (Azərbaycan türklərinin) formalaşmasında əsas etnik komponentlərdən biri olmuşdur. Məhz bu səbəbdən, həmin abidələr azərbaycanlıların əcdadlarının yaratdığı mədəni irsdir .

Alban məbədlərinin erməniləşdirmə (Erməni Qriqorianlaşdırılması) cəhdləri: 1836-cı ildə Rusiya İmperiyasının fərmanı ilə müstəqil Alban Katalikosluğu ləğv edilmiş və onun mülkləri Erməni Qriqorian Kilsəsinə verilmişdir. Bu tarixdən etibarən, Qarabağ və Qərbi Azərbaycandakı alban abidələrinin üzərindəki daş yazılar silinmiş, divarlara erməni dilində yeni kitabələr və xaçlar həkk edilərək abidələrin mənşəyi saxtalaşdırılmışdır. Xüsusilə işğal dövründə (1992–2020) Xudavəng və Gəncəsər məbədlərində, həmçinin 1905-1907, 1918-1920, 1947-1953 və 1987-1991-ci illərdə Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlıların deportasiyası dövründə bu cür qanunsuz memarlıq müdaxilələri geniş vüsat almışdı. Alban memarlığına aid məbədlərin və dini ibadət yeri olmayan bazilikaların dam hissəsinə ermənilər tərəfindən zəng güllələri qoyularaq abidənin mənşəyi dəyişdirilib.

Alban məbəd memarlığı ilə erməni kilsə memarlığının fərqi

Alban memarlıq məktəbini Cənubi Qafqazın digər xristian məktəblərindən ayıran, onun yerli və müstəqil xarakterini elmi şəkildə sübut edən fundamental meyarlar, tikililərin həm mühəndis-konstruktiv həllərində, həm də bədii-estetik tərtibatında özünü aydın şəkildə büruzə verir. Qərbi Azərbaycan və Qarabağ abidələrinin arxitektonik xüsusiyyətləri əsasında aparılmış təhlillər göstərir ki, alban və erməni kilsə memarlığı arasında dörd əsas istiqamətdə kəskin fərqlər mövcuddur:

Birincisi: Plan strukturuna görə alban memarlığında 4 və ya 6 sütunlu, daxili məkanı asimmetrik tağlarla bölən üçnefli bazilikalar və unikal dairəvi kompozisiyalar üstünlük təşkil edir. Bunun əksinə olaraq, erməni kilsə memarlığı əsasən Bizans kilsə arxetipini təkrarlayan, sərt mərkəzi-simmetrik xaç-günbəz formalarına və kanonik kompozisiyalara söykənir.

İkincisi: Xaç simvolikası və stelaların tərtibatında ciddi fərqlər özünü göstərir. Alban xaç daşlarının qanadları bir-birinə bərabərdir və bu xaçlar yerli kosmoqonik inancların (Günəş və Ay) təsiri ilə əksər hallarda dairə daxilinə salınır. Həmçinin onların üzəri relyefli bitki motivləri və həndəsi naxışlarla zəngindir. Erməni kilsə memarlığında ise şaquli oxu kəskin şəkildə uzadılmış, qotik memarlıq elementlərinə meyilli və tamamilə fərqli bəzək texnikasına malik xaçlar dominantlıq edir.

Üçüncüsü: İnteryerin bədii həllində alban ustadları divar hörgülərində yaruslu stalaktit tağ sistemlərindən, daxili xor eyvanlarından və islamdanəvvəlki türk memarlıq elementlərinin sintezindən istifadə etmişdirlər. Erməni kilsələrində isə interyer daha düz və hamar daxili divar səthlərindən, eləcə də Bizans və Suriya üslublu divar rəsmləri ənənələrindən ibarətdir.

Dördüncüsü: İşıqlandırma və tektonika baxımından alban məbədlərində pəncərələrin asimmetrik yerləşməsi diqqəti cəlb edir ki, bu da daxili mühitdə sirli və mistik yarımqaranlıq effektin yaradılmasına xidmət edir. Erməni memarlığında isə tam fərqli olaraq, mərkəzi günbəzin baraban pəncərələri vasitəsilə daxili məkanın bərabər və intensiv işıqlandırılması mexanizminə üstünlük verilir.

Konstruktiv fərqlər: Alban məbədlərinin planlaşdırılması, tikinti materialları, hörgü üsulları və daxili relyef strukturu Ermənistanın dağlıq ərazilərindəki kilsə memarlığından köklü şəkildə fərqlənir.

Əfqan Vəliyev,
Elm və Təhsil Nazirliyinin Uşaq və gənclərin inkişafı şöbəsində mütəxəssis