Düşünmə vaxtı: şagirdlərdə zamanın idarə olunması bacarığının təməli
Bu gün sinifdə uğurlu nəticə əldə etmək təkcə məlumat ötürməkdən ibarət deyil; əsas məsələ şagirdin düşünməsi üçün məqsədli imkanlar yaratmaqdır. Pedaqogikada tez-tez diqqətdən kənarda qalan, lakin təlimin effektivliyi baxımından həlledici olan mühüm bir məqam var: gözləmə müddəti. Şagirdə sual verdikdən sonra ona düşünmək üçün ayrılan bir neçə saniyə və ya tapşırığın icrası üçün müəyyən edilən konkret vaxt, əslində, onda özünüidarəetmə və zamanın idarə olunması bacarıqlarının formalaşmasına xidmət edir.
Təcrübə və müşahidələrimə əsasən deyə bilərəm ki, müəllim sual verdikdən sonra ən azı 3–5 saniyəlik “düşünmə fasiləsi” verdikdə, şagirdlərin cavablarının keyfiyyəti artır, özünəinam hissi güclənir və onlar prosesə daha dərindən fokuslanırlar. Eyni zamanda, şagirdə tapşırığı yerinə yetirmək üçün konkret vaxt limiti verildikdə — məsələn, “bu məsələni həll etmək üçün 7 dəqiqəniz var” və ya “bu obrazı təhlil etmək üçün 12 dəqiqəniz var: ilk 3 dəqiqəni düşünməyə və əsərdən lazım olan sitatları zehində qruplaşdırmağa, qalan 9 dəqiqəni isə fikirlərinizi yazıya köçürməyə ayırın” — onda aşağıdakı həyati bacarıqlar inkişaf edir:
Hansı fikrin və ya arqumentin daha vacib olduğunu daha sürətli müəyyənləşdirir.
Tələsmədən, lakin vaxt itirmədən işləməyi vərdişə çevirir.
Öz fəaliyyətini verilmiş zaman çərçivəsinə uyğun qurmağı öyrənir və nəticəyə görə məsuliyyət daşıyır.
Tədris prosesində şagirdə verilən düşünmə vaxtı və tapşırıq müddəti sadəcə bir “qayda” deyil. Bu, gələcəyin mütəxəssisi üçün həyati əhəmiyyət daşıyan strateji planlama bacarığının əsasını təşkil edir. Müəllim olaraq biz yalnız saatı deyil, həmin zaman daxilindəki effektivliyi idarə etməyi öyrətməliyik.
Bu yanaşmanın daha dərindən tətbiqi üçün müəllim sinifdə məqsədli və sistemli zaman strukturu qurmalıdır. Məsələn, dərsin əvvəlində “aktivləşdirmə mərhələsi” üçün qısa və konkret vaxt ayrılması şagirdin zehnini dərsə hazırlayır. Daha sonra əsas fəaliyyət zamanı tapşırıqların mərhələlərə bölünməsi — düşünmə, müzakirə, təqdimetmə — şagirdlərə yalnız nəticəyə deyil, prosesə də diqqət yetirməyi öyrədir. Bu isə metakoqnitiv bacarıqların inkişafına xidmət edir.
Digər tərəfdən, düşünmə fasiləsinin verilməsi bütün şagirdlər üçün bərabər imkan yaradır. Sürətli cavab verən şagirdlərlə yanaşı, daha çox düşünməyə ehtiyacı olan şagirdlər də öz fikirlərini formalaşdırmaq imkanı əldə edirlər. Bu isə inklüziv və ədalətli tədris mühitinin formalaşmasına kömək edir.
Zamanın idarə olunması yalnız dərs daxilində deyil, ev tapşırıqları və layihə işlərində də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllim şagirdlərə böyük tapşırıqları kiçik hissələrə bölməyi, hər hissə üçün real vaxt planı qurmağı və bu plana əməl etməyi öyrətməlidir. Bu yanaşma gələcəkdə onların akademik və peşəkar həyatında daha yüksək effektivlik göstərmələrinə zəmin yaradır.
Bundan əlavə, müəllimin müəyyən etdiyi vaxt çərçivəsi şagird üçün bir növ daxili intizam mexanizmi rolunu oynayır. Vaxtın məhdud olması şagirdi prioritetləri düzgün müəyyənləşdirməyə, diqqətini yayındıran amillərdən uzaqlaşmağa və məqsədyönlü fəaliyyət göstərməyə sövq edir. Bu isə müasir dövrdə ən çox tələb olunan bacarıqlardan biri olan fokuslanma qabiliyyətini gücləndirir.
Nəticə etibarilə, düşünmə fasiləsi və zamanın məqsədli idarə olunması tədrisin keyfiyyətini artıran, şagirdin fərdi inkişafını dəstəkləyən və onu real həyatın tələblərinə hazırlayan əsas pedaqoji alətlərdən biridir. Müəllim bu alətlərdən şüurlu şəkildə istifadə etdikdə, şagird yalnız dərsi öyrənmir — o, öyrənməyi öyrənir.
Aybəniz Rüstəmova,
Bakı şəhər 285 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbin müəllimi, metodist
