Akademik nüfuz və elmi məsuliyyət: beynəlxalq tanınma, obyektiv qiymətləndirmə və elmi etika

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) 80 illik yubileyi münasibətilə 3 noyabr 2025-ci ildə keçirilən tədbirdə Prezident İlham Əliyevin çıxışı ölkə elminin gələcək inkişaf istiqamətləri baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısı elmin iqtisadiyyat, sənaye və texnoloji inkişafla əlaqəsinin gücləndirilməsini, alimlərin praktiki nəticələr ortaya qoymasını və dövlət qurumları ilə elmi ictimaiyyət arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsini vurğulayıb. Bu yanaşma elmi fəaliyyətə münasibətdə mühüm bir sualı gündəmə gətirir: müasir dövrdə alimin nüfuzu hansı meyarlarla müəyyən edilməlidir — özünü təqdimatla, formal göstəricilərlə, yoxsa elmi nəticələrin keyfiyyəti, beynəlxalq akademik etimad və cəmiyyətə verilən töhfələrlə?

Söhbət Azərbaycan elminin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətindən, akademik reputasiyanın formalaşmasından və elmi nailiyyətlərin obyektiv qiymətləndirilməsi mədəniyyətindən gedir.

Prezidentin yubiley çıxışında səsləndirilən elmin praktiki nəticələr verməsi ideyası yalnız fundamental və tətbiqi tədqiqatlara deyil, elmi nüfuzun necə təqdim edilməsinə və qiymətləndirilməsinə də yeni baxış tələb edir. Axı elmin cəmiyyət qarşısında hesabatlılığı yalnız nə qədər məqalə dərc etdirməklə deyil, həmin tədqiqatların hansı bilik, texnologiya, institusional dəyişiklik və ictimai fayda yaratması ilə ölçülür.

Prezidentin AMEA-nın 80 illiyindəki çıxışı: elmi nüfuzun mahiyyətinə yeni baxış

Prezident İlham Əliyevin çıxışında səslənən əsas fikirlərdən biri belədir: “bizim elmimizin praktik nəticələri olmalıdır. Təkcə elmi əsərlərdə yox, həyatda və iqtisadiyyatın sürətli inkişafını nəzərə alaraq, əlbəttə ki, burada əlaqələndirmə, uzlaşma yüksək səviyyədə olmalıdır. Əminəm ki, bu sözlərdən sonra bizim dövlət qurumlarımız Azərbaycan alimləri ilə daha fəal işləyəcəklər.” 
Bu fikir elmi fəaliyyətin qiymətləndirilməsi üçün mühüm istiqamət müəyyənləşdirir. Elmi əsərin dəyəri yalnız onun nəşr olunması ilə məhdudlaşmır. Həmin əsərin yeni bilik yaratması, mövcud elmi mübahisələrə töhfə verməsi, başqa tədqiqatçılar tərəfindən istifadə olunması və mümkün olduqda iqtisadi-sosial problemlərin həllinə təsir göstərməsi də əhəmiyyətlidir.

Elmin nəticəyönümlü olması, iqtisadiyyatla və sənaye ilə əlaqələrinin gücləndirilməsi çağırışı akademik reputasiyanın qiymətləndirilməsinə də aid edilə biləcək daha geniş institusional yanaşma yaradır.

Bu baxımdan, elmi ictimaiyyət üçün üç prinsip xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
•    Nəticəyönümlülük: elmi fəaliyyətin konkret nəticələri və yaratdığı bilik dəyəri.
•    Obyektivlik: nailiyyətlərin şəxsi bəyanatlardan asılı olmayaraq yoxlanıla bilən faktlarla təqdim olunması.
•    İctimai məsuliyyət: elmi biliklərin ölkənin inkişafına, dövlət siyasətinə, təhsilinə və cəmiyyətin rifahına töhfə verməsi.

Deməli, alimin öz fəaliyyətini təqdim etməsi ilə həmin fəaliyyətin müstəqil qiymətləndirilməsi bir-birini tamamlamalıdır. Elmi reputasiya yalnız fərdin özünü təqdim etməsi nəticəsində deyil, zaman ərzində formalaşan peşəkar etimad və təsdiqlənən nəticələr əsasında möhkəmlənir.

Beynəlxalq təcrübə: elmi nailiyyətlər necə qiymətləndirilir?

Dünya təcrübəsi göstərir ki, inkişaf etmiş elmi sistemlərdə akademik reputasiya bir göstərici ilə müəyyən edilmir. Nəşrlər, elmi istinadlar, ekspert rəyləri, beynəlxalq əməkdaşlıq, tədqiqatın təsiri, elmi rəhbərlik və cəmiyyətə töhfə müxtəlif nisbətlərdə nəzərə alınır.

Böyük Britaniya universitetləri alimlərin beynəlxalq əməkdaşlığını, tədqiqat qrupları arasında bilik mübadiləsini və qonaq professorluq imkanlarını dəstəkləyir. Proqram çərçivəsində tədqiqatçılar mühazirələr, seminarlar və birgə elmi fəaliyyət vasitəsilə əməkdaşlıq qururlar. 

Azərbaycan universitetləri  xarici universitetdən dəvət etdikləri alimləri yalnız reklam üçün deyil, konkret elmi əməkdaşlıq, birgə tədqiqat və bilik mübadiləsi baxımından qiymətləndirilməlidir.

University of Oxford elmi göstəricilərdən istifadə zamanı jurnalının nüfuzu həmin məqalənin öz keyfiyyətinin avtomatik sübutu hesab edilməməlidir qaydasını tətbiq edir. 

Azərbaycan universitetləri də  nəşrlərin, istinadların, elmi adların və konfrans iştiraklarının sayından əlavə, tədqiqatın məzmunu, metodoloji əsaslılığı və elmi töhfəsi də araşdırılmalıdır.

Science Europe elmi qiymətləndirmədə tədqiqatın keyfiyyətini əsas prinsip kimi qəbul etməyi, ekspert rəyini, şəffaf meyarları və müxtəlif elmi töhfələrin nəzərə alınmasını dəstəkləyir. Bu yanaşma yalnız nəşr sayına əsaslanan qiymətləndirmədən daha geniş çərçivə təklif edir. 

Azərbaycan üçün dərs: akademik uğur yalnız məqalə və titul siyahısı ilə deyil, elmi məktəbin formalaşdırılması, tədqiqatçı yetişdirilməsi, beynəlxalq əməkdaşlıq və ictimai fayda ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Bu nümunələrdən çıxan nəticə ondan ibarətdir ki, beynəlxalq akademik mühitdə reputasiya həm elmi keyfiyyət, həm də peşəkar etimad üzərində qurulur. Bununla belə, hər ölkənin və hər elmi sahənin öz xüsusiyyətləri var. Fizika və tibb sahəsində tətbiq olunan göstəricilərlə iqtisadiyyat, tarix və fəlsəfədə istifadə olunan meyarların tam eyni olması gözlənilməməlidir.

Plenar məruzəçilik, moderatorluq və qonaq professorluq: akademik reputasiyanın hansı göstəriciləridir?

Elmi ictimaiyyətdə tez-tez rast gəlinən yanlış yanaşmalardan biri bütün akademik fəaliyyətləri eyni səviyyədə qəbul etməkdir. Halbuki elmi konfransda iştirakçı olmaq, məruzə təqdim etmək, plenar məruzəçi kimi dəvət almaq və konfransın elmi proqramına rəhbərlik etmək fərqli peşəkar rollardır. Bu fərqləri nəzərə almaq vacibdir.

Beynəlxalq konfransda iştirak alimin elmi tədbirlərdə iştirak imkanlarını və beynəlxalq akademik mühitə çıxışını göstərə bilər. Lakin bu fəaliyyət qiymətləndirilərkən konfransın elmi səviyyəsi, təşkilatçı qurumun nüfuzu və alimin tədbirdəki real iştirakı nəzərə alınmalıdır.

Plenar məruzəçi və ya dəvətli spiker kimi çıxış etmək alimin müəyyən elmi sahə üzrə ekspert kimi qəbul olunmasının göstəricisi ola bilər. Bu zaman dəvətin hansı əsaslarla verildiyi, elmi proqramın səviyyəsi və təqdim olunan məruzənin elmi yeniliyi və əsaslılığı qiymətləndirilməlidir.

Beynəlxalq konfransda moderatorluq etmək alimin elmi müzakirələri idarə etmək, müxtəlif mövqeləri əlaqələndirmək və akademik diskussiyaya rəhbərlik etmək bacarığını nümayiş etdirə bilər. Bunun qiymətləndirilməsində sessiyanın əhəmiyyəti, moderatorun seçilmə meyarları və onun müzakirəyə verdiyi töhfə nəzərə alınmalıdır.

Qonaq professor və ya qonaq dosent kimi dəvət almaq xarici universitetlərin alimlə akademik əməkdaşlığa marağını və onun müəyyən sahədəki təcrübəsinə etimadını ifadə edə bilər. Belə dəvətlər qiymətləndirilərkən universitetin institusional statusu, dəvətin məqsədi və müddəti, eləcə də həyata keçirilmiş tədris və tədqiqat fəaliyyətinin nəticələri araşdırılmalıdır.

Analitik mərkəzlərdə ekspert kimi çıxış etmək alimin elmi biliklərini iqtisadi siyasət, dövlət idarəçiliyi və praktiki problemlərin həlli ilə əlaqələndirmək imkanlarını göstərə bilər. Bu fəaliyyətin əhəmiyyəti təqdim olunan təhlilin keyfiyyəti, ekspert töhfəsinin əsaslılığı və müvafiq qərarların və ictimai müzakirələrin formalaşmasına mümkün təsiri əsasında qiymətləndirilməlidir.

Beynəlxalq birgə tədqiqatlarda iştirak etmək alimin xarici həmkarları ilə elmi əməkdaşlıq qurmaq, bilik mübadiləsi aparmaq və ortaq elmi nəticələr əldə etmək potensialını əks etdirə bilər. Bu zaman birgə tədqiqatın elmi yeniliyi, hər bir iştirakçının real töhfəsi, əldə edilmiş nəticələr və əməkdaşlığın davamlılığı əsas meyarlar olmalıdır.

Nəticə etibarilə, bu akademik fəaliyyətlərin hər biri elmi nüfuzun müəyyən tərəflərini əks etdirə bilər, lakin onların heç biri ayrılıqda alimin elmi səviyyəsini tam müəyyən etmir. Əsas məqsəd alimlər arasında formal reytinq yaratmaq deyil, akademik nailiyyətləri obyektiv meyarlarla qiymətləndirmək, şəxsi təqdimatla real elmi töhfə arasındakı fərqi aydınlaşdırmaq və elmi etimadın möhkəmlənməsinə xidmət edən akademik mədəniyyəti inkişaf etdirməkdir.

Məsələn, bir alim dəfələrlə beynəlxalq konfransda çıxış edə bilər, lakin həmin çıxışların hamısı eyni səviyyədə elmi seçicilik və nüfuz ifadə etmir. Digər alim isə az sayda tədbirdə iştirak etməsinə baxmayaraq, fundamental tədqiqatları ilə öz sahəsinə əhəmiyyətli töhfə verə bilər.

Buna görə də konfransların, moderatorluqların və dəvətlərin sayını müstəqil elmi keyfiyyət göstəricisi kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Onlar elmi reputasiyanın mümkün komponentləridir, lakin yekun qiymətləndirməni əvəz etmirlər.

Xarici səfərlərin maliyyələşdirilməsi məsələsi

Beynəlxalq akademik dəvətlərin təşkilatçılar tərəfindən maliyyələşdirilməsi də diqqətəlayiq göstərici ola bilər. Bununla belə, aşağıdakı sualların cavablandırılması faydalıdır:
•    Dəvət konkret elmi ekspertizaya əsaslanıbmı?
•    Alim rəqabətli seçim və ya ekspert qiymətləndirməsindən keçibmi?
•    Dəvət çərçivəsində hansı elmi fəaliyyət həyata keçirilib?
•    Səfərdən sonra birgə tədqiqat, nəşr, təhsil proqramı və ya başqa davamlı nəticə yaranıbmı?

Belə yanaşma şəxsi təəssüratlara deyil, yoxlanıla bilən faktlara əsaslanan akademik qiymətləndirmə mədəniyyətini gücləndirər.

Özünü təqdimat və elmi təvazökarlıq: sərhəd haradadır?

Alimin öz nailiyyətlərini ictimaiyyətə çatdırması mənfi hal deyil. Əksinə, elmin populyarlaşdırılması, nəticələrin yayılması və elmi kommunikasiyanın gücləndirilməsi müasir akademik mühitin vacib hissəsidir.

Problem özünü təqdimatın elmi fəaliyyətin özündən daha çox ön plana keçməsi, şəxsi iddiaların obyektiv sübutları üstələməsi və formal göstəricilərin real elmi töhfə ilə eyniləşdirilməsi zamanı yaranır.

Akademik etikanın əsas tələbi alimin öz nailiyyətlərini gizlətməsi deyil, onları dəqiq və dürüst təqdim etməsidir. Burada üç davranış prinsipini fərqləndirmək olar:
1.    Nailiyyətlərin şəffaf təqdimatı. Dəvətlər, elmi vəzifələr, nəşrlər və layihələr haqqında məlumatlar yoxlanıla bilən olmalıdır.
2.    Şəxsi töhfənin düzgün göstərilməsi. Birgə elmi işlərdə alimin real rolu, müəlliflik payı və nəticələrə verdiyi töhfə aydın ifadə edilməlidir.
3.    Başqalarının əməyinə hörmət. Elmi nüfuz şəxsi uğurları nümayiş etdirməklə yanaşı, həmkarların və elmi kollektivlərin töhfələrini də tanımağı tələb edir.

Bu prinsiplər akademik mühitdə sağlam rəqabətin və qarşılıqlı etimadın formalaşmasına xidmət edir.

Analitik mərkəzlər və elmin ictimai təsiri

Müasir dövrdə alimin fəaliyyəti yalnız universitet və elmi institutlarla məhdudlaşmır. Xüsusilə iqtisadiyyat, maliyyə, dövlət idarəçiliyi və sosial siyasət sahələrində tədqiqatların analitik mərkəzlərdə, ekspert platformalarında və dövlət siyasəti üzrə müzakirələrdə təqdim edilməsi əhəmiyyətlidir.

Prezident İlham Əliyevin AMEA-nın 80 illik yubileyində elmlə iqtisadiyyat və sənaye arasında əlaqələrin gücləndirilməsi barədə çağırışı bu baxımdan xüsusi aktuallıq daşıyır. 

İqtisadçı alim üçün, məsələn, aşağıdakı fəaliyyətlər elmi biliklərin praktiki tətbiqini nümayiş etdirə bilər:
•    monetar siyasət, inflyasiya və maliyyə sabitliyi üzrə ekspert rəylərinin hazırlanması;
•    bank sisteminin və maliyyə bazarlarının inkişafına dair analitik hesabatların təqdim edilməsi;
•    dövlət proqramlarının və iqtisadi islahatların elmi əsaslarla qiymətləndirilməsi;
•    beyin mərkəzləri ilə birgə tədqiqat və siyasət tövsiyələrinin hazırlanması;
•    beynəlxalq ekspert müzakirələrində ölkənin iqtisadi inkişaf prioritetlərinin elmi əsaslarla təmsil edilməsi.

Bununla belə, analitik mərkəzdə çıxış etmək də özlüyündə elmi nüfuzun qəti sübutu deyil. Əsas məsələ təqdim olunan təhlilin nə dərəcədə əsaslandırılmış olması və qərarların hazırlanmasına hansı töhfəni verməsidir.

Beləliklə, elmi nüfuzun daha dolğun qiymətləndirilməsi üçün beynəlxalq görünürlük ilə elmi məzmun, akademik dəvətlərlə real əməkdaşlıq, ekspert çıxışları ilə analitik nəticələr arasında əlaqə nəzərə alınmalıdır.

Azərbaycan elmi üçün institusional təkliflər

AMEA-nın 80 illik yubileyinin yaratdığı müzakirə imkanlarından istifadə edərək, Azərbaycan elmi qurumlarında akademik fəaliyyətin daha şəffaf qiymətləndirilməsi üçün bir sıra addımlar təklif etmək olar.

1. Akademik fəaliyyətin standart hesabatı - Alimlərin illik hesabatlarında nəşrlərlə yanaşı, plenar məruzələr, dəvətli çıxışlar, moderatorluq, qonaq professorluq, beynəlxalq layihələr və ekspert fəaliyyəti ayrıca göstərilsin. Hər bir fəaliyyətin statusu və nəticəsi yoxlanıla bilsin.
2. Çoxölçülü qiymətləndirmə modeli- Elmi fəaliyyət nəşr və istinad göstəriciləri, ekspert rəyi, tədqiqatın keyfiyyəti, elmi rəhbərlik, beynəlxalq əməkdaşlıq və ictimai təsir əsasında, sahələrin xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla qiymətləndirilsin.
3. Beynəlxalq dəvətlərin məzmununun açıqlanması- Qonaq professorluq, beynəlxalq ekspertlik və maliyyələşdirilən elmi səfərlər haqqında hesabatlarda dəvətin məqsədi, institusional tərəfdaş, görülən iş və əldə olunan nəticələr göstərilsin.
4. Elmlə dövlət, biznes və analitik mərkəzlər arasında əlaqələrin genişləndirilməsi. Elmi nəticələrin dövlət siyasətində, iqtisadi qərarlarda, innovasiya layihələrində və təhsil proqramlarında tətbiqi üçün əməkdaşlıq mexanizmləri inkişaf etdirilsin.
5. Akademik etika və məsuliyyətli elmi kommunikasiya. Alimlərin şəxsi təqdimatında dəqiqlik, müəlliflik töhfəsinin düzgün göstərilməsi, elmi nəticələrin şişirdilməməsi və həmkarların nailiyyətlərinə hörmət prinsipləri təşviq edilsin.

Bu təkliflər elmi fəaliyyətin vahid, sərt və bütün sahələrə eyni qaydada tətbiq olunan reytinqinə çevrilməməlidir. Məqsəd elmi keyfiyyəti qoruyan, müxtəlif akademik karyera yollarını nəzərə alan və obyektiv qiymətləndirməni gücləndirən sistem yaratmaqdır. Beynəlxalq tədqiqat siyasətində də məsuliyyətli və çoxölçülü qiymətləndirmə yanaşmalarının əhəmiyyəti vurğulanır. 

Nəticə: elmi nüfuz iddia deyil, etimaddır

AMEA-nın 80 illik yubileyində səsləndirilən fikirlər Azərbaycan elminin qarşısında yeni keyfiyyət vəzifələri qoyur: elmi nəticələrin praktik əhəmiyyətini artırmaq, universitetlərlə tədqiqat institutları arasında əlaqələri gücləndirmək və ölkənin beynəlxalq elmi əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirmək.

Bu məqsədlərə çatmaq üçün elmi ictimaiyyətdə təkcə nailiyyətlərin əldə edilməsi deyil, onların necə təqdim və qiymətləndirilməsi mədəniyyəti də vacibdir.

Öz elmi fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edən hər bir alim haqlı olaraq peşəkar tanınma gözləyə bilər. Lakin bu tanınmanın dayanıqlı olması üçün şəxsi bəyanatlarla obyektiv nəticələr arasında uyğunluq qorunmalıdır. Beynəlxalq konfranslarda plenar çıxışlar, moderatorluq, qonaq professorluq, maliyyələşdirilən elmi səfərlər və analitik mərkəzlərdə ekspert fəaliyyəti reputasiyanın mühüm göstəriciləri ola bilər. Ancaq bunların heç biri elmi məzmunun, metodoloji keyfiyyətin və real töhfənin yerini tuta bilməz.
Ədalətli akademik mühit hər bir tədqiqatçının fəaliyyətini onun sahəsinə, imkanlarına və real nəticələrinə uyğun qiymətləndirməlidir.

Əsl akademik mədəniyyət özünü tərifləməyi qadağan etmir; özünü təqdimatın obyektivlik, təvazökarlıq və elmi məsuliyyət prinsipləri ilə uzlaşmasını tələb edir.

Azərbaycan elminin beynəlxalq nüfuzu keyfiyyətli tədqiqatlar, dürüst akademik münasibətlər, güclü elmi məktəblər, beynəlxalq əməkdaşlıq və cəmiyyət üçün yaradılan davamlı dəyər əsasında formalaşır.

Prezidentin AMEA-nın 80 illiyində vurğuladığı nəticəyönümlü elm yanaşmasının mahiyyəti də bu istiqamətdə düşünməyə əsas verir: elmi fəaliyyətin həqiqi dəyəri onun necə təqdim edilməsindən əvvəl, hansı nəticələri yaratması ilə müəyyən olunmalıdır.

Zahid Fərrux Məmmədov,
iqtisad elmləri doktoru, professor, Əməkdar müəllim