Bu günün "ölülər"i kimlərdir? – Dünyəvi təhsil, azad düşüncə və dini fanatizm haqqında

Bu gün Azərbaycanda mövcud olan dünyəvi təhsil modelinin tarixi və ideya əsasları da bir əsrdən artıq müddətdə maarifçi ziyalılarımızın apardığı mübarizə ilə sıx bağlıdır. Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Məhəmməd Hadi, Ömər Faiq Nemanzadə, Əli bəy Hüseynzadə və digər görkəmli mütəfəkkir və ədiblərimizin zəngin ədəbi-publisistik irsi cəmiyyətin maariflənməsinə, müasir təfəkkürün və dünyəvi təhsil ideyalarının yayılmasına mühüm töhfələr verib. Onların irsi bu gün də təhsilin mahiyyəti və cəmiyyətin gələcəyi haqqında düşünərkən əvəzsiz mənəvi və intellektual qaynaqdır.

Mən kiməm?
Mən kiməm?
Mən bu şəhərin ən gənc qocasıyam...
"Mən dağların daşıyam,
Küçələrin tozuyam,
Kolların koluyam,
Ağacların ruhuyam.
Mən bu dünyada heç kiməm!"

İnsan dünyaya göz açdığı gündən etibarən öyrənməyə, anlamağa və həqiqəti axtarmağa çalışır. Bəzən bu axtarış onu işıqlı gələcəyə aparır, bəzən isə yanlış inancların, xurafatın və cəhalətin qaranlığında saxlayır. Cəmiyyətin inkişafını müəyyən edən əsas amillərdən biri də məhz insanın düşünmə, sual vermə və öz qərarlarını şüurlu şəkildə qəbul etmə bacarığıdır. Dünyəvi təhsil bu bacarıqları formalaşdıran ən mühüm vasitələrdən biri olduğu halda, dini fanatizm insanın düşüncə azadlığını məhdudlaşdıran ciddi bir maneəyə çevrilə bilər.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" əsəri, bu məsələləri dərindən anlamaq üçün bu gün də öz aktuallığını qoruyan qiymətli ədəbi nümunədir. Əsərdə müəllif, yalnız müəyyən bir dövrün insanlarını deyil, həqiqəti görməkdən qorxan və öz yanlışlarını başqalarının kor-koranə fikirləri ilə əsaslandırmağa çalışan cəmiyyəti sərt şəkildə tənqid edir.

Dünyəvi təhsil — düşünən insanın təməli

Dünyəvi təhsil insanı yalnız savad qazanmağa və hər hansı peşəyə yiyələnməyə hazırlamır. O, şəxsiyyətə hadisələri təhlil etməyi, faktları müqayisə etməyi, suallar verməyi və həqiqəti yanlış məlumatlardan ayırmağı öyrədir. Təhsilli insan hər deyilənə kor-koranə inanmaq əvəzinə, iddiaların nə dərəcədə əsaslı olduğunu araşdırmağa çalışır. O, öz müstəqil fikrini formalaşdırır, başqalarının hüquqlarına hörmət edir və cəmiyyətdə baş verən proseslərə məsuliyyətlə yanaşır.

Bununla belə, təhsilin mahiyyəti sadəcə bilik toplamaqla məhdudlaşmır. Əsl təhsil insana həm də mənəvi məsuliyyət aşılamalıdır. Çünki savadlı olmaqla müdrik olmaq eyni anlayışlar deyil.

Dünyəvi təhsilin əsas məqsədi, insanı hər cür inancdan uzaqlaşdırmaq deyil, onu sərbəst düşünə bilən, elmi dünyagörüşünə əsaslanan və fərqli fikirlərə hörmətlə yanaşan bir şəxsiyyət kimi yetişdirməkdir. İnsan həm dini inanclara sahib ola, həm də müasir elmin nailiyyətlərini qəbul edə bilər. Burada əsas məsələ – inancın zorakılığa, ayrı-seçkiliyə və başqalarının fundamental hüquqlarının pozulmasına bəraət qazandırmaq üçün bir alətə çevrilməməsidir.
Dini fanatizm — inancın cəhalətə çevrildiyi məqam

Din, bir çox insan üçün mənəvi dayaq, ümid və əxlaqi dəyərlər mənbəyidir. Buna görə də dini inancı bütövlükdə fanatizmlə eyniləşdirmək obyektivlikdən uzaqdır. Problem insanın inanmasında deyil, inancını sorğulanmaz bir hakimiyyətə çevirməsində, başqalarını öz subyektiv düşüncəsinə tabe etdirmək istəyində və fərqli baxışlara dözümsüz yanaşmasındadır.

Cəhalət yalnız savadsızlıqdan qaynaqlanmır. Bəzən insan oxuyub-yaza bilsə və müəyyən biliklərə sahib olsa da, düşüncəsini başqalarının diktəsindən azad edə bilmir. O, həqiqəti görsə belə, şəxsi maraqlarına zidd olduğu üçün onu qəbul etməkdən qaçır. Beləliklə, cəhalət təkcə bilik çatışmazlığı deyil, həm də düşünməkdən imtina etmək, öz yanlışını etiraf etməmək və mənəvi məsuliyyətdən yayınmaqdır.

Ən təhlükəli məqamlardan biri də dini nüfuzun şəxsi maraqlar naminə istismar edilməsidir. İnsanların inamından sui-istifadə edərək onların qorxularını idarə etmək, maddi və mənəvi baxımdan onları özündən asılı vəziyyətə salmaq, xüsusilə də qadın və uşaqları bu təsir altında istismara məruz qoymaq heç bir mənəvi və bəşəri dəyərlə əsaslandırıla bilməz.

"Ölülər" əsəri: Həqiqəti görmək istəməyən cəmiyyət

Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" əsərində Şeyx Nəsrullah obrazı, insanların dini inanclarından və mövhumatından sui-istifadə edən şəxsin simvoluna çevrilir. Onun ətrafına toplaşan kütlə möcüzələrə inanır, qeyri-adi vədlər qarşısında düşünmək qabiliyyətini itirir və başqalarının yalanlarını mütləq həqiqət kimi qəbul edir. Müəllif bu faciəvi mənzərə vasitəsilə insanı kor-koranə itaətə aparan cəhalət təfəkkürünü ifşa edir.

Əsərin ən təsirli məqamı, şübhəsiz ki, Kefli İsgəndərin cəmiyyət qarşısında söylədiyi məşhur monoloqdur. O, insanları öz vicdanları ilə üz-üzə qoyur, onların zahiri dindarlığı ilə həqiqi əməlləri arasındakı dərin ziddiyyəti açıb göstərir. İsgəndərin ittihamları sadəcə emosional bir təhqir deyil, ciddi ictimai və mənəvi hökmdür. Çünki burada söhbət fiziki yox, insanın mənəvi ölümündən gedir. Düşünmək qabiliyyətini itirən, haqsızlıq qarşısında susan, öz kiçik mənfəətini başqasının həyatından üstün tutan insan zahirən yaşasa da, daxilən azadlığını itirmiş olur.

İsgəndərin cəmiyyətdən ən böyük fərqi, onun digərlərindən daha çox bilik sahibi olması deyil, ətrafındakıların görməkdən qorxduğu həqiqətləri cəsarətlə söyləməsidir. O, insanların özlərini necə aldatdıqlarını aydın dərk edir; camaat isə öz qüsurları ilə üzləşmək əvəzinə, onları gizlətməyə və İsgəndəri sıxışdırmağa çalışır.

Bu monoloqun ən sarsıdıcı tərəfi odur ki, İsgəndər özünü də ideal insan kimi təqdim etmir. O, öz asılılığını və zəifliklərini açıq şəkildə etiraf edir, hətta əlindəki araq şüşəsini göstərərək öz çarəsizliyini dilə gətirir. Bununla da dramaturq mühüm bir həqiqəti vurğulayır: cəmiyyətin qüsurlarını görmək və təhlil etmək, hələ həmin qüsurlardan tamamilə azad olmaq demək deyil. İsgəndər həqiqəti anlayır, lakin onu dəyişdirmək üçün özündə kifayət qədər iradə və güc tapa bilmir.

Bu günün "Ölülər"i kimlərdir?

Aradan yüz ildən artıq zaman keçməsinə baxmayaraq, "Ölülər" əsərinin bu gün də oxucunu düşündürməsi təsadüfi deyil. Çünki əsərdə qaldırılan fundamental problemlər yalnız keçmişə aid deyil, indiki zamanla da səsləşir.

Bu gün informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı insanların bilik əldə etmək imkanlarını xeyli artırıb. Bir neçə saniyə ərzində elmi mənbələrə, müxtəlif baxış bucaqlarına və geniş məlumat bazalarına daxil olmaq mümkündür. Lakin rəqəmsal məlumatın çoxluğu, avtomatik olaraq tənqidi təfəkkürün inkişafı demək deyil. Əgər insan doğru ilə yanlışı ayırmağı, faktı manipulyasiyadan fərqləndirməyi bacarmırsa, dezinformasiya dalğası və şüurlu yönləndirmələr onu müasir dünyada da asanlıqla yanlış istiqamətə apara bilər.

İnsan nə vaxt həqiqətən dirilir?

Dünyəvi təhsil və dini fanatizm arasındakı qarşıdurma, əslində, yalnız iki fərqli dünyagörüşünün toqquşması deyil. Bu, insanın həqiqəti axtarmaq istəyi ilə hazır şablonlara sığınmaq meyli, azad düşüncə ilə kor-koranə itaət, vicdanla şəxsi mənfəət arasındakı əzəli mübarizədir.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" əsəri bizə göstərir ki, insanın fiziki cəhətdən yaşaması onun mənəvi cəhətdən azad olması demək deyil. Əsl dirilmə – insanın öz ağlını, vicdanını və məsuliyyət hissini yenidən kəşf etməsi ilə başlayır. Bu mənəvi dirçəlişin yolu isə elmdən, dünyəvi təhsildən, azad düşüncədən və insan ləyaqətinə hörmətdən keçir.

Bəlkə də Kefli İsgəndərin monoloqunun bu gün bizə ötürdüyü ən mühüm mesaj budur: insanın ən böyük faciəsi həqiqəti bilməməsi deyil, həqiqətlə üz-üzə dayanıb onu görməkdən imtina etməsidir. Çünki cəmiyyətin gələcəyini onun nə dərəcədə məlumatlı olması deyil, sahib olduğu həqiqətlər qarşısında nə qədər vicdanlı davranması müəyyən edir.

Aygün Kərimova-Həmzəyeva,
Evrika liseyinin direktor müavini