Süni intellekt məktəblərdə: texnoloji imkanlar, yoxsa yeni asılılıq? – Araşdırma 

Rəqəmsal inqilab təhsilin qapısını açır. Lakin əsas sual budur: süni intellekt şagirdlərə düşünməyi öyrədəcək, yoxsa onların əvəzinə düşünəcək? Süni intellekt artıq gələcəyin texnologiyası deyil. O, məktəblərin, universitetlərin, müəllimlərin və şagirdlərin gündəlik həyatına daxil olub. Bir neçə il əvvəl şagirdlərin internetdə hazır məlumat axtarması ilə məhdudlaşan rəqəmsal imkanlar indi tamamilə yeni mərhələyə keçib. Generativ süni intellekt bir neçə saniyə ərzində inşa yaza, mürəkkəb riyazi məsələləri həll edə, tarixi hadisələri izah edə, xarici dildən tərcümə edə, təqdimat hazırlaya və hətta elmi araşdırmanın ilkin variantını ortaya qoya bilir. 

Bu imkanlar təhsil üçün böyük perspektivlər açır. Müəllim dərs planını daha sürətli hazırlaya, şagird fərdi öyrənmə dəstəyi ala, mürəkkəb mövzular fərqli üsullarla izah edilə bilər. Əvvəllər əlavə vaxt və resurs tələb edən bir çox iş indi daha asan həyata keçirilir. Lakin texnoloji tərəqqinin arxasında daha ciddi bir sual dayanır: süni intellekt təhsildə insanın intellektual imkanlarını genişləndirir, yoxsa tədricən onun düşünmə, təhlil və müstəqil qərarvermə qabiliyyətini əvəz edir? Bu, artıq yalnız texnologiya mütəxəssislərinin müzakirə etdiyi məsələ deyil. Dünyanın aparıcı təhsil təşkilatları, alimlər, pedaqoqlar və hökumətlər məktəblərdə süni intellektin hansı sərhədlər daxilində tətbiq olunmalı olduğunu müəyyənləşdirməyə çalışırlar.

“Azərbaycan müəllimi” beynəlxalq təşkilatların süni intellektin təhsilə təsiri ilə bağlı yanaşma və siyasətlərini araşdırıb.

Süni intellekt: müəllimin köməkçisi, şagirdin fərdi köməkçisi

Süni intellektin təhsildə yaratdığı ən mühüm imkanlardan biri fərdiləşdirilmiş öyrənmədir. Ənənəvi sinifdə müəllim eyni mövzunu müxtəlif bilik səviyyəsinə malik onlarla şagirdə izah edir. Halbuki hər bir şagirdin qavrama sürəti, maraqları, bilik boşluqları və öyrənmə üsulu fərqlidir. Süni intellekt bu fərqləri nəzərə almaq üçün yeni imkanlar yaradır. O, şagirdin səhvlərini təhlil edə, çətinlik çəkdiyi mövzuları müəyyənləşdirə, əlavə tapşırıqlar təklif edə və eyni anlayışı fərqli nümunələrlə izah edə bilər. Beləliklə, şagird yalnız ümumi dərs materialı ilə kifayətlənmir, öz ehtiyaclarına uyğun öyrənmə dəstəyi alır. 

Məsələn, riyaziyyat dərsində bir şagird məsələni həll edə bilmədikdə süni intellekt ona dərhal cavabı vermək əvəzinə, həllin ilk mərhələsini izah edə, istiqamətləndirici suallar verə və növbəti addımı özü tapmasına kömək edə bilər. Xarici dil öyrənən şagird isə fərdi danışıq məşqləri, qrammatik izahlar və səhvlərinin təhlili imkanından yararlana bilər. Bu yanaşmanın üstünlüyü ondan ibarətdir ki, şagird öz sürəti ilə öyrənir, səhv etməkdən çəkinmir və ehtiyac duyduğu anda əlavə izah ala bilir. 

Müəllim üçün də imkanlar az deyil. Süni intellekt dərs planlarının hazırlanması, tədris materiallarının uyğunlaşdırılması, test suallarının tərtibi, mətnlərin sadələşdirilməsi və inzibati işlərin bir hissəsinin avtomatlaşdırılmasında faydalı ola bilər. Müəllim müxtəlif bilik səviyyələrinə malik şagirdlər üçün eyni mövzunun fərqli mürəkkəblik dərəcəsində təqdimatını hazırlaya bilər. Beləliklə, süni intellekt müəllimin vaxtına qənaət etməklə onun şagirdlərlə fərdi işləməsinə, yaradıcılığa və pedaqoji ünsiyyətə daha çox vaxt ayırmasına şərait yarada bilər. Ancaq burada mühüm bir şərt var: texnologiya tədrisin məqsədini müəyyənləşdirməməli, onun həyata keçirilməsinə xidmət etməlidir. Süni intellekt müəllimin köməkçisi ola bilər, lakin onun pedaqoji mühakiməsini, məsuliyyətini və insanlarla qurduğu münasibətləri əvəz edə bilməz.

OECD-nin xəbərdarlığı: tapşırığı yerinə yetirmək öyrənmək demək deyil

Süni intellektin təhsilə təsirini qiymətləndirən ən mühüm beynəlxalq sənədlərdən biri OECD-nin 19 yanvar 2026-cı ildə təqdim etdiyi “OECD Digital Education Outlook 2026” hesabatıdır. 

267 səhifəlik araşdırma generativ süni intellektin təhsildə imkanlarını və risklərini geniş şəkildə təhlil edir. Hesabatın əsas qənaəti olduqca düşündürücüdür: süni intellekt şagirdin tapşırıq üzrə nəticəsini yaxşılaşdıra bilər, lakin bu, onun mütləq daha yaxşı öyrəndiyi demək deyil. Başqa sözlə, şagird süni intellektin köməyi ilə daha keyfiyyətli inşa yaza, mürəkkəb suala düzgün cavab verə və ya yüksək səviyyəli təqdimat hazırlaya bilər. Ancaq həmin işi müstəqil şəkildə təkrar etməli olduqda eyni nəticəni göstərə bilməyə bilər. 

OECD bunu mühüm pedaqoji risk kimi qiymətləndirir. Şagird düşünmə, müqayisə, təhlil və problem həlli proseslərini süni intellektə həvalə etdikdə tapşırıq tamamlanır, amma öyrənmə prosesi zəifləyə bilər. Hesabatda müəllimlərin süni intellektə münasibətini əks etdirən TALIS 2024 məlumatları da yer alır. 2024-cü ildə aşağı, orta təhsil pilləsində çalışan müəllimlərin 37 faizi işində süni intellektdən istifadə edib. Müəllimlərin 57 faizi süni intellektin dərs planlarını yazmağa və təkmilləşdirməyə kömək etdiyini düşünür. Bununla yanaşı, 72 faizi şagirdlərin süni intellekt vasitəsilə başqasının əməyini öz işi kimi təqdim etməsindən, yəni akademik dürüstlüyün pozulmasından narahatdır. Bu rəqəmlər göstərir ki, müəllimlər texnologiyanın faydasını qəbul etməklə yanaşı, onun təlim prosesinə mümkün mənfi təsirlərini də görürlər. 

OECD-nin əsas tövsiyəsi süni intellektdən məqsədyönlü və pedaqoji prinsiplərə uyğun istifadə edilməsidir. Ümumi təyinatlı çatbotlar şagirdin əvəzinə düşünməməli, onun düşünmə prosesini dəstəkləməlidir. Təhsil üçün xüsusi hazırlanmış, şagirdin cavabını sadəcə təqdim etməyən, onu suallarla istiqamətləndirən sistemlər daha səmərəli nəticələr verə bilər.
Bu fərq əslində təhsilin gələcəyini müəyyənləşdirəcək əsas məsələlərdən biridir: şagirdə hazır cavab vermək, yoxsa onu cavabı tapmağa yönəltmək?

Avropa İttifaqı: süni intellekt savadlılığı yeni təhsil bacarığına çevrilir

2026-cı ildə Avropa İttifaqı və OECD tərəfindən hazırlanmış “Empowering Learners for the Age of AI” adlı çərçivə sənədi ibtidai və orta təhsil pillələrində süni intellekt savadlılığının inkişafını ön plana çəkib. 

Sənədin yanaşmasına görə, şagird yalnız süni intellekt alətlərindən istifadə etməyi deyil, onların necə işlədiyini, hansı məlumatlara əsaslandığını, nəticələrinin nə dərəcədə etibarlı olduğunu və hansı etik problemlər yarada biləcəyini də bilməlidir.  Bu yanaşma mühüm dəyişiklikdir. Əvvəllər rəqəmsal savadlılıq əsasən kompüterdən, internetdən və proqram təminatından istifadə bacarığı kimi qəbul edilirdisə, indi buna süni intellektin imkanlarını və məhdudiyyətlərini anlamaq da əlavə olunur. 

Şagird bilməlidir ki, süni intellektin inandırıcı görünən cavabı həmişə doğru deyil. O, mövcud məlumatları yanlış şərh edə, olmayan faktlar yarada, stereotipləri təkrarlaya və müəyyən mövzulara qərəzli yanaşa bilər.  Deməli, gələcəyin məktəbində yalnız düzgün sual vermək bacarığı deyil, alınan cavabı yoxlamaq, mənbələri müqayisə etmək və müstəqil nəticə çıxarmaq qabiliyyəti də əsas təhsil nəticələrindən birinə çevrilməlidir.

Şagird düşünür, yoxsa alqoritm?

Süni intellektin məktəblərdə yayılması ilə bağlı ən ciddi narahatlıqlardan biri şagirdlərin zehni fəaliyyətinin zəifləməsi ehtimalıdır. İnsan düşünməyi yalnız məlumat əldə etməklə öyrənmir. O, çətinliklə qarşılaşmalı, səhv etməli, səhvin səbəbini araşdırmalı, müxtəlif fikirləri müqayisə etməli və öz qənaətinə gəlməlidir. Məhz bu proseslər müstəqil düşüncənin, yaradıcılığın və intellektual inkişafın əsasını təşkil edir. 

Əgər şagird hər dəfə mürəkkəb sualla qarşılaşanda süni intellektdən hazır cavab alırsa, zaman keçdikcə müstəqil düşünmək üçün lazım olan zehni səyi göstərməyə daha az meyilli ola bilər. Bu təhlükə yalnız ev tapşırıqları ilə məhdudlaşmır. İnşa yazmaq, mətn təhlil etmək, məsələ həll etmək, tarixi hadisələr arasında əlaqə qurmaq və elmi nəticə çıxarmaq kimi fəaliyyətlər şagirdin intellektual inkişafı üçün mühüm məşqlərdir. Bu işlərin hamısını alqoritmə həvalə etmək şagirdin öyrənmə təcrübəsini kasadlaşdıra bilər. Ona görə də məktəblər süni intellektdən istifadə ilə yanaşı, texnologiyasız düşünmə və işləmə bacarıqlarını da qorumağa xüsusi diqqət yetirməlidirlər. Şagirdin əl yazısı ilə mətn hazırlaması, kitab oxuması, sinifdə şifahi cavab verməsi, müəllimlə müzakirə aparması və real problemləri müstəqil həll etməsi əvvəlki əhəmiyyətini itirməməlidir. 

 Məktəb yalnız texnologiyadan istifadə edən deyil, texnologiyanın təsirini dərk edən, onun imkanlarını qiymətləndirən və zəruri hallarda ondan imtina edə bilən şəxsiyyət yetişdirməlidir.

"Google"un qərarı: məktəblər süni intellektə nəzarət edə biləcəkmi?

Bu müzakirələrin nə qədər aktuallaşdığını göstərən son hadisələrdən biri "Google"un 3 noyabr 2026-cı ildə məktəblər üçün süni intellekt məhsulları ilə bağlı elan etdiyi yeniliklərdir. Şirkət "Gemini", "Gemini Notebook" və digər süni intellekt imkanlarının məktəb hesablarında idarə olunmasına dair yeni mexanizm təqdim edib. Əsas yenilik ondan ibarətdir ki, K-12, yəni məktəbəqədərdən son orta təhsilədək olan şagird hesablarında bu alətlər standart olaraq söndürüləcək və onların aktivləşdirilməsi məktəb rəhbərliyinin qərarından asılı olacaq. 

"Google" eyni zamanda “Guided Learning” adlı istiqamətləndirilmiş öyrənmə imkanlarını "Google Search" və "Classroom" mühitinə inteqrasiya etməyə başlayıb. Bu sistemin məqsədi şagirdə hazır cavab təqdim etmək əvəzinə, onu mərhələli izahlar və suallar vasitəsilə məsələnin həllinə yönəltməkdir. 

Lakin şirkətin qərarı yeni mübahisə də yaradıb. “Associated Press”in 5 noyabr 2026-cı il tarixli məlumatına görə, "Google" axtarış sistemində süni intellekt funksiyalarının inteqrasiyası səbəbindən bəzi məktəblərin süni intellektdən tam imtina etmək imkanları ilə bağlı suallar yaranıb. Tənqidçilər hesab edirlər ki, məktəblər istifadə etdikləri rəqəmsal infrastruktur üzərində real nəzarət imkanına malik olmalıdırlar. 

Bu hadisə daha geniş bir problemi üzə çıxarır: məktəblərin texnologiya şirkətlərindən asılılığı. Əgər təhsil müəssisəsi bütün rəqəmsal infrastrukturunu bir şirkətin platforması üzərində qurursa, həmin şirkətin kommersiya və texnoloji qərarları məktəbin tədris siyasətinə də təsir göstərə bilər.

Deməli, süni intellekt məsələsi təkcə şagirdin hansı alətdən istifadə etməsi deyil, həm də təhsil sisteminin texnoloji müstəqilliyi, məlumatların təhlükəsizliyi və rəqəmsal suverenlik məsələsidir.

UNESCO: texnologiya insanı mərkəzdən uzaqlaşdırmamalıdır

UNESCO süni intellektin təhsildə tətbiqinə insan mərkəzli yanaşma əsasında baxır. Təşkilatın mövqeyinə görə, süni intellekt təhsil sistemində mövcud bərabərsizlikləri aradan qaldırmağa kömək etməli, əksinə, onları dərinləşdirməməlidir. Bu baxımdan texnologiyaya çıxış imkanlarının qeyri-bərabərliyi ciddi narahatlıq doğurur. Bir məktəbdə şagirdlər müasir kompüterlərdən, sürətli internetdən və süni intellekt alətlərindən istifadə etdiyi halda, digər məktəbdə belə imkanların olmaması təhsil nəticələri arasındakı fərqi daha da artıra bilər. 

Bundan başqa, şagirdlərin şəxsi məlumatlarının qorunması, yaşa uyğun olmayan məzmun, alqoritmik qərəz, müəlliflik hüquqları və süni intellektin yaratdığı yanlış məlumatlar da diqqət tələb edir. 

UNESCO-nun yanaşmasında müəllimlərin rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllim süni intellektin nəticələrini qiymətləndirməyi bacarmalı, şagirdləri düzgün istiqamətləndirməli və texnologiyanın etik istifadəsini öyrətməlidir. Təhsil texnologiyanın sürətinə uyğunlaşmaqla yanaşı, insanın intellektual və mənəvi inkişafını da qorumağı bacarmalıdır.

Müəllim süni intellektlə rəqabət aparmalı deyil

Süni intellektin inkişafı ilə bağlı bəzən müəllim peşəsinin gələcəyi barədə də suallar yaranır. Əgər texnologiya dərsi izah edə, tapşırıq hazırlaya, şagirdin səhvlərini təhlil edə və bilik səviyyəsini qiymətləndirə bilirsə, müəllimə nə ehtiyac qalır?  Bu sualın cavabı təhsilin mahiyyətindədir. Müəllim yalnız məlumat ötürən şəxs deyil. O, şagirdin xarakterinin formalaşmasına, sosiallaşmasına, ünsiyyət bacarıqlarının inkişafına, mənəvi dəyərləri mənimsəməsinə və həyatda düzgün seçimlər etməsinə kömək edir. Müəllim şagirdin yalnız cavabını deyil, onun düşünmə tərzini, davranışını, emosional vəziyyətini və inkişaf dinamikasını da müşahidə edir. O, bəzən bir baxışdan, bir sualdan və ya cavab verməkdə tərəddüddən şagirdin çətinliyini anlaya bilir. Süni intellekt bu münasibətləri tam əvəz etmək imkanına malik deyil.

OECD-nin 2026-cı il hesabatlarında da vurğulanır ki, generativ süni intellekt müəllimin imkanlarını genişləndirə bilər, lakin tədrisin mərkəzində insan münasibətləri, pedaqoji mühakimə və müəllimin peşəkar məsuliyyəti qalmalıdır.

Bu səbəbdən müəllimin gələcəyi texnologiyadan uzaqlaşmaqda deyil, onu düzgün istifadə etmək bacarığı qazanmaqdadır. Süni intellekt dövründə müəllimin nüfuzu azalmaq əvəzinə, onun istiqamətləndirici, tənqidi düşüncəni formalaşdıran və insan inkişafına dəstək verən rolu daha da güclənə bilər.

Azərbaycan məktəbləri üçün hansı dərslər var?

Azərbaycan təhsil sistemində də süni intellektin tətbiqi artıq aktual məsələyə çevrilib. Ölkənin süni intellekt strategiyası, rəqəmsallaşma təşəbbüsləri və təhsil sahəsində texnoloji yeniliklər bu istiqamətdə yeni imkanlar yaradır. 

Lakin əsas məsələ məktəblərə süni intellekt alətlərinin gətirilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Onların hansı məqsədlə, hansı yaş qruplarında, hansı pedaqoji qaydalarla və hansı nəzarət mexanizmləri əsasında tətbiq olunacağı müəyyənləşdirilməlidir. İlk növbədə, məktəblər üçün süni intellektdən istifadə üzrə aydın metodiki və etik çərçivə hazırlanmalıdır. Bu çərçivədə şagirdlərin fərdi məlumatlarının qorunması, akademik dürüstlük, müəlliflik hüquqları, yaş məhdudiyyətləri və müəllim nəzarəti məsələləri öz əksini tapmalıdır. 

İkinci mühüm istiqamət müəllimlərin hazırlanmasıdır. Müəllim yalnız texniki baxımdan süni intellektdən istifadə etməyi deyil, onun verdiyi məlumatları yoxlamağı, səhvlərini müəyyənləşdirməyi və tədris məqsədlərinə uyğun tətbiq etməyi bacarmalıdır.
Üçüncü məsələ qiymətləndirmə sisteminin yenilənməsidir. Əgər şagird evdə süni intellektin köməyi ilə mükəmməl inşa hazırlaya bilirsə, müəllim həmin işin şagirdin real bilik və bacarıqlarını nə dərəcədə əks etdirdiyini necə müəyyənləşdirəcək? Bunun üçün yazılı ev tapşırıqları ilə yanaşı, sinifdaxili yazı işlərinə, şifahi imtahanlara, layihələrə, müzakirələrə və praktiki tapşırıqlara daha çox yer verilməlidir. Şagird yalnız nəticəni təqdim etməməli, həmin nəticəyə necə gəldiyini də izah etməlidir.

Dördüncü məsələ bərabər imkanların təmin edilməsidir. Süni intellektdən istifadə imkanları məktəblərin yerləşdiyi əraziyə, ailələrin maddi vəziyyətinə və texniki infrastruktura görə kəskin fərqlənməməlidir. 

Nəhayət, süni intellekt savadlılığı tədris prosesinin mühüm tərkib hissəsinə çevrilməlidir. Şagird texnologiyadan istifadə etməklə yanaşı, onun məhdudiyyətlərini də anlamalı, məlumatları yoxlamalı, mənbələrə tənqidi yanaşmalı və öz intellektual müstəqilliyini qorumalıdır.

Əsas məsələ texnologiyanın gücü deyil, insanın düşünmə qabiliyyətidir

Süni intellekt məktəblər qarşısında yeni imkanlarla yanaşı, ciddi pedaqoji seçimlər də qoyur. Bu texnologiyanı tamamilə rədd etmək nə realdır, nə də düzgün yanaşmadır. Çünki süni intellekt artıq iqtisadiyyatın, elmin, idarəetmənin və gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Gələcəyin əmək bazarında uğur qazanmaq üçün indiki şagirdlər bu texnologiyanı tanımalı və ondan istifadə etməyi bacarmalıdırlar. Amma texnologiyaya uyğunlaşmaq onun qarşısında intellektual təslimiyyət demək deyil. Məktəbin əsas vəzifəsi hazır cavablar əldə etməyi bacaran deyil, sual verməyi, düşünməyi, araşdırmağı, şübhə etməyi, müqayisə aparmağı və müstəqil qərar qəbul etməyi bacaran insan yetişdirməkdir. 

Süni intellekt şagirdin əvəzinə inşa yaza, məsələ həll edə, məlumat toplaya və təqdimat hazırlaya bilər. Lakin onun əvəzinə düşünməyin nəticəsi təhsilin əsas məqsədinə zidd ola bilər. Bəlkə də süni intellekt dövründə məktəbin ən böyük sınağı məhz budur: texnologiyanın imkanlarından istifadə etməklə yanaşı, insanın düşünmək ehtiyacını qorumaq. Çünki gələcəyin uğurlu şagirdi ən çox süni intellektdən istifadə edən deyil, onun verdiyi imkanlardan ağıllı yararlanan, cavablarını yoxlayan, öz fikrini formalaşdıran və lazım gəldikdə texnologiyaya etiraz edə bilən şagird olacaq. 

 Beləliklə, məktəbin gələcəyi süni intellektin nə qədər güclü olmasından deyil, insan düşüncəsini nə dərəcədə gücləndirə bilməsindən asılıdır.