Riyazi düşüncə və kainatın sirləri
Dünya özünün mürəkkəb quruluşu, təbiətin heyrətamiz qanunauyğunluqları və kainatın sonsuzluğu ilə insan zəkasını hər zaman düşündürmüşdür. İnsan yarandığı gündən ətraf aləmi dərk etməyə, baş verən hadisələrin səbəblərini araşdırmağa, təbiətin sirlərini öyrənməyə və həyatın mahiyyətini anlamağa çalışmışdır. Bu axtarışlar bəşəriyyətin elmi inkişafının, intellektual tərəqqisinin və dünyagörüşünün formalaşmasının əsasını təşkil etmişdir.
Elm insanın yalnız bilik əldə etmək vasitəsi deyil, həm də düşünmək, araşdırmaq, müqayisə etmək və həqiqətə yaxınlaşmaq yoludur. Hər bir elmi kəşf, hər bir yeni nəzəriyyə insanın qarşısında yeni üfüqlər açır. Bəzən uzun illər mürəkkəb hesab edilən bir problemin həlli, təbiətdəki müəyyən qanunauyğunluğun aşkar edilməsi ilə mümkün olur. Bu baxımdan elmin inkişafı insan zəkasının davamlı axtarışlarının nəticəsidir.
Riyaziyyat – təbiəti anlamağın mühüm vasitəsi
Elmlər sistemində riyaziyyatın özünəməxsus və əvəzsiz yeri vardır. Riyaziyyat yalnız rəqəmlər, düsturlar və mürəkkəb hesablamalar toplusu deyil. O, insan təfəkkürünün məntiqi ardıcıllığını formalaşdıran, hadisələr arasındakı əlaqələri müəyyənləşdirməyə və müxtəlif proseslərin mahiyyətini anlamağa kömək edən mühüm idrak vasitəsidir.
Ətrafımızda baş verən bir çox hadisələr müəyyən riyazi münasibətlərlə əlaqəlidir. Planetlərin hərəkəti, təbiətdəki fiziki prosesler, temperaturun dəyişməsi, dalğaların yayılması, canlı orqanizmlərin inkişafı və müxtəlif sistemlərin qarşılıqlı təsiri elmi araşdırmaların mühüm obyektləridir. Riyaziyyat bu proseslərin öyrənilməsinə, onların modelləşdirilməsinə və mümkün inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə imkan yaradır.
Riyaziyyatın ən maraqlı cəhətlərindən biri onun mürəkkəb hadisələrdə müəyyən nizamı və əlaqələri aşkar etməyə kömək etməsidir. İlk baxışda bir-birindən fərqli görünən proseslərin arxasında bəzən oxşar riyazi prinsiplərin dayandığını görürük. Bu isə riyazi təfəkkürün nə qədər geniş imkanlara malik olduğunu göstərir.
Dəyişmə, zaman və təbiətin qanunauyğunluqları
Təbiət daim dəyişmə və inkişaf prosesindədir. Günəşin doğması və batması, fəsillərin növbələşməsi, suyun dövranı, canlıların böyüməsi və müxtəlif fiziki hadisələr müəyyən qanunauyğunluqlarla müşayiət olunur. Bu prosesləri anlamaq üçün yalnız onların mövcud vəziyyətini müşahidə etmək kifayət deyil; həm də dəyişmənin hansı istiqamətdə getdiyini, hansı amillərdən asılı olduğunu və gələcəkdə necə davam edə biləcəyini araşdırmaq lazımdır.
Məhz burada riyaziyyatın, xüsusilə diferensial tənliklərin əhəmiyyəti üzə çıxır. Diferensial tənliklər dəyişən proseslərin öyrənilməsində, onların zamanla inkişafının təsvirində və mikroskopik alt qatdan makro-kosmosa qədər müxtəlif hadisələrin riyazi modellərinin qurulmasında mühüm rol oynayır.
Məsələn, istiliyin bir mühitdə yayılması, dalğaların hərəkəti və fiziki sistemlərdə tarazlığın dəyişməsi kimi hadisələr riyazi üsullarla araşdırılır. Bu tədqiqatlar yalnız nəzəri əhəmiyyət daşımır, həm də mühəndislik, texnologiya, təbiət elmləri və digər sahələrdə praktik məsələlərin həllinə xidmət edir. Burada diqqətəlayiq bir məqam da vardır: insan təbiətin qanunlarını yaratmır, onları müşahidə edir, öyrənir və elmi vasitələrlə ifadə etməyə çalışır. Riyazi qanunauyğunluqları aşkar etmək isə həmin hadisələrin və kainatın gizli nizamının mahiyyətini daha dərindən anlamağa imkan verir.
Elmi düşüncə və müstəqil araşdırma mədəniyyəti
Müasir dövrdə informasiya və texnologiyaların sürətlə inkişaf etməsi insan qarşısında yeni tələblər qoyur. Bu gün yalnız çoxlu məlumat əldə etmək kifayət etmir. Əsas məsələ həmin məlumatları təhlil etmək, onların doğruluğunu qiymətləndirmək, səbəb-nəticə əlaqələrini müəyyənləşdirməki və müstəqil nəticə çıxarmaq bacarığına yiyələnməkdir.
Elmi düşüncə məhz bu keyfiyyətlərin formalaşmasına kömək edir. Həqiqi araşdırma hazır cavabları qəbul etməklə deyil, sual vermək, şübhə etmək, sübut axtarmaq və nəticələri yoxlamaqla başlayır. Bəzən bir elmi problemin həlli uzun müddət tələb edir. Tədqiqatçı müxtəlif yanaşmaları sınaqdan keçirir, çətinliklərlə qarşılaşır, əvvəlki nəticələrini yenidən nəzərdən keçirir. Bu proses insana səbrli olmağı, ardıcıl düşünməyi və qarşıya qoyduğu məqsədə məsuliyyətlə yanaşmağı öyrədir.
Elmin ən böyük üstünlüklərindən biri də insanda məhz bu düşüncə mədəniyyətini formalaşdırmasıdır. İnsan öyrəndikcə yalnız bildiklərini artırmır, həm də bilmədiklərinin miqyasını daha aydın dərk edir. Bu isə onu yeni axtarışlara və kainatın hələ açılmamış sirlərinə doğru istiqamətləndirir.
Təhsil – elmi düşüncənin formalaşdığı əsas mühit
Elmi düşüncənin inkişafı, ilk növbədə, təhsildən başlayır. Məktəbdə və ali təhsil müəssisələrində şagird və tələbələrə yalnız hazır bilikləri öyrətmək deyil, onlarda araşdırmaq, müqayisə etmək, məntiqi nəticə çıxarmaq və müstəqil düşünmək bacarıqları formalaşdırmaq vacibdir.
Xüsusilə riyaziyyatın tədrisində bu məsələyə diqqət yetirilməlidir. Riyaziyyat dərsi yalnız misal və məsələlərin həlli ilə məhdudlaşmamalıdır. Şagird öyrəndiyi qaydanın mahiyyətini anlamalı, onun harada və nə üçün tətbiq olunduğunu görməlidir. Müəllim isə yalnız bilik ötürən deyil, həm də tələbənin düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirən, onu axtarışa və yaradıcılığa həvəsləndirən şəxs olmalıdır.
Bu baxımdan müasir təhsil sistemində süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalardan istifadə də yeni imkanlar yaradır. Lakin texnologiya müəllimin intellektini və pedaqoji təcrübəsini əvəz etməməli, təlim prosesini zənginləşdirən köməkçi vasitə kimi çıxış etməlidir. Ən vacib məsələ gənclərin hazır cavablara alışması deyil, həmin cavabların arxasında duran riyazi məntiqi başa düşməsidir. Gələcəyin təhsili biliklə yanaşı, yaradıcı düşüncə, elmi maraq və məsuliyyətli münasibət formalaşdırmalıdır.
Elm, mənəviyyat və insanın məsuliyyəti
Elmi tərəqqi bəşəriyyətə böyük imkanlar qazandırmışdır. Lakin biliklərin artması öz-özlüyündə insanın mənəvi yetkinliyini təmin etmir. Əldə edilən elmi nailiyyətlərdən necə istifadə olunması da az əhəmiyyət daşımır. Elm insan həyatının yaxşılaşdırılmasına, xəstəliklərin müalicəsinə, təbiətin qorunmasına və cəmiyyətin rifahına xidmət etməlidir.
Kainatın quruluşu, təbiətdəki nizam və varlığın mahiyyəti haqqında düşüncələr insanı həm elmi, həm də fəlsəfi suallar qarşısında qoyur. Elm hadisələrin necə baş verdiyini araşdırır, fəlsəfi düşüncə isə insanı onların daha geniş mənası haqqında düşünməyə sövq edir. Bu yanaşmaların fərqli mahiyyətini qorumaqla yanaşı, insanın dünyagörüşünün zənginləşməsində hər ikisinin əhəmiyyətini nəzərə almaq lazımdır. İnsanın böyüklüyü yalnız əldə etdiyi biliklərlə deyil, həmin bilikləri hansı ali məqsədlərə yönəltməsi ilə də ölçülür.
Gələcəyin insanı – düşünən, araşdıran və yaradan şəxsiyyət
Cəmiyyətin gələcəyi düşünən, araşdıran, yeniliklərə açıq və mənəvi məsuliyyət daşıyan insanların yetişdirilməsindən asılıdır. Gənc nəsildə elmə marağın artırılması, riyazi təfəkkürün inkişaf etdirilməsi və müstəqil araşdırma bacarıqlarının formalaşdırılması bu günün mühüm vəzifələrindəndir. Gənclərə yalnız hazır biliklər verməklə kifayətlənməməli, onlara sual verməyi, səhvlərdən nəticə çıxarmağı və yeni ideyalar irəli sürməyi öyrətməliyik.Çünki gələcəyin elmi kəşfləri bugünkü şagirdlərin və tələbələrin marağından, zəhmətindən yaranacaqdır.
Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, əgər elm insanı ətraf aləmi dərk etməyə, riyaziyyat isə həmin dərketmə prosesindəki qanunauyğunluqları müəyyənləşdirməyə istiqamətləndirirsə, mənəviyyat da bu güclü alətdən bəşəriyyətin xeyrinə istifadəni təmin edir. Həqiqi elmi tərəqqi yalnız yeni formulların tapılması deyil. O həm də düşünən, sorğulayan və əldə etdiyi bilikləri insanlığın rifahına yönəldən şəxsiyyətlərin yetişdirilməsidir. Gələcəyin gücü məhz bu üç dəyərin — elm, təhsil və mənəviyyatın vəhdətindədir.
Elçin Məmmədov,
Bakı Dövlət Universitetinn dosenti, Riyaziyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçisi
