Tapşırığı həll et, yoxsa səhvimi göstər? – Süni intellektdən necə istifadə edilməlidir?

Süni intellekt artıq gündəlik həyatın bir çox sahəsində olduğu kimi, təhsil prosesində də şagirdlərin istifadə etdiyi əsas vasitələrdən birinə çevrilir. 
Bəs süni intellekt şagird üçün öyrənmə prosesini asanlaşdıran köməkçiyə, yoxsa düzgün istifadə edilmədikdə yeni problem mənbəyinə çevrilir?

“Şagird “Bu məsələni həll et” demək əvəzinə “Səhv etdiyim yeri göstər” deyə bilər” 

Mövzu ilə bağlı “Azərbaycan müəllimi”nə danışan Pekin Pedaqoji Universitetinin təhsil texnologiyaları üzrə tədqiqatçısı Murad Əliyev bildirib ki, bir sinifdə bütün şagirdlər eyni sürətlə öyrənmir:

“Müəllimin izahını bir dəfə dinləməklə mövzunu başa düşənlər də var, əlavə izaha ehtiyac duyanlar da. Müəllimin isə dərs ərzində hər bir şagirdə ayrıca vaxt ayırması həmişə mümkün olmur. Süni intellekt belə hallarda şagirdlərə əlavə kömək göstərə bilər. Məsələn, riyaziyyatda müəyyən qaydanı başa düşməyən şagird ondan başqa nümunələrlə izah verməsini istəyə, xarici dil öyrənən şagird isə yazdığı cümlələrdəki səhvlərin səbəbini öyrənə bilər. Beləliklə, şagird çətinlik çəkdiyi mövzuya yenidən qayıtmaq və onu daha yaxşı başa düşmək imkanı qazanır. Lakin süni intellektdən kömək almaqla tapşırığı bütövlükdə ona gördürmək eyni şey deyil. Məsələn, şagird süni intellektə “Bu məsələni həll et” demək əvəzinə “Mən məsələni belə həll etmişəm. Səhv etdiyim yeri göstər, amma düzgün cavabı hələ demə” deyə müraciət edə bilər”.

Mütəxəssisin fikrincə, bu halda şagird hazır cavabı götürmür, öz səhvini tapmağa çalışır. Nəticədə o, təkcə həmin məsələni deyil, oxşar məsələləri necə həll etməyi də öyrənə bilər:
“Burada bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır. Öyrənmək həmişə asan başa gəlmir. Bəzən şagird bir məsələ üzərində uzun müddət düşünür, səhv edir, yenidən cəhd göstərir və yalnız bundan sonra düzgün nəticəyə gəlir. Bütün bunlar öyrənmənin bir hissəsidir. Əgər şagird hər dəfə çətinliklə qarşılaşanda dərhal süni intellektdən hazır cavab alırsa, zamanla məsələləri özü həll etməyə daha az cəhd göstərə bilər. Belə olduqda dəftərində düzgün cavab olsa da, həmin cavaba necə gəlindiyini izah etməkdə çətinlik çəkər.

Digər tərəfdən, süni intellektdən şagirdləri daha çox düşündürmək üçün də istifadə etmək olar. Məsələn, müəllim müəyyən problemə dair süni intellektin təklif etdiyi iki fərqli həll yolunu şagirdlərə təqdim edə bilər. Şagirdlər bu həll yollarını müqayisə edir, hər birinin üstün və zəif tərəflərini araşdırır, sonda isə hansı həll yolunu daha uyğun hesab etdiklərini izah edirlər. Belə dərslərdə süni intellekt şagirdin yerinə qərar vermir, əksinə, ona müxtəlif fikirləri nəzərdən keçirmək imkanı yaradır”.

“Süni intellektin məlumatlarının hamısına inanmaq olmaz”

M.Əliyev bunu da nəzərə çatdırır ki, süni intellektin verdiyi məlumatların hamısına inanmaq da olmaz. Bu sistemlər bəzən tarixi hadisələri qarışdırır, elmi anlayışları səhv izah edir, hətta mövcud olmayan mənbələr göstərir. Üstəlik, yanlış cavablar da çox vaxt inandırıcı görünür. Mövzu haqqında kifayət qədər biliyi olmayan şagird isə səhvi müəyyənləşdirməyə bilər. Ona görə də uşaqlara süni intellektin verdiyi məlumatları dərsliklərlə və digər etibarlı mənbələrlə müqayisə etməyi öyrətmək lazımdır. Məsələn, tarix dərsində şagirdlərə süni intellektin hazırladığı qısa mətn verilə və onlardan həmin mətndəki faktları yoxlamaq istənilə bilər. Bu yolla şagirdlər hazır məlumatı qəbul etməklə kifayətlənmir, onun nə dərəcədə doğru olduğunu da araşdırırlar.

Süni intellektdən istifadə zamanı uşaqların təhlükəsizliyini də unutmaq olmaz. Bəzən şagirdlər daha dəqiq cavab almaq üçün özləri, ailələri və ya sinif yoldaşları haqqında şəxsi məlumatları bu sistemlərə daxil edirlər. Halbuki həmin məlumatların necə saxlanılması və sonradan hansı məqsədlə istifadə olunması hər sistemdə fərqli ola bilər. Buna görə uşaqlara ev ünvanlarını, telefon nömrələrini, parolları və digər məxfi məlumatları paylaşmamaq öyrədilməlidir. Məktəblər də istifadə olunan proqramların şagirdlərin yaşına uyğun olmasına və şəxsi məlumatların qorunması qaydalarına diqqət yetirməlidirlər.
Diqqət tələb edən başqa bir məsələ uşaqların süni intellektlə ünsiyyətidir. Bu alətlər bəzən o qədər səmimi və mehriban cavab verir ki, uşaq özünü onu anlayan biri ilə danışırmış kimi hiss edə bilər. Ancaq süni intellektin “səni başa düşürəm” deməsi uşağın hisslərini həqiqətən yaşadığı və vəziyyətini bildiyi mənasına gəlmir. Onun cavabı əsasən yazılanlarla məhdudlaşır, halbuki uşağın narahatlığını anlamaq üçün bəzən demədiklərinə, davranışına və yaşadığı şəraitə də diqqət yetirmək lazımdır. Etibar etdiyi bir böyük uşağı dinləməklə yanaşı, problemin səbəbini aydınlaşdırmağa və həllinə kömək edə bilər:

“Məsələn, məktəbdə incidilən uşağın yalnız təsəlliyə deyil, baş verənlərdən xəbərdar olan və müdaxilə edə bilən birinə ehtiyacı var. Buna görə şagirdlər bilməlidirlər ki, süni intellektlə danışmaq fikirlərini cəmləməyə kömək edə bilər. Amma şəxsi çətinlikləri zamanı onları dinləyən və yanlarında ola bilən insanlara müraciət etmək vacibdir”.

“Süni intellektin səhv cavabı da müəllimin əlində maraqlı bir dərs tapşırığına çevrilə bilər”

M.Əliyev qeyd edib ki, şagirdlərin süni intellektdən düzgün istifadə etməsi üçün onlara yalnız ümumi məsləhətlər vermək kifayət deyil:

“Müəllimlər tapşırıq verərkən şagirdlərin hansı işləri özləri görməli olduğunu, hansı mərhələdə isə süni intellektdən kömək ala biləcəklərini əvvəlcədən izah etməlidirlər. Məsələn, inşa yazan şagird əvvəlcə mövzu haqqında öz fikirlərini hazırlaya, sonra süni intellektdən həmin fikirlərə qarşı arqumentlər irəli sürməsini istəyə bilər. Daha sonra şagird bu arqumentləri nəzərdən keçirərək öz fikirlərini əsaslandırır və lazım gəldikdə yazısına düzəliş edir. Beləliklə, süni intellekt inşanı şagirdin əvəzinə yazmır, ona yazısını yaxşılaşdırmaqda kömək edir.

Digər bir üsul tapşırığı üç mərhələdə yerinə yetirməkdir. Əvvəlcə şagird məsələni özü həll etməyə çalışır. Sonra süni intellektin köməyi ilə səhvlərini yoxlayır və başa düşmədiyi hissələri aydınlaşdırır. Sonda isə oxşar bir məsələni heç bir kömək almadan həll edir. Bu üsul müəllimə şagirdin mövzunu nə dərəcədə öyrəndiyini müəyyənləşdirməkdə kömək edə bilər. Eyni zamanda şagird də hansı məsələləri artıq müstəqil həll edə bildiyini, hansı mövzularda isə əlavə izaha ehtiyacı olduğunu görür.
Süni intellektin səhv cavabı da müəllimin əlində maraqlı bir dərs tapşırığına çevrilə bilər. Müəllim əvvəlcədən yoxladığı belə bir cavabı şagirdlərə təqdim edib soruşa bilər: “Bu izah inandırıcı səslənir. Bəs onu doğru hesab etmək üçün kifayət qədər əsasımız varmı?” Məsələn, tarix dərsində cavabda tarixlər və adlar düzgün göstərilə, amma iki hadisə arasında əsassız səbəb əlaqəsi qurula bilər. Şagirdlər bu əlaqəni mənbələrlə yoxlayaraq hadisələrin bir-birinin ardınca baş verməsinin mütləq birinin digərinə səbəb olması demək olmadığını izah edə bilərlər. Ədəbiyyat dərsində isə süni intellektin bir obrazın davranışına verdiyi izahı əsərdəki söz və hərəkətlərlə tutuşdurmaq, həmin izahın hansı məqamlara uyğun gəldiyini, hansı məqamları nəzərdən qaçırdığını araşdırmaq olar. Tapşırığın sonunda şagirdlər cavabı düzəltməklə yanaşı, əvvəlki izahın niyə yanlış olduğunu da əsaslandırmalıdırlar. Beləcə, süni intellektin səhvi müəllimin sadəcə düzəliş verdiyi bir məqamdan çıxıb şagirdin dəlil axtardığı və mühakimə yürütdüyü öyrənmə fürsətinə çevrilir.

Tədqiqatçının fikrincə, bu cür çalışmalar şagirdin mövzunu necə başa düşdüyünü də daha aydın göstərir. Hazır cavabı təkrarlamaqla həmin cavabdakı yanlış əlaqəni görmək və düzəltmək eyni səviyyədə anlayış tələb etmir. Müəllim buna görə yazılı mətnlə kifayətlənməyib şagirddən qurduğu əlaqələri izah etməsini istəyə bilər. Məsələn, tarix dərsində səbəb və nəticələri sxemdə göstərən şagird hansı səbəbi daha həlledici saydığını əsaslandırmalı, ədəbiyyat dərsində obrazların qərarlarını müqayisə edən şagird isə fikrini əsərdən nümunələrlə dəstəkləməlidir. “Bu əlaqəni nə üçün qurdun?” və “Hansı məlumat fikrini dəyişməyə səbəb olardı?” kimi suallar müəllimə şagirdin məlumatı nə qədər yadda saxladığını deyil, onun üzərində necə düşündüyünü anlamağa kömək edir.

Qiymətləndirmədə də şagirdin təqdim etdiyi işlə yanaşı, həmin işdə verdiyi qərarlar nəzərə alınmalıdır. Süni intellektin köməyi ilə hazırlanmış səlis mətn şagirdin mövzunu eyni dərəcədə mənimsədiyini göstərməyə bilər. Bunu aydınlaşdırmaq üçün müəllim şagirddən ilkin qaralamasını, alətin təklif etdiyi bir dəyişikliyi və özünün son qərarını müqayisə etməsini istəyə bilər. Şagird hansı təklifi qəbul etdiyini, hansını dəyişdirdiyini və ya rədd etdiyini konkret səbəblərlə izah etməlidir. Məsələn, “Bu cümlə daha yaxşı səslənirdi” cavabı ilə “Bu iddia istifadə etdiyim mənbədə təsdiqlənmədiyi üçün onu çıxardım” cavabı fərqli düşünmə proseslərini göstərir. Belə izahlar müəllimə şagirdin işə nə əlavə etdiyini və alətin cavabını nə dərəcədə yoxladığını qiymətləndirmək üçün əsas verir.

Valideynlər isə uşağın süni intellektdən istifadəsini ev tapşırığından sonra nəyi müstəqil edə bildiyinə diqqət yetirərək daha yaxşı anlaya bilərlər. Mövzunu öz sözləri ilə danışmaq faydalıdır, amma uşaq hazır izahı yadda saxlayaraq da təkrarlaya bilər. Buna görə valideyn ondan oxşar bir məsələni həll etməsini və ya öyrəndiyi fikrə başqa nümunə gətirməsini istəyə bilər. Uşaq çətinlik çəkirsə, “Hansı hissədə çətinlik çəkdin?” sualı söhbəti konkretləşdirər. Məsələn, məsələni həll etməyə haradan başlayacağını bilməyən uşaq süni intellektdən bütöv həlli deyil, ilk addım üçün ipucu istəyə, sonra özü davam edə bilər. Valideynin bu cür maraqlanması uşağa kömək almaqla işi bütövlükdə alətə həvalə etmək arasındakı fərqi gündəlik tapşırıqlar üzərində görməyə imkan verər.

Süni intellektin şagirdlər üçün faydalı köməkçi, yoxsa risk mənbəyi olması əsasən ondan necə istifadə edilməsindən asılıdır. Bu texnologiya uşaqlara çətin mövzuları öyrənməkdə, səhvlərini görməkdə və yeni fikirlər irəli sürməkdə kömək edə bilər. Lakin şagird bütün tapşırıqları süni intellektə həvalə etdikdə onun müstəqil öyrənməsi çətinləşə bilər. Ona görə də məktəblərdə məqsəd süni intellektdən istifadəni sadəcə artırmaq və ya məhdudlaşdırmaq olmamalıdır. Əsas məsələ uşaqlara bu texnologiyadan düzgün və məsuliyyətlə yararlanmağı öyrətməkdir. Çünki şagird üçün vacib olan yalnız süni intellektdən düzgün cavab almaq deyil, həmin cavabı başa düşmək, onun doğruluğunu yoxlamaq və lazım gəldikdə öz fikrini əsaslandırmaqdır”.