Davranış qaydaları ibtidai sinifdən başlayır - Məktəbdən Reportaj

İbtidai sinif təhsilin ən həssas və ən məsuliyyətli mərhələsidir. Uşaq məktəb həyatına ilk addımlarını məhz bu pillədə atır, müəllimləri, sinif yoldaşları, məktəb mühiti ilə münasibət qurmağı öyrənir. Bu mərhələdə verilən biliklər qədər formalaşdırılan davranış vərdişləri də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki ibtidai sinif şagirdi yalnız oxumağı, yazmağı, hesablamağı deyil, həm də dinləməyi, növbə gözləməyi, fikrini düzgün ifadə etməyi, başqasının hüququna hörmətlə yanaşmağı, kollektivdə məsuliyyətli davranmağı mənimsəyir.
Məktəb mühitində davranış qaydaları bəzən yalnız nizam-intizam tələbi kimi qəbul olunur. Əslində isə bu qaydalar şagirdin həm öz hüquqlarını dərk etməsinə, həm də başqalarının hüquqlarına hörmətlə yanaşmasına xidmət edir. Uşağa “sənin hüququn var” deməklə yanaşı, “başqasının da eyni hüququ var” düşüncəsini aşılamaq təhsilin mühüm tərbiyəvi istiqamətlərindən biridir. Bu baxımdan davranış qaydaları yalnız məktəbdaxili münasibətləri tənzimləmir, həm də gələcək cəmiyyətin daha sağlam, daha məsuliyyətli və daha mədəni qurulmasına zəmin yaradır.

Şagird davranış qaydalarının mahiyyəti də məhz buradan başlayır: uşaq məktəbdə özünü təhlükəsiz hiss etməli, fikrini ifadə etmək imkanına malik olmalı, eyni zamanda öz davranışının başqalarına təsirini anlamalıdır. Sinifdə səs-küy yaratmamaq, müəllimi və yoldaşlarını dinləmək, məktəb əmlakını qorumaq, qarşılıqlı hörmətə əsaslanan ünsiyyət qurmaq, məsuliyyətli və nümunəvi davranmaq sadəcə qayda deyil, sosial həyatın ilkin məşqidir. Bu qaydaları ibtidai sinifdən mənimsəyən uşaq sonrakı təhsil pillələrində də daha rahat uyğunlaşır, kollektivdə öz yerini daha düzgün müəyyənləşdirir.

“Azərbaycan müəllimi” olaraq biz də 10 nömrəli məktəbdə bu yanaşmanın necə həyata keçirildiyinin şahidi olduq. Məktəbdə “Şagird davranış qaydaları”nın ibtidai sinif şagirdlərinə necə aşılandığını nümayiş etdirən maarifləndirici fəaliyyət təşkil olunmuşdu. Məqsəd şagirdlər arasında sağlam məktəb mühitinin formalaşdırılması, qarşılıqlı hörmətin gücləndirilməsi, məsuliyyət hissinin artırılması və nümunəvi davranış vərdişlərinin gündəlik məktəb həyatına çevrilməsi idi.

Qaydalar uşaqların dili ilə izah olundu

Fəaliyyətin maraqlı tərəfi ondan ibarət idi ki, davranış qaydaları şagirdlərə yalnız müəllim izahı və ya hazır təqdimat formasında çatdırılmadı. Uşaqlar özləri bu prosesin fəal iştirakçısına çevrildilər. Yarış formatında təşkil olunan hissədə şagirdlərə müxtəlif situasiyaları əks etdirən videoçarxlar təqdim edildi. Onlar həmin görüntülərdə hansı davranış qaydasının pozulduğunu müəyyənləşdirir, düzgün davranış formasını izah edir və cavablarını əsaslandırırdılar.

Bu metod uşaqların mövzunu daha dərindən anlamasına imkan yaradırdı. Çünki ibtidai sinif şagirdi üçün qaydanı sadəcə eşitmək kifayət etmir. O, həmin qaydanı gündəlik həyatda görəndə, situasiyanı özü təhlil edəndə, yanlış və doğru davranışı müqayisə edəndə daha yaxşı mənimsəyir. Tədbir boyu şagirdlərin cavablarında müşahidə etdiyimiz əsas məqam da bu idi: onlar davranış qaydalarını əzbər cümlələr kimi deyil, məktəb həyatının vacib tələbi kimi izah etməyə çalışırdılar.

Uşaqlar müəllimə hörmət, sinif yoldaşları ilə düzgün ünsiyyət, məktəb əmlakına qayğı, dərs zamanı diqqətli olmaq, kollektivdə məsuliyyətli davranmaq, başqasının fikrinə hörmət etmək kimi mövzular ətrafında fikirlərini bölüşdülər. Onların çıxışlarında həm sadə uşaq səmimiyyəti, həm də məktəbdə formalaşan davranış mədəniyyətinin izləri görünürdü.

Hüquq, məsuliyyət və məktəb mədəniyyəti

Şagird davranış qaydalarının ibtidai siniflərdə öyrədilməsi yalnız “belə etmək olmaz” yanaşması ilə məhdudlaşmamalıdır. Əsas məsələ uşağa niyə belə davranmalı olduğunu izah etməkdir. Məsələn, dərsdə diqqətli olmaq yalnız müəllimin tələbini yerinə yetirmək deyil, həm də öz öyrənmə hüququna və sinif yoldaşlarının öyrənmə hüququna hörmət deməkdir. Məktəb əmlakını qorumaq yalnız əşyanı sındırmamaq deyil, ümumi istifadədə olan dəyərə sahib çıxmaqdır. Sinif yoldaşını dinləmək yalnız sakit dayanmaq deyil, başqasının fikrinə dəyər verməkdir.

10 nömrəli məktəbdə müşahidə etdiyimiz fəaliyyət də bu məntiq üzərində qurulmuşdu. Şagirdlərə davranış qaydaları məcburi tələblər kimi deyil, məktəb mühitinin sağlamlığını qoruyan, hər kəsin hüququnu təmin edən, kollektiv münasibətləri möhkəmləndirən dəyərlər kimi təqdim olunurdu. Bu isə ibtidai siniflərdə tərbiyə işinin daha təsirli qurulmasına xidmət edir.

Tədbir çərçivəsində şagirdlərin təqdim etdikləri səhnəcik də mövzunun praktik izahı baxımından maraqlı idi. Səhnəcikdə məktəb həyatında rast gəlinən davranış situasiyaları canlandırıldı, düzgün və yanlış davranış nümunələri göstərildi. Bu təqdimat uşaqların mövzunu həm özlərinin anlamasına, həm də digər şagirdlərə çatdırmasına imkan verdi.

Vətənpərvərlik mövzusunda səsləndirilən musiqi nömrəsi isə fəaliyyətin tərbiyəvi yönünü tamamladı. Bu məqam şagirdlərdə yalnız məktəbdaxili davranış mədəniyyətinin deyil, həm də milli dəyərlərə bağlılıq, vətənə sevgi və vətəndaşlıq məsuliyyəti hissinin formalaşdırılmasının vacibliyini göstərirdi.

Yüksək nəticənin təməli ibtidai sinifdə qoyulur

Məktəbdə olduğumuz müddətdə ibtidai sinif müəllimləri ilə də həmsöhbət olduq. Söhbətlərdən aydın oldu ki, burada ibtidai təhsilə yalnız proqram materiallarının mənimsədilməsi kimi baxılmır. Uşağın məktəbə adaptasiyası, davranış mədəniyyəti, ünsiyyət bacarıqları, öyrənməyə marağı və məsuliyyət hissi vahid prosesin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilir.

Məktəbin ibtidai sinifləri region üzrə qiymətləndirmələrdə də yüksək nəticələri ilə seçilir. Region üzrə ibtidai siniflərin qiymətləndirilməsində 50 və daha yüksək bal toplayan şagirdlər sırasında bu məktəbin şagirdlərinin çoxluq təşkil etməsi burada sistemli ibtidai təhsil yanaşmasının göstəricisi kimi diqqət çəkir. Məhz bu nəticələrin davamı olaraq məktəbdə 2024-cü ildən etibarən istedadlar sinfi fəaliyyətə başlayıb.

Məktəbin ibtidai sinif müəllimləri də sertifikasiya imtahanında yüksək nəticələr göstəriblər. Müəllimlərdən Xəyalə Qasımova 57, Elnarə Yusifova 55, Aygül Quluzadə 55, Rəqsanə Tağıyeva 55, Nərmin Vəliyeva 55, Nüyvər Hümmətova 53, Nərminə Əliyeva 52, Aytən Əliyeva isə 51 bal toplayıb. Bu nəticələr ibtidai sinif müəllimlərinin peşəkar hazırlığının, öz üzərində işləməsinin və təhsilin keyfiyyətinə məsuliyyətli yanaşmasının göstəricisidir.

Ən yüksək nəticə göstərən müəllimlərdən Xəyalə Qasımova bizimlə söhbətində bildirdi ki, ibtidai sinif müəlliminin missiyası uşağın məktəbə münasibətini düzgün formalaşdırmaqdan başlayır: “İbtidai təhsil uşağın öyrənməyə, müəllimə və məktəbə münasibətinin əsasının qoyulduğu mərhələdir. Biz çalışırıq ki, şagirdlərimiz yalnız bilikli deyil, həm də məsuliyyətli, diqqətli, hörmətcil və öz davranışına nəzarət etməyi bacaran uşaqlar kimi yetişsinlər. Sertifikasiya nəticəm mənim üçün həm sevinc, həm də daha böyük məsuliyyətdir”.

Elnarə Yusifova hesab edir ki, ibtidai sinifdə müəllimin şəxsi nümunəsi ən təsirli tərbiyə vasitəsidir: “Uşaqlar deyilən sözdən çox gördükləri davranışı mənimsəyirlər. Müəllim sinifdə ədalətli, səbirli və diqqətli olduqda şagird də bu münasibəti öz davranışında təkrarlayır. Ona görə də hər dərsdə həm öyrədir, həm də nümunə olmağa çalışırıq”.

Aygül Quluzadənin fikrincə, davranış qaydalarının erkən yaşlardan aşılanması uşağın təlim nəticələrinə də müsbət təsir göstərir: “Şagird sinifdə dinləməyi, fikrini düzgün ifadə etməyi, yoldaşına hörmət etməyi bacarırsa, bu, onun dərs prosesində fəallığını da artırır. Sağlam sinif mühiti yaradıldıqda uşaq özünü daha güvənli hiss edir və öyrənməyə marağı yüksəlir”.

Məktəb rəhbərliyinin yanaşması

Sonda məktəbin direktoru Yeganə Kərimova ilə də söhbətləşdik. Direktorun fikrincə, təhsil müəssisəsində yüksək nəticə yalnız akademik göstəricilərlə ölçülməməlidir. Onun sözlərinə görə, nizam-intizam, etik davranış qaydalarına əməl olunması, məktəbdaxili münasibətlərdə qarşılıqlı hörmət və sağlam mənəvi-psixoloji mühit keyfiyyətli təhsilin əsas şərtlərindəndir.

Yeganə Kərimova qeyd etdi ki, ibtidai siniflərdə davranış qaydalarının düzgün aşılanması uşağın sonrakı təhsil həyatında mühüm rol oynayır: “Şagird məktəbdə özünü təhlükəsiz, dəyərli və məsuliyyətli hiss etməlidir. Bizim məqsədimiz uşaqlara yalnız qaydaları öyrətmək deyil, həmin qaydaların onların özləri, sinif yoldaşları və ümumilikdə məktəb mühiti üçün nə qədər vacib olduğunu anlatmaqdır. Sağlam davranış mədəniyyəti formalaşanda həm təlim nəticələri yüksəlir, həm də məktəbdə daha güclü kollektiv ruh yaranır”.
Direktor tədbirin sonunda komanda üzvlərinə hədiyyələr təqdim etdi. Bu jest şagirdlər üçün həm təşviq, həm də onların fəallığının qiymətləndirilməsi baxımından yaddaqalan oldu.

Söhbət açdığımız məktəbdə müşahidə etdiyimiz mənzərə göstərdi ki, ibtidai siniflərdə davranış qaydalarının öyrədilməsi formal tərbiyə işi deyil. Bu, uşağın şəxsiyyət kimi formalaşmasına, sosial bacarıqlarının inkişafına, hüquq və məsuliyyət anlayışını dərk etməsinə xidmət edən mühüm pedaqoji prosesdir. Sağlam məktəb mühiti, peşəkar müəllim yanaşması və ardıcıl tərbiyə işi bir araya gələndə isə nəticə yalnız qiymətlərdə deyil, şagirdin davranışında, münasibətində və gələcəyə hazırlığında özünü göstərir.