"ChatGPT" yeniyetmələrin beyninə necə təsir edir?

Süni intellekt artıq məktəb həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. "ChatGPT" və oxşar neyroşəbəkələr ev tapşırıqlarının hazırlanmasında, mətn yazılmasında, layihə və təqdimatların yaradılmasında şagirdlərə sürətli kömək edir. Amma bu rahatlığın arxasında ciddi risklər də gizlənir. Əsas sual budur: süni intellekt yeniyetmələrin düşünmə tərzinə necə təsir göstərir?

Asan yol vərdişi və düşünmənin zəifləməsi

Hazır cavabların bir neçə saniyəyə əldə olunması beyni “asan yol”a vərdiş formalaşdırır. Məktəbli artıq məlumatı axtarmağa, müqayisə etməyə, səhv etməyə və nəticə çıxarmağa ehtiyac duymur. Nəticədə səbr azalır, diqqət dağılır və zəhmət tələb edən tapşırıqlar qıcıq yaradır. Bu proses müstəqil düşünmənin tədricən zəifləməsinə səbəb olur.

Kreativlik və müstəqilliyin itməsi

Yeniyetməlik dövrü beyin inkişafının ən aktiv mərhələsidir. Məhz bu yaşda insan analiz etməyi, ideya qurmağı və risk almağı öyrənir. Lakin süni intellekt hər şeyi hazır təqdim etdikdə, şagird dizayn düşünmür, mətni özü formalaşdırmır, fərqli yanaşmalar axtarmır. Nəticədə kreativlik və təşəbbüskarlıq zəifləyir.

Tənqidi düşüncənin zəifləməsi

"ChatGPT"nin verdiyi cavablar çox vaxt inandırıcı görünür. Yeniyetmələr isə bu məlumatları yoxlamadan, mənbə axtarmadan qəbul edə bilirlər. Bu da mətnin əsas ideyasını müəyyənləşdirmək, fərziyyə irəli sürmək və öz mövqeyini əsaslandırmaq bacarığını zəiflədir. Şagird getdikcə yalnız süni intellektin təqdim etdiyi fikirlərə güvənməyə başlayır.

Texnologiyadan asılılıq və psixoloji risklər

İnternet və süni intellektə çıxış olmadıqda bəzi yeniyetmələr özlərini narahat və güvənsiz hiss edirlər. Xaricdən baxanda şagird uğurlu görünə bilər — tapşırıqlar vaxtında yerinə yetirilir, qiymətlər yüksəkdir. Amma daxilində belə bir hiss qalır: “Bunu mən etmədim, bunu süni intellekt etdi”. Bu isə özünə inamın azalmasına gətirib çıxarır.

Valideynlər və müəllimlər tənqidi düşünmə bacarığını necə qoruya bilər?

Əsas problem süni intellektin mövcudluğunda deyil, onun nəzarətsiz istifadəsindədir. Nöropsixoloqların fikrincə, yeniyetmələrin beyin inkişafı hələ tam formalaşmadığı üçün bu texnologiyalar xüsusilə diqqətlə yönləndirilməlidir.

Psixoloqlara görə yeniyetməlik dövrünün sonuna qədər beynin ön hissəsi — qərarvermə, özünənəzarət və doğru ilə yanlışı ayırd etməyə cavabdeh olan frontal korteks tam inkişaf etmir. Məhz bu səbəbdən, məlumatın həddindən artıq sürətli və hazır şəkildə əldə olunması uşaqları dərin düşünməkdən uzaqlaşdıra, beyin fəaliyyətini passivləşdirə bilər.

Valideyn və müəllimlər üçün əsas tövsiyələr:

1. Süni intellekti qadağan etmək yox, anlamaq lazımdır
Valideynlər və müəllimlər bu texnologiyalardan uzaq durmamalı, əksinə, onun imkanlarını və risklərini öyrənməlidirlər. Yalnız bu halda uşağa düzgün istiqamət vermək mümkündür.

2. Şübhə və yoxlama vərdişi formalaşdırılmalıdır
Uşaqlara, süni intellektin verdiyi hər cavab mütləq doğru olmadığı aşılanmalıdır. Məlumatın mənbəyini yoxlamaq, faktları müqayisə etmək və sübut axtarmaq tənqidi düşünmənin əsasını təşkil edir.

3. “Əvvəl özün düşün, sonra süni intellektə bax” prinsipi tətbiq olunmalıdır
Bu yanaşma həm özünə inamı qoruyur, həm də öyrənmə marağını saxlayır. Süni intellekt cavab verən deyil, yoxlayan və müqayisə edən vasitəyə çevrilməlidir.

Nəticə

Süni intellekt nə möcüzəvi bir çıxış yoludur, nə də qorxulu bir fəlakət. O, sadəcə bir alətdir. Təhsildə əsas məsələ bu alətin insan düşüncəsini əvəz etməsi yox, onu inkişaf etdirməsidir. Texnologiyanı tam inkar etmək gələcəkdən geri qalmaq deməkdir, amma ona kor-koranə güvənmək isə düşünən insanın zəifləməsi riskini yaradır.

Ən vacibi isə budur: bu mövzuda yalnız böyüklər deyil, yeniyetmələrin özü də düşünməlidir. Çünki bu yeni dünyada yaşayacaq olan onlardır. Süni intellekti idarə edən insan olmalıdır — əksi olursa əksi olarsa, insan düşünən, qərar verən və məsuliyyət daşıyan tərəf olmaqdan çıxar, sadəcə alqoritmlərin təklif etdiyi hazır cavabları qəbul edən passiv istifadəçiyə çevrilər. Bu isə təkcə təhsilin deyil, bütövlükdə insan inkişafının zəifləməsi deməkdir. Ona görə də süni intellektlə yanaşı yaşamağı öyrənərkən əsas prioritet canlı zəkanın, tənqidi düşüncənin və yaradıcı baxışın qorunması olmalıdır. Texnologiya məqsəd deyil, vasitədir — gələcəyin açarı isə hələ də insan beyninin əlindədir.

Əbülfəz SÜLEYMANLI,
Üsküdar Universiteti sosiologiya kafedrasının müəllimi, sosiologiya elmləri doktoru, professor