Akademiyada əməkhaqqı aşağı olduğundan bura gələn azdır – tanınmış alim

Naxçıvan minilliklər boyu insan məskənləri, mədəniyyətlərin qovşağı və mühüm ticarət yolları üzərində yerləşən bir ərazi olub. Bu səbəbdən də bu ərazidə arxeologiya elminin inkişafı vacib sayılır. Son illərdə Naxçıvanda aparılan arxeoloji tədqiqatlar beynəlxalq elmi əməkdaşlıq müstəvisinə çıxıb. Ümumiyyətlə, hazırda bu sahədə vəziyyət necədir? 

“Azərbaycan müəllimi” AMEA Naxçıvan Bölməsinin Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, AMEA-nın müxbir üzvü, filologiya elmləri doktoru, professor Vəli Baxşəliyevlə söhbətləşib. 

Qeyd edək ki, görkəmli arxeoloq hazırda 35 kitabın, 350 elmi məqalənin, 40-dan artıq publisistik məqalənin və bir çox monoqrafiyaların müəllifidir.

Arxeologiya elminin inkişafında göstərdiyi xidmətlərinə görə professor V.Baxşəliyev 2014-cü ildə “Tərəqqi”, 2019-cu ildə isə “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918-2018)” yubiley medalı ilə təltif edilib. 2015-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin, o cümlədən AMEA Rəyasət Heyətinin və AMEA Naxçıvan Bölməsinin Fəxri fərmanlarına layiq görülüb.

Müsahibəni təqdim edirik: 

- Naxçıvan arxeoloji mühitinin formalaşmasında sizin elmi fəaliyyətinizin rolu nədən ibarətdir?

- Naxçıvanda arxeologiya elmi yenidir. Düzdür, 19-cu əsrin 90-cı illərində bəzi rus arxeoloqlar burada tədqiqatlar aparıblar. 1895-ci ildə Qızılburun yaşayış yerində və nekrapolunda araşdırmalar olub. Ondan sonra sovet hakimiyyəti illərində Osman Həbibullayev, sonra isə Vəli Əliyev daha geniş tədqiqatlar aparıblar. Sonra Xaraba Gilanda Bəhlul İbrahimli, Solmaz Qaşqay, Qardaşxan Aslanovun rəhbərliyi ilə tədqiqatlar gedib. Amma demək olar ki, bu tədqiqatlar sadəcə bəzi yaşayış yerlərini əhatə edib. 
Mən ilk olaraq Vəli Əliyevin ekspedisiyasında başlamışam, ondan sonra isə Naxçıvan Elm Mərkəzinin özünün arxeoloji ekspedisiyası olub. Bölmə (AMEA-nın Naxçıvan Bölməsi nəzərdə tutulur-red) təşkil olunandan sonra bu ekspedisiyalar daha da genişlənib. 

Mənim bu sahədə apardığım araşdırmaların əsas əhəmiyyəti 90-cı illərdə Naxçıvan arxeoloji abidələrinin toplu halında hazırlanması olub. Bunu Arxeologiya və Etnoqrafıya İnstitutunun professoru və şöbə müdiri Cabbar Xəlilovun tövsiyəsi ilə həyata keçirdim, Naxçıvan bölməsi yaranandan sonra bu işlər daha da genişləndi və dəqiqləşdirildi. Beləliklə də bildiyiniz kimi "Naxçıvan abidələri" ensiklopediyası nəşr olundu. 

– Sizin rəhbərliyinizlə Naxçıvan arxeologiya elmi və abidələri beynəlxalq aləmdə necə tanıdılıb? 

- Ümumiyyətlə, arxeologiya elminin beynəlxalq aləmə çıxarılmasında müəyyən işlər görülüb. Çünki sovet hakimiyyəti illərində aparılan tədqiqatlar və bizim tədqiqatçılarımızın elmi mülahizələri bəzən beynəlxalq aləmdə təsdiq olunmurdu. Sovet hakimiyyəti dövründə bəzən Azərbaycanda olan mədəniyyətlərin Ermənistandan, Gürcüstandan yayılması ilə bağlı yanlış fikilər də var idi. Buna görə də tarixi abidələrin beynəlxalq aləmə çıxarılması əsas məsələ idi. Bunun üçün də biz xarici ölkələrin alimləri ilə əməkdaşlıq etməyi ön plana çəkdik. Türkiyə, İran, ABŞ , Almaniya, bir çox digər Avropa ölkələrinin, o cümlədən Fransanın arxeoloqları ilə birgə tədqiqatlar apardıq. Bu da həm arxeoloji abidələrimizin öyrənilməsində müəyyən qədər rol oynadı, həm də bizim arxeoloji mədəniyyətimizin beynəlxalq aləmdə təbliğ olunmasına səbəb oldu. 

Son vaxtlar multidisiplinar tədqiqatların aparılması, yəni aşkar olunan keramika nümunələrinin, metal, flora və fauna qalıqlarnın analizi Naxçıvanın arxeoloji mədəniyyətləri haqqında beynəlxalq aləmdə bitkin bir fikrin yaranmasına gətirib çıxardı. Eyni zamanda biz arxeoloji tədqiqatlara tələbəri də aparırdıq ki, onlar da prosesdə iştirak etsin.

- Yeri gəlmişkən, sizin tələbələr üçün dərs vəsaitləriniz də var...

- Bəli, Azərbaycan arxeologiyası, Naxçıvan tarixi abidələri, arxeologiyası ilə bağlı dərs vəsaitlərim də var. Naxçıvan arxeologiyası ilə bağlı 30-a yaxın əsərim var ki bunlardan da dərs vəsaiti kimi istifadə olunur. Tələbələri də özümlə ekspedisiyalara aparıram, onların çoxu elmi dərəcə alıb, bəziləri də elmi dərəcə almaq üzrədir. Artıq Naxçıvanda arxeologiya ilə məşğul olan bir kollektiv formalaşıb. Bu da gələcəkdə abidələrimizin tədqiqi üçün mühüm əhəmiyyətə malikdir. 

- Bəs hansı araşdırmaları əsas hesab etmək olar? 

- Bizim apardığımız araşdırmalar zamanı bir çox yeni arxeoloji mədəniyyətlər kəşf olunub. Bildiyiniz kimi ermənilər Urartu dövlətini erməni dövləti kimi qələmə vermişdilər, bunda əlbəttə ki, rus alimlərinin də müəyyən xidmətləri var idi. Naxçıvanın da Urartu dövlətinin tərkibində olması ilə bağlı fikirlər səsləndirmişdilər. Lakin bizim apardığımız araşdırmalar, eyni zamanda türk tədqiqatçılarının apardığı araşdırmalar sübüt edir ki, Urartu erməni dövləti deyil, Naxçıvan da bu dövlətin tərkibinə daxil olmayan bir ərazi olub. 

- Naxçıvanın ilkin şəhər mədəniyyəti haqqında hansı elmi nəticələr əldə olunub?

- Naxçıvanda insanların məskunlaşması təqribən 2 milyon il bundan əvvələ təsadüf edir. Düzdür, bununla bağlı tapıntılar azdır, çünki bizim ərazidə Azıx mağarası kimi abidəmiz yoxdur, amma Orta paleolit dövrünə aid abidələr, tapıntılar var. Bəzən televiziya və radio verilişlərində 5 minllik tarix deyilir, amma bu, düzgün deyil, Naxçıvanın tarixi çox qədimdir. Əslində 5 minllik tarix Naxçıvan şəhər mədəniyyətinin yaranmasına aiddir. Aparılan araşdırmalar sübut edir ki, ilkin ən qədim şəhərlər burada və Qarabağ bölgəsində olub. Burada olmasının səbəbi isə odur ki, Naxçıvan coğrafi cəhətdən cənub bölgələri ilə daha yaxın və əlaqəli idi. Son illərin araşdırmaları zamanı burada Dalmatəpə, Ubeyd mədəniyyətinin qalıqları aşkar olunub. Ubeyd tayfaları da Yaxın Şərqdə şəhər mədəniyyətinin yaradıcıları hesab olunurlar. Sözsüz ki, onların e.ə.6-5-ci minilliklərə qədər Naxçıvanda olması sonrakı dövrlərdə burada şəhərlərin formaşlamasında mühüm rol oynayıb. Ümumiyyətlə, Naxçıvanda şəhər mədəniyyətinin formalaşması e.ə 3-cü minilliyin ortalarından başlayır. Orta tunc dövründə isə burada çox zəngin həm oturaq, həm də yarımköçəri tayfaların məskunlaşdığı yaşayış məskənləri aşkar edilib. Belə şəhər yerlərindən biri də Naxçıvan şəhərində aşkar olunub. Düzdür, biz memarlıq qalıqlarını aşkar etməmişik, şəhər intensiv şəkildə tikintiyə məruz qaldığından o qalıqlar çox ehtimal ki, dağılıb və bir qismi müasir tikintilərin altında qalıb. 

- Müasir arxeologiyada tətbiq olunan yeni metodlardan necə istifadə edirsiniz? Tədqiqatlarınızda süni intellektin imkanlarından faydalanırsınızmı?  

- Bizdə süni intellekt hələ geniş tətbiq olunmur. Süni intellektdən hazırkı vəziyyətdə biz daha çox tərcümə sahəsində istifadə edirik. Mədəniyyətimizin xarici dillərdə yayılmasına ehtiyac var ki, tərcümədə süni intellekt bizim işimizi asanlaşdırır. 
Amma arxeloji abidələrin tədqiqində müasir metodlardan, aparatlardan istifadə olunur. Şərur rayonunda Oğlanqala və Qızqala adlı abidələr var. Xalq arasında belə bir məlumat var idi ki, bu qalaların arasında divar olub. Amma müasir əkin sahələri bu divarları görməyə imkan vermirdi. Biz texnikadan istifadə edərək müəyyən elədik ki, bu əfsanə deyil, həqiqətən də bu divarlar var. GPS-lərdən abidələrimizin mövqeyini müəyyənləşdirmək üçün istifadə edirik.  Ümumiyyətlə, fauna, flora qalıqlarının analizlərində də müasir texnologiyalardan istifadə edirik. 

- Naxçıvanda elmi nəticələrin beynəlxalq elmi ictimaiyyətə çatdırılması baxımından hansı çətinliklər mövcuddur?

- Elmi nəticələrin beynəlxalq elmi ictimaiyyətə çatdırılmasında heç bir problem yoxdur. Sadəcə bəzən bizim tədqiqatçılarımız bunu edə bilmirlər. Çünki müasir elmin öz tələbləri var. Misal üçün bir keramika tapırsan və deyirsən ki, bu eradan əvvəl 6-cı minilliyə aiddir. Bunu sübut etmək üçün isə, mütləq analizlər lazımdır. Yəni multidisiplinar analiz varsa müasir elm bunu qəbul edir. Qəbul edildikdən sonra isə bunu bütün dillərdə çap etmək üçün heç bir maneə yoxdur. Bunun üçün məqalə, ilk növbədə, gizli rəylərə göndərilir. Qeyd edim ki, hazırda Türkiyə, ABŞ, Rusiya kimi ölkələrdə müxtəlif dillərdə məqalə çap etdirmək üçün heç bir problem yoxdur. 

- Gənc tədqiqatçıların arxeologiyaya marağını artırmaq üçün hansı addımlar atırsınız? Ümumiyyətlə, arxeologiya sahəsini seçmək istəyən gənclərə hansı tövsiyələri verərdiniz?

- Hər hansı gənc tədqiqatçının yüksək səviyyədə olması üçün, ilk növbədə, onun özünün qabiliyyəti olmalıdır. Mən o cür qabiliyyətli tələbələrlə məsləhətləşmələr aparıram. Bizim sahədə ən mühüm amil praktikadır ki, onlar da əyani olaraq abidələri, keramika nümunələrini görürlər. Arxeoloji qazıntını necə aparmaq lazımdır, buna praktik cəhətdən  şahid olurlar. Nəzəri cəhətdən də müəyyən istiqamətlər verirəm ki, oxumaq əlbəttə ki, zəhmət tələb edir. Amma hazırda bu sahəyə maraq azdır, bu da əməkhaqqının səviyyəsi ilə bağlıdır. Hər bir insan çalışır ki, yaxşı yaşasın. İndiki gənclər də elə bu yaşlarında ev almaq, həyatlarını yaxşı səviyyədə qurmaq istəyirlər. Akademiyada əməkhaqqı aşağı olduğundan isə bura gələn azdır. Amma daha çox universitetlərə axın var. Biz çalışırıq ki, universitetdə olan tələbələri elmi fəaliyyətə cəlb edək. 

- Bu sahəyə maraq yaratmaq üçün nə etmək lazımdır? 

- Arxeologiyayaya maraq yaratmaq üçün, ilk növbədə, biz onları ekspedisiyalara cəlb edirik. Bəzən də televiziya və radio verilişləri də onlarda maraq yaradır. 
Hər il minlərlə gənc xarici ölkələrdə dövlət proqramı xətti ilə təhsil alır. Xarici ölkələrdə tələbələrə burslar verilir, amma bizdə hələ ki bu yoxdur. Amma elə olarsa, tələbə bu bursu almaq üçün daha çox çalışacaq, gedib xarici ölkədə dil öyrənəcək, mütəxəssislərlə tanış olmaq, onların iş prinsipini mənimsəmək şansı qazanacaq. 

- Vəli müəllim, biz sizi daha çox sahələrdə görürük. Apardığınız çöl tədqiqatları haqqında danışardınız.

- Çöl tədqiqatları bizim apardığımız araşdırmaların əsasını təşkil edir. Son vaxtlar bildiyiniz kimi akademiyanın bəzi bölmələri Elm və Təhsil Nazirliyinin tabeliyinə keçib. Amma təəssüf ki, hələ təbii bir inteqrasiya yoxdur. Çünki xarici ölkələrdə elm və təhsil universitetlərdə öyrədilir. Universitetlər həm də bir akademiya sayılır. Hətta ABŞ-də muzeylər də tədqiqat mərkəzi sayılır. Bizdə bu məsələ hələ tam formalaşmayıb. Misal üçün Türkiyədə hər bir müəllimin özünün iş otağı var, dərsdən sonra bu otaqda işləmək imkanı olur. Bizdə isə hələ ki o mühit yoxdur. Elm və təhsilin universitetlərdə cəmləşdirilməsi daha məqsədə uyğundur. Yəqin ki, bu istiqamətdə də addımlar atılacaq. 

- Şəxsən sizin və rəhbərlik etdiyiniz bölmənin AMEA və başqa universitetlərlə əməkdşalığı necədir? 

- AMEA-nın Tarix və Arxeologiya institutları ilə daha çox əlaqəmiz var. BDU, Xəzər Universiteti ilə əlaqələrimiz mövcuddur. Mən həm də NDU-da müəllim kimi çalışıram. ABŞ, Fransa, Avstraliya, Hollandiya Türkiyə və başqa xarici ölkələrlərin universitetləri ilə əlaqələrimiz var. 

- Siz dəfələrlə xarici ölkələrdə olmusunuz, müqayisə aparsanız, bizdə arxeologiya sahəsində hansı çatışmazlıqlar var? 

- İlk növbədə, xarici ölkələrədə təminat var. Orada tədqiqatçı gedib başqa yerdə işləmək ehtiyacı duymur və işləmir də. Xaricdə çöl tədqiqatları işləri kifayət qədər maliyyələşdirilib. Düzdür, bizdə də maliyyələşib, amma keçmiş sovet sistemindən qalıqlar var. Orada ekspedisiyaların büdcəsi mütəhərrikdir, yəni dəyişdirə bilirlər. Dövlət 20 min manat pul verib tədqiqat apar deyirsə, onlarda bu maliyyə iş görəndə müəyyənləşdirilir. Bu maliyyəni əvvələcədən müəyyən etmək isə çox çətindir. Çünki sahədə işlədikcə əlavə ehtiyaclar yaranır. Bizdə isə əvvəlcədən plan vermək lazım olur. Bu isə bizə müəyyən maneçilik yaradır. Eyni zamanda xarici ölkə tədqiqatçılarının daha çox sərbəst vaxtları var. Bizdə elə tədqiqatçılar, elmlər doktoru, alimlərimiz var ki, nəinki 2, hətta 3 universitetdə də işləyirlər. Bu qədər dərsdən sonra isə tədqiqata vaxt az qalır. Bu, həm yorucu olur, həm də vaxt olmur ki, tədqiqatçı gedib oturub bir elmi məqalə yaza bilsin. Elə Antik dövrdə qədim Yunan və Roma mədəniyyətinin inkişafının yüksək səviyyədə olmasının səbəbi də, onların sərbəst vaxtlarının olması olub. 

- Sizcə, Azərbaycan tarixinin tədrisi qaneedicidirmi? Sizin bununla bir sıra çağırışlarınız var. 

- Bizdə araşdırmalar gedir, çoxlu tədqiqat işləri var. Tarix dərslikləri isə sovet hakimiyyəti illərində yazılıb, yeni-yeni mədəniyyətlər, tarixlər ortaya çıxır ki, bunları tarixə gətirməkdə çətinlik çəkirik. Tarix fənnini yazanlar əslində bunları bilir, amma nədənsə tədqiqatçılar o köhnədən qopa bilmirlər. Sanki onlar bir sözü deyib sonra yenidən inkar etmək istəmirlər. Bu da yanlış bir şeydir. Ona görə də bizim o tarix kitablarında köhnə məlumatlar qalmaqda davam edir. Misal üçün yeni araşdırmalar sübüt edir ki, bizdə ibtidai icma quruluşu artıq 3-cü minilliyin ortalarında dağılıb, amma kitablarda yazılır ki, 1-ci minillikdə dağılıb. 6-cı sinif “Azərbaycan tarixi” kitabında yazılır ki, Azərbaycanda şəhərlər e.ə. 3 minillikdə yaranıb. Sonrakı paraqrafda isə, yazılır ki, ibtidai icma quruluşu 1-ci minillikdə dağılıb. Belə çıxır ki ibtidai icma quruluşunda şəhərlər var idi. Bu da, əlbəttə, düzgün deyil. Dərslik yazanların özlərinə də dəfələrlə demişəm. Dərsliklər yazılıb müzakirəyə verilsə, belə problemlər olmaz. Yeni gələn nəsli yanlış öyrədirik.

- Hazırda üzərində çalışdığınız və gələcəkdə həyata keçirməyi planlaşdırdığınız layihə varmı? 

- Son on illər Azərbaycanda aparılan arxeoloji tədqiqat işləri xeyli yeniliklər aşkar edib. Mən “Azərbaycan arxelogiyası” kitabını 2007-ci ildə yazmışam, o vaxtdan inidyə qədər çoxlu yeniliklər ortaya çıxıb. Ona görə bu yenilikləri kitaba əlavə edib,  yenidən çap etmək fikrim var. 

- Sizə uğurlar.

- Təşəkkür edirəm. 

Beləliklə aparılan elmi-tədqiqatlar Naxçıvanın minilliklər boyu formalaşmış mədəni irsini üzə çıxarır və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün möhkəm elmi baza yaradır.