“Diabet  şirniyyat yeməkdən yaranır” fikri yanlışdır – MÜSAHİBƏ 

Şəkərli diabet yalnız böyüklərdə deyil, uşaqlarda da rast gəlinən xəstəlikdir. Uşaqlarda diabetin hansı səbəblərdən yarandığı, ilkin əlamətlərin nələr olduğu və xəstəliyin vaxtında aşkarlanmasının nə üçün vacib olduğu valideynləri maraqlandıran əsas məsələlərdəndir. Respublika Endokrinoloji Mərkəzin həkim-endokrinoloqu Səriyyə Ağayeva mövzu ilə bağlı “Azərbaycan müəllimi”nə müsahibə verib.

- Səriyyə xanım, uşaqlarda şəkərli diabetin ilkin əlamətləri hansılardır?

- Ən çox rast gəlinən ilkin əlamətlər güclü susuzluq, tez-tez və çox sidiyə getmə, gecələr sidik qaçırma, səbəbsiz arıqlama, halsızlıq, iştah dəyişiklikləri və görmənin bulanıqlaşmasıdır. Uşaqda bu əlamətlər sürətlə yaranırsa, xüsusilə də arıqlama və halsızlıq varsa, vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək lazımdır.

- Uşaqlarda şəkərli diabetin yaranma səbəbləri nələrdir?
-1-ci tip diabet əsasən immun sisteminin mədəaltı vəzinin insulin istehsal edən beta-hüceyrələrinə hücum etməsi nəticəsində yaranır. Genetik meyillilik və ətraf mühit faktorları rol oynaya bilər. 2-ci tip diabetdə isə artıq çəki, insulin müqaviməti, ailəvi meyillilik və az fiziki aktivlik əsas risk faktorlarıdır.

“Fastfud, energetik və qazlı içkilər diabet riskini artırır”

- Fastfud, energetik və qazlı içkilər uşaqlarda diabet riskini artırırmı?

- Bu məhsullar xüsusilə artıq çəki və insulin müqavimətinin yaranmasına şərait yaradaraq 2-ci tip diabet riskini artıra bilər. 1-ci tip diabetin birbaşa səbəbi isə fastfud və ya şirniyyat deyil.
- Uşaqlarda diabet hansı yaşlarda daha çox rast gəlinir?
- 1-ci tip diabet istənilən yaşda yarana bilər, lakin uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə daha çox aşkar edilir. 2-ci tip diabet əsasən yeniyetməlik dövründə artır və artıq çəki ilə sıx əlaqəlidir.

“Uşağın yaşına uyğun özünənəzarət bacarıqları da  formalaşdırılmalıdır”

- Valideynlər diabetli uşaqlarına nəzarət edərkən nələrə diqqət etməlidirlər?

- Qan şəkərinin monitorinqi, insulin müalicəsinin düzgün aparılması, qidalanma, fiziki aktivlik, hipoqlikemiya və hiperqlikemiya əlamətlərinin tanınması vacibdir. Uşağın yaşına uyğun olaraq özünənəzarət bacarıqları da tədricən formalaşdırılmalıdır.
- Diabet erkən aşkar olunmasa, hansı problemlər yarana bilər?
- 1-ci tip diabetdə gecikmiş diaqnoz diabetik ketoasidoza və həyati təhlükəli vəziyyətə səbəb ola bilər. Uzunmüddətli nəzarətsiz yüksək şəkər isə göz, böyrək, sinir və ürək-damar sisteminə zərər verə bilər.

“Uşaq şüurludursa və uda bilirsə, sürətli təsir edən karbohidrat verilməlidir”

- Hipoqlikemiya nədir və əsas əlamətləri hansılardır?

-Hipoqlikemiya qan şəkərinin həddindən artıq aşağı düşməsidir. Tərləmə, titrəmə, aclıq, ürəkdöyünmə, solğunluq, başgicəllənmə, davranış dəyişiklikləri və diqqət pozğunluğu yarana bilər. Ağır hallarda şüur itkisi və qıcolma mümkündür.
- Uşaqda hipoqlikemiya baş verərsə, nə etmək lazımdır?
- Uşaq şüurludursa və uda bilirsə, sürətli təsir edən karbohidrat verilməlidir və qan şəkəri yenidən yoxlanmalıdır. Uşaq huşsuzdursa və ya uda bilmirsə, ağızdan heç nə vermək olmaz; təcili tibbi yardım çağırılmalı və varsa qlükaqondan istifadə edilməlidir.

Karbohidrat qəbulu tam dayandırmamalıdır

- Diabetli uşaq karbohidrat qəbulunu tamamilə dayandırmalıdırmı?

- Xeyr. Karbohidratlar uşağın böyüməsi və enerji təminatı üçün vacibdir. Əsas məsələ karbohidratın miqdarı və keyfiyyətinin düzgün planlaşdırılması, insulin dozasının uyğunlaşdırılması və balanslı qidalanmadır.

- Hiperqlikemiyanın əsas əlamətləri hansılardır?

- Güclü susuzluq, tez-tez sidiyə getmə, halsızlıq, ağız quruluğu, baş ağrısı və görmənin bulanıqlaşması müşahidə oluna bilər. Çox yüksək şəkərlə yanaşı ürəkbulanma, qusma və qarın ağrısı yaranarsa, ketoasidoz ehtimalı nəzərə alınmalıdır.

“Uşaq diabetinə görə məktəb fəaliyyətlərindən kənarlaşdırılmamalıdır”

- Diabetik ketoasidoz nədir?

- Diabetik ketoasidoz insulin çatışmazlığı nəticəsində yaranan, qanda qlükoza və ketonların artması ilə müşayiət olunan ciddi və təcili müalicə tələb edən vəziyyətdir. Qusma, qarın ağrısı, sürətli-dərin nəfəsalma, aseton qoxusu və şüur dəyişiklikləri təhlükə siqnallarıdır.

- Diabetli uşaqda hansı hallarda təcili tibbi yardım lazımdır?

- Şüur pozğunluğu, qıcolma, huşsuzluq, davamlı qusma, ciddi susuzlaşma, çox yüksək şəkər və yüksək ketonlar, sürətli-dərin nəfəsalma kimi əlamətlər olduqda təcili tibbi yardım lazımdır.

- Məktəbdə diabetli uşaq üçün hansı şərait yaradılmalıdır?

- Uşağın insulin və qlükoza monitorinqinə çıxışı olmalı, hipoqlikemiya zamanı sürətli karbohidrat əldə edə bilməli və lazım gəldikdə tibbi yardım göstərilməlidir. Uşaq diabetinə görə dərsdən, imtahandan və məktəb fəaliyyətlərindən kənarlaşdırılmamalıdır.

- Məktəb əməkdaşları diabet haqqında nə bilməlidirlər?

- Əməkdaşlar hipoqlikemiyanın əlamətlərini, ilkin yardım prinsiplərini, uşağın insulin və qlükoza ölçümünə ehtiyacını bilməlidirlər. Əsas məqsəd təhlükəsizliyi təmin etmək və uşağın digər şagirdlərlə bərabər iştirakını qorumaqdır.

- Diabetli uşağın insulin və qlükoza monitorinqinin aparılması niyə vacibdir?

- İnsulin 1-ci tip diabetli uşaq üçün həyati vacib müalicədir. Qlükozanın müntəzəm monitorinqi insulin dozasının, qidalanmanın və fiziki aktivliyin təhlükəsiz idarə olunmasına kömək edir. Müasir texnologiyalar, o cümlədən davamlı qlükoza monitorinqi sistemləri, nəzarəti asanlaşdıra bilər.

- Hipoqlikemiya barədə məktəbdə kifayət qədər məlumatlandırmanın olmaması hansı risk yaradır?

- Hipoqlikemiya sürətlə ağırlaşa bilər. Vaxtında müdaxilə edilmədikdə şüur itkisi, qıcolma və digər ciddi fəsadlar yarana bilər. Buna görə məktəbdə məsul şəxslərin bu vəziyyət barədə məlumatlı olması və ilkin yardım göstərməsi çox vacibdir.

“Diabetli uşağa xəstə kimi münasibət göstərməməlidir”

- Digər uşaqlar diabetli yaşıdlarına necə dəstək ola bilərlər?

- Ən vacibi diabetli uşağa fərqli və ya xəstə kimi münasibət göstərməməkdir. Sinif yoldaşları diabetin yoluxucu olmadığını bilməli, hipoqlikemiya zamanı böyüklərə xəbər verməli və uşağın məktəb və sosial fəaliyyətlərdə tam iştirakını dəstəkləməlidirlər.

- Diabetli uşaqlarla bağlı cəmiyyətdə hansı yanlış təsəvvürlər var?

- Diabetin yalnız şirniyyat yeməkdən yarandığı, diabetli uşağın idman edə bilmədiyi, məktəb və sosial fəaliyyətlərdən uzaq qalmalı olduğu kimi yanlış fikirlər mövcuddur. Düzgün məlumatlandırma bu stereotiplərin aradan qaldırılmasına kömək edir.

- Son olaraq, valideynlərə və cəmiyyətə əsas mesajınız nədir?
-Diabetli uşaq hər şeydən əvvəl uşaqdır və onun sağlam böyüməyə, təhsil almağa, idman etməyə, dostları ilə vaxt keçirməyə və cəmiyyətdə bərabər iştirak etməyə tam hüququ var. Düzgün müalicə, məlumatlı yanaşma, ailə və məktəb dəstəyi ilə diabetli uşaqlar sağlam və aktiv həyat yaşaya bilərlər. Məqsədimiz məlumatlandırmaq, dəstək olmaq və fərq yaratmaqdır.